NCERT Book Class 10 Sanskrit (अभ्‍यासवान् भव) Chapter 7 समासाः

7
श्रुति: – अहं दिननं दिनं विद्याया: आलयम् समयम् अनतिक्रम्‍य गच्‍छामि।
अनक – अहम् अपि प्रतिदिनं विद्यालयं यथासमयं गच्‍छामि।
ु ृ ति:
श्रुति: – किं त्‍वं जानासि यद् वसदु वस्‍य
े सतु : क: आसीत?्
अनक – जानामि। वसदु वे सतु : श्रीकृ ष्‍ण: आसीत।्
ु ृ ति:
श्रुति: – मह्यं पीत: वर्ण: रोचते। स: अपि पीतम् अम्‍बरं धारयति स्‍म।
अनक ु ृ ति:– सत्‍यं वदसि। स: पीताम्‍बरं धारयति स्म अत: स: ‘पीताम्‍बर:’ इति नाम्‍ना
अपि प्रसिद्ध:। मया पठितं यत् कृ ष्‍ण: च बलराम: च यमनु ाया: तटे
क्रीडत: स्‍म।
श्रुति: – मयापि पठितं यत् कृ ष्‍णबलरामौ यमनु ातटे क्रीडत: स्‍म।
उपरिलिखितेषु सवं ादवाक्‍येष श्रु ु ति: यानि वाक्यानि वदति तेषु रे खा‍ि�त-पदानि पृथक्
पृथक् सन्ति परन्‍तु अनक ु ृ ति: यानि वाक्‍यानि वदति तेष वु ाक्‍येषु तानि एव रे खा‍ि�त-पद‍ानि
समस्‍तरूपेण (संक्षिप्‍तरूपेण) योजयित्‍वा प्रदर्शितानि सन्ति। यथा शब्‍दानां पथृ क्-पृथक् लेखनं
‘विग्रह:’ कथ्‍यते तथैव समस्‍तरूपेण (संक्षिप्‍तरूपेण) वा लेखनं ‘समास:’ इति कथ्‍यते।
समासानां विभाजनं मख्ु ‍यत: चतर्धा
ु भवति —
1. अव्‍ययीभाव:
2. तत्‍पुरुष:
3. द्वन्‍द्व:
4. बहुव्रीहि:
(कर्मधारय: द्विग:ु चेति तत्‍पुरुष-समासस्‍य एव द्वौ भेदौ स्‍त:।)
1. अव्‍ययीभाव:
(क) प्राय: जना: प्रत्‍यक्षम् एव सत्‍यं स्‍वीकुर्वन्ति।
(ख) तस्मिन विद्या
् लये प्रतिमासं परीक्षा: भवन्ति।
(ग) छात्रा: यथामति अध्‍ययनं कुर्वन्ति।
(घ) हरिद्वारे उपग�म् अनेके देवालया: सन्ति।

Workbook.indd 48 14-02-2024 17:04:49