CBSE Class 11 Syllabus 2022-23 Sanskrit Elective

कक्षा – एकादशी-द्वादशी
सं स्कृ तम् (ऐच्छिकम्) (कोड सं . 022 )
पाठ्यक्रमः परीक्षानिदे शाश्च (2022-23)
भाष्यते व्यवहाराददषु प्रयुज्यते इदत भाषा, मानवः स्वमनसस दवद्यमानान् दवचारान् भावनाः अनुभूदतं च अर्थयुक्तः
ध्वदनसभः सिसितसङ्केततः च असभव्यक्यदत सा भाषा। भाषा असभप्रायप्रकटनस्य साधनम्। वस्तुतः िोके द्वयोः
मनुष्ययोः मध्ये परस्परम् अवबोधनाय, भावग्रहणाय, भावदवदनमयाय च भाषया दवना न अन्यत् स्पष्टतमं सरितमं
च साधनं दवद्यते। िोके बहव्यः भाषाः सच्छि यासु सं स्कृ तभाषा अदतप्राचीनतमा समृद्धा च अच्छस्त। सं स्कृ तभाषायाम्
एव सच्छि ऋग्यजुस्सामार्रावः चत्वारः वेदाः , सशक्षा, व्याकरणं , दनरुक्ं, ज्योदतषं , छन्दः कल्पः चेदत षडङ्गादन,
चतुदथशदवद्याः , दवज्ञानम्, आयुवेदः , योगशास्त्रादयः ग्रन्ाः । अतः सं स्कृ तं के विं भाषा न अदपतु दकञ्चन जीवनदशथनम्
इदत। इयं दवद्या (भाषा) भारतीयानां प्रदतष्ठासिका कामधेनुः समस्तज्ञानप्रदात्री, ऐक्यप्रदात्री, धमाथर्थकाममोक्षप्रदात्री
च अच्छस्त। सृष्टेः आददतः अद्यावसधः यत् सशक्षणं ज्ञानदवज्ञानं च अच्छस्त तत् सवं अस्यां भाषायामेव सदिदहतम् अच्छस्त।
अदतसूक्ष्मभावनां प्रकटदयतुं स्पष्टीकतुं सं स्कृ तं दवना नतव अन्यत्र दवद्यते सामर्थ्थम्। भारतीयं सवथस्वं दवश्वस्य समग्रं
तत्त्वं च अस्यां भाषायाम् अच्छस्त।
सं स्कृ तस्य भाषावतज्ञादनकत्त्वम् – ऐदतहाससक-वणथनािक-तुिनािकाध्ययन-द्वारा भाषायाः प्रकृ तेः
दवकासोत्पत्ेः सं रचनायाः अध्ययनपूवथकं सवेषां दवषयाणां सतद्धाच्छिकः दनणथयः भाषादवज्ञािेि नक्रयते। भाषादवज्ञान-
नामकशास्त्रे शब्दानाम् उत्पदत्ः , वाक्यानां सं रचना इत्यादीनां दवषयाणां दवचारः दियते। भाषादवज्ञानस्य सम्बन्धः
सवेषां मानवानां भाषासभः सह अच्छस्त। एवं भाषादवज्ञाने ध्वनेः , ध्वदन-उच्चारणोपयोदगनां स्वरयन्त्रमुिसजह्वादद-अङ्गानां
प्रकृ दत-प्रत्ययादीनां, सं ज्ञासवथनाम-दिया-दवशेषणादीनां नामाख्यात-उपसजथनदनपातानां पदपदार्थदवषयकानां
दवकारादीनां दवकारमूिककारकाणाम् अन्येषां दवदवधदवषयाणाञ्च अध्ययनं दियते। भाषानरज्ञािे सं स्कृ तभाषा-
दवषयक-वणोत्पदत्-ससद्धािस्य अतीव वतज्ञादनकं दनरूपणं कृ तं वतथते।
दवश्वस्य सवाथसु भाषासु सं स्कृ तभाषा प्राचीनतमा अच्छस्त। प्रायः सवाथसु भाषासु सं स्कृ तपरकशब्ाः
उपलभ्यन्ते। सं स्कृ तभाषा भारतीयभाषाणां जननी इदत कर्थ्ते। सवाथसु भारतीयभाषासु सं स्कृ तभाषा अििीना
अच्छस्त इदत सवे अङ्गीकु वथच्छि।
भारतदेशः बहुभाषी देशोऽच्छस्त। अच्छिन् दे शे अनेकतायाम् एकतावसधथनी भाषेयं सामासजकसमरसतायत
जीवनदवकासाय च आवश्यकी वतथते। सं स्कृ तस्य सांस्कृदतकं महत्त्वं वणथयिः दवद्वांसः कर्यच्छि “भारतस्य प्रदतष्ठे द्वे
सं स्कृ तं सं स्कृ दतस्तर्ा, सं स्कृ दतमूिं सं स्कृ तम्, सादहत्यं सं स्कृ दतवाहकञ्च इदत।” एषा सं स्कृ दतः न के विं भारतस्य
अदप तु दवश्वस्य मुकुटायमाना अच्छस्त। उक्ं च -
सत्यमदहंसाददगुणतः श्रेष्ठा दवश्वबन्धुत्वसशसक्षका।
दवश्वशाच्छिः सुिधात्री भारतीया दह सं स्कृ दतः ॥
सं स्कृ ते सं स्कृ दतज्ञेया सं स्कृ ते सकिाः किाः ।
सं स्कृ ते सकिं ज्ञानं सं स्कृ ते दकन्न दवद्यते॥
एवं सं स्कृ तभाषा पररदनदष्ठता, दोषरदहता, सरिा, गभीरा, यर्ार्ाथ वतज्ञादनकी च भाषा अच्छस्त। सम्प्रदत युगेच्छिन्
प्रमुितः उद्दे श्यतः सं स्कृ तभाषा सशक्षणीया अच्छस्त।
सशक्षणोद्दे श्यादन –
 वसुधतव-कु टुम्बकम् इदत भावनादवकासः ।
 भारतीयभाषाणां सं रक्षणम्।

1

 सं स्कृ तभाषया सम्प्रेषणकौशलनरकासः ।
 परस्परं सं स्कृ तसम्भाषणेि भावदवदनमयः ।
 सं स्कृ त-भाषया एर सं स्कृ त-शशक्षणम्।
 श्ररण-भाषण-पठि-लेखिेनत चतुणाां भानषक-कौशलािां नरकासः ।
 बौदद्धकदवकासपुरस्सरम् आध्यासिकनतदतकज्ञानम्।
 मानससकदवकासानन्दानुभूदतः रसानुभूदतश्च।
 भारतीयसं स्कृ तेः सं रक्षणं ज्ञानवधथनञ्च।
 आिानुशासनसं स्थापनार्थम्
 भाषासशक्षणकौशिादन वधथनाय नतपुण्यप्रादतः ।
 परस्परं वाताथिापमाध्यमेन भावदवदनमयः ।
 सं स्कृ तसादहत्यस्य अध्ययनेन ज्ञानानन्दस्य अनुभूदतः ।
 मानवजीवनस्य दवकासपूवथकं कल्याणम्।
 सं स्कृ तभाषया छात्राणां सवथदवधदवकासः ।

सशक्षणप्रदवधयः -
 सं स्कृ तमाध्यमेन सम्भाषणदवसधना शनतः शनतः सं स्कृ तशशक्षणं सम्भदवष्यदत। गदतवधथनाय सं स्कृ ताध्यापकत ः
धतयेण स्वकीयाध्यापन-कायथिमाणां दनयोजनम्। रुसचकरभाषाभ्यासेन भादषकोपिच्छधः । भादषकाभ्यासाय
वाताथिाप-कर्ाश्रवण-वाददववाद-सं वाद-वणथनपरकप्रदतयोदगतासभः भाषासशक्षणं कारदयतुं शक्यते।
 दवसभिप्रामासणकसं स्थानां कायथिमाः सादहत्यसामग्र्यश्च प्रयुज्य उत्मसशक्षणं कतुं शक्यते।
 सं स्कृ तभाषया उपिध-दृश्य-श्रव्य-सामग्री-माध्यमेन भाषाभ्यासः ।
 दवसभिपाठ्यसामग्रीद्वारा सशक्षकः स्वकीयं सशक्षणकायं रुसचकरं कतुं शक्नोदत।
 भाषासशक्षकः छात्रान् स्नेहपूवथकम् (आिीयभावेन) पाठयेत्।
 अद्यतनपूवथकं सादहत्यकोश-शब्दकोश-सन्दभथग्रन्ानां सहायतया छात्राणां तत्परतावधथनम्।
 प्राचीनावाथचीनयोमथध्ये समन्वयस्थापनद्वारा नूतनसशक्षणदवसधसभश्च सं स्कृ तसशक्षणम्।

कौशिादन-
 श्रवणकौशिम् – भावासधग्रहणाय ध्वन्यािकं भाषायाः प्रर्मं कौशिम् इदम्। अस्य साधनादन-
गुरुमुिम्, आकाशवाणी, दूरवाणी, पररवारसदस्याः , समाजः , कक्ष्ाः , ध्वदनमुद्रणयन्त्रम्, दूरदशथनम्
इत्यादीदन।
 भाषणकौशिम्- भावासभव्यक्ये ध्वन्यािकं भाषायाः इदं दद्वतीयं कौशिम्। वाग्-रूपं भावप्रकटनम् एव
भाषणम्, पररसरप्रभावेण आधारेण वा भाषणशदक्ः जायते।
 पठनकौशिम् – भावासधग्रहणाय सिप्यािकं भाषायाः तृतीयं कौशिम् इदम्। (अर्थग्रहणपूवथकं स्पष्टरूप-
वाचनम् इत्यर्थः )
 िेिनकौशिम्- भावासभव्यक्ये सिप्यािकं भाषायाः चतुर्ं कौशिम् इदम्। (ध्वदनरूपे दवद्यमानं भाषांशं
सिदपरूपे अवतारणं िेिनम् इदत उच्यते)
 ज्ञानािक-अवबोधनािक-अनुप्रयोगािक-दवश्लेषणािक-सं श्लेषणािक-मूल्याङ्कनािक-
िसक्षतासधगमनदवशेषाः ।

2

कक्षा – एकादशी (2022-23)
सं स्कृ तम् (ऐच्छिकम्) (कोड सं . 022 )

आहत्य-अङ्ाः - 80+20
आहत्य-कालांशाः – 210

वादषथकमूल्याङ्कनाय दनदमथते प्रश्नपत्रे भागचतुष्टयं भदवष्यदत –

‘क’ भागः अपदठत – अवबोधनम् 10 अङ्काः 20 कालांशाः
‘ि’ भागः रचनािक– कायथम् 10 अङ्काः 30 कालांशाः
‘ग’ भागः अनुप्रयुक् – व्याकरणम् 20 अङ्काः 55 कालांशाः
(i) पदठतावबोधनम् 30 अङ्काः 85 कालांशाः
(ii) सं स्कृ त-सादहत्येदतहासस्य सामान्यः पररचयः 10 अङ्काः 20 कािांशाः

भागानुसारं दवषयाः अङ्कदवभाजनञ्च 80 अङ्काः

क्र. सं . दवषयाः प्रश्नप्रकाराः मूल्यभारः
‘क’ भागः
अपदठत – अवबोधनम्
1. एकः गद्यांशः (80-100 शब्दपररदमतः ) अदत-िघूत्रािकौ 1×2=2
पूणथवाक्यािकौ 2×2=4
शीषवकम् (िघूत्रािकः ) 1×1=1
भादषककायथम् (बहुदवकल्पािकाः ) 1×3=3
पूणथभारः 10 अङ्काः
‘ि’ भागः
रचनािक – कायथम्
2. पत्रिेिनम् दनबन्धािकः 5
3. अनुिेदिेिनम् दनबन्धािकः 5
अर्वा
सं स्कृ तभाषया अनुवादः
पूणथभारः 10 अङ्काः
‘ग’ भागः
अनुप्रयुक् – व्याकरणम्
4. सच्छन्धः िघूत्रािकाः 1×3=3
5. शब्दरूपासण बहुदवकल्पािकाः 1×3=3

3

6. धातुरूपासण बहुदवकल्पािकाः 1×3=3
7. प्रत्ययाः बहुदवकल्पािकाः 1×3=3
8. अव्ययानि िघूत्रािकाः ½×4=2
9. कारक-उपपददवभक्यः बहुदवकल्पािकाः 1×3=3
10. पदठतपाठ्यांशेषु सरिसमस्तपदानां दवग्रहाः बहुदवकल्पािकाः 1×3=3
पूणथभारः 20 अङ्काः
(i) पदठत – अवबोधनम्
11. गद्यांशः अदत-िघूत्रािकौ ½×2=1
पूणथवाक्यािकौ 1×2=2
िघूत्रािकौ (भादषककायथम्) 1×2=2
12. पद्यांशः अदत-िघूत्रािकौ ½×2=1
पूणथवाक्यािकौ 1×2=2
िघूत्रािकौ (भादषककायथम्) 1×2=2
13. नाट्ांशः अदत-िघूत्रािकौ ½×2=1
पूणथवाक्यािकौ 1×2=2
िघूत्रािकौ (भादषककायथम्) 1×2=2
14. प्रश्नदनमाथणम् पूणथवाक्यािकाः 1×4=4
15. अन्वयः दनबन्धािकः 3
16. भावार्थिेिनम्/ चररत्रसचत्रणम् दनबन्धािकः 3
17. सप्रसङ्गव्याख्या निबन्धािकः 5
पूणथभारः 30 अङ्काः
(ii) सं स्कृ त-सादहत्येदतहासस्य सामान्यः पररचयः
18. प्रमुििेिकानां पररचयः अदत-िघूत्रािकाः 1×4=4
19. सं स्कृ तभाषोद्भवदवकासौ वतददक-सादहत्यस्य पररचयश्च िघूत्रािकाः 1×3=3
20. िौदकक-सादहत्यस्य पररचयः िघूत्रािकाः 1×3=3
पूणथभारः 10 अङ्काः
सम्पूणथभारः 80 अङ्काः

4

प्रश्नपत्र-प्रारूपम् /सं रचना
कक्षा – एकादशी (2022-23)
सं स्कृ तम् (ऐच्छिकम्) (कोड सं . 022 )

प्रश्नप्रकारः प्रश्नािां सङ्ख्या नरभाग-सङ्ख्या प्रनतप्रश्नम् आहत्याङ्काः
अङ्भारः
बहुदवकल्पािकाः 1 अङ्ः 3+3+3+3+3+3=18 6 1 18
अदत-िघूत्रािकाः ½ अङ्ः 2+2+2=6 3 ½ 3
अदत-िघूत्रािकाः 1 अङ्ः 2+4=6 2 1 6
निबन्धािकाः 5 अङ्ाः 1+1+1 =3 3 5 15
निबन्धािकाः 3 अङ्ाः 1+1=2 2 3 6
दीर्घोत्तरात्मकाः 1 अङ्ः 2+2+2+4=10 4 1 10
दीर्घोत्तरात्मकाः 2 अङ्ौ 2=2 1 2 4
िघूत्रािकाः ½ अङ्ः 4=4 1 ½ 2
िघूत्रािकाः 1 अङ्ः 1+3+2+2+2+3+3=16 7 1 16
आहत्याङ्काः 80

5

सं स्कृ तपाठ्यिमः (ऐच्छिकम्) कोड सं . 022
कक्षा – एकादशी (2022-23)
वादषथकं मूल्याङ्कनम्

‘क’ भागः
अपदठत – अवबोधनम् (10 अङ्काः )
1. एकः अपनठतः गद्ांशः 10
80-100 शब्दपररदमतः गद्यांशः , सरिकर्ा
➢ एकपदे न पूणथवाक्येन च अवबोधनािकं कायथम् (2+4)
➢ शीषथकिेिनम् (1)
➢ अनुिेद – आधाररतं भादषकं कायथम् (3)
भादषककायाथय तत्त्वादन -
✓ वाक्ये कतृथ – दिया पदचयनम्
✓ दवशेषण – दवशेष्य चयनम्
✓ पयाथय – दविोमपद – चयनम्
✓ सवनाथमस्थाने सं ज्ञाप्रयोगः
‘ि’ भागः
रचनािकं कायथम् (10 अङ्काः )
2. सङ्े ताधाररतम् औपचाररकम् अथरा अिौपचाररकं पत्रलेखिम् (पूणां पत्रं लेखिीयम्) 5
3. सङ्केताधाररतम् अनुिेदिेिनम् 5
अर्वा
दहन्दीभाषया आङ्ग्लभाषया वा सिसितानां वाक्यानां सं स्कृ तभाषया अनुवादः
‘ग’ भागः
अनुप्रयुक्-व्याकरणम् (20 अङ्काः )
4. सच्छन्धकायथम् 3
स्वरसच्छन्धः
➢ दीघथः , गुणः , यण्, अयादद, पूवथरूपम्
व्यञ्जनसच्छन्धः
➢ श्चुत्वम्, ष्टुत्वम्, मोऽनुस्वारः ,परसवणथः
दवसगथसच्छन्धः
➢ सत्वम्, उत्वम्, रुत्वम्, िोपः
5. शब्दरूपासण (वाक्येषु दवभदक्-प्रयोगः ) 3
अजन्ताः
➢ अजन्ताः - सवथ, पूवथ, ससि, दातृ, नृ, गो, स्वसृ, असक्ष
➢ हििः – भवत्, पसर्न्, मरुत्, तादृश्, अदस्, ददश्, वाच्, दगर्, धदनन्, पयस्

6

6. धातुरूपासण 3
परितपददन: (2 अङ्कौ)
➢ भू, गम्,नम्, अस्, िु ध्, हन्, श्रु, नश्, आप्, शक् , इष्, प्रि् , कृ , ज्ञा, भक्ष्,
सचि्, नृत्, कर्् (पञ्चलकारेषु)
आिनेपददन: (1 अङ्ः )
➢ सेव्, रुच्, िभ्, मुद्, याच् - (िट्-िृट्िकारयोः )
7. प्रत्ययाः 3
(अ) कृ दिाः – क्, क्वतु, शतृ,शानच्, यत्, तव्यत्, अनीयर्, तृच्, दक्न्, अच्।
(आ) तदद्धताः – सणदन, ठक् , अण्, त्व, मयट् ।
(इ) स्त्रीप्रत्ययाः – टाप्, ङ्गीप्।
8. अव्ययानि 2
उच्चतः , शनतः , अधः , ऋते, युगपत्, अद्य, श्वः , ह्यः , सायम्, सचरम्, तूष्णीम्, सहसा, दमर्थ्ा,
पुरा, प्रायः , नूनम्, भूयः , ििु । पदठतांशेषु प्रयुक्ादन अन्यादन अव्ययपदादन च
9. दवभदक्प्रयोगाः – पदठतपाठ्यांशेषु प्रयुक्-उपपदकारकदवभक्ीः असधकृ त्य प्रश्नाः 3
10. पदठतपाठ्यांशेषु सरिसमस्तपदानां दवग्रहाः 3

(i) पदठतावबोधनम् (30 अङ्काः )
11. गद्यांशम् असधकृ त्य अवबोधनािकं कायथम् 5
प्रश्नप्रकाराः – एकपदे न पूणथवाक्येन च प्रश्नोत्रासण
भादषककायथम् –
➢ वाक्ये कतृथ – दिया पदचयनम्
➢ दवशेषण – दवशेष्य चयनम्
➢ पयाथय – दविोमपद – चयनम्
12. पद्यांशम् असधकृ त्य अवबोधनािकं कायथम् 5
प्रश्नप्रकाराः – एकपदे न पूणथवाक्येन च प्रश्नोत्रासण
भादषककायथम् –
➢ वाक्ये कतृथ – दिया पदचयनम्
➢ दवशेषण – दवशेष्य चयनम्
➢ पयाथय – दविोमपद – चयनम्
5
13. नाट्ांशम् असधकृ त्य अवबोधनािकं कायथम्
प्रश्नप्रकाराः – एकपदे न पूणथवाक्येन च प्रश्नोत्रासण
भादषककायथम् –
➢ वाक्ये कतृथ – दिया पदचयनम्
➢ दवशेषण – दवशेष्य चयनम्
➢ पयाथय – दविोमपद – चयनम्
14. वाक्येषु रेिादङ्कतपदादन असधकृ त्य उशचतप्रश्नदनमाथणम् 4
3
15. एकस्य श्लोकस्य अन्वयः (पूणवः अन्वयः लेखिीयः )

7

16. भावार्थिेिनम्/ चररत्रसचत्रणम् 3
17. सप्रसङ्गव्याख्या 5

(ii) सं स्कृ त-सादहत्येदतहासस्य सामान्यः पररचयः (10 अङ्काः )
18. पाठ्यपुस्तके सङ्कसित-अंशानां प्रमुििेिकानां पररचयः 4
19. वतददक-सादहत्यस्य पररचयः 3
20. िौदकक-सादहत्यस्य पररचयः 3

परीक्षायत दनधाथररताः पाठाः
पाठ्यस्तकम् – शाश्वती - प्रथमो भागः
पाठसङ्ख्या पाठनाम पाठसङ्ख्या पाठनाम
प्रर्मः पाठः रेदामृतम् नवमः पाठः दवज्ञाननौका
तृतीयः पाठः परोपकाराय सतां नरभूतयः दशमः पाठः कन्थामाशणक्यम्
चतुर्थः पाठः मानो दह महतां धनम् एकादशः पाठः ईशः कु त्रास्ति
पञ्चमः पाठः सौरणवशकनिका त्रयोदशः पाठः सत्त्वमाहो रजिमः

षष्ठः पाठः आहारनरचारः

पाठसङ्ख्या पाठनाम
प्रर्म अध्याय सं स्कृ त भाषा उद्भव एवं दवकास वतददक सादहत्य
तृतीय अध्याय रामायण, महाभारत एवं पुराण

सहायकपुस्तकादन

• व्याकरणसौरभम् (सं शोसधतसं स्करणम्) रा. शत. अनु. प्र. परर. द्वारा प्रकासशतम् ।
• हायर सं स्कृ तग्रामर (एम् आर् कािेसिसितम् )
• रचनानुवादकौमुदी - कदपिदे वदद्ववेदीसिसितम् दवश्वदवद्याियप्रकाशनम्, वाराणसी ।
• वेदपाररजात (अदतररक्ाध्ययनार्थम्) रा. शत. अनु. प्र. परर. द्वारा प्रकासशतम् ।

********************

8