CBSE Class 11 Syllabus 2022-23 Sanskrit Core

कक्षा – एकादशी - द्वादशी
सं स्कृ तम् (के न्द्रिकम्) (कोड सं . 322 )
पाठ्यक्रमः परीक्षानिदे शाश्च (2022-23)
भाष्यते व्यवहाराददषु प्रयुज्यते इदत भाषा, मानवः स्वमनन्द्रस दवद्यमानान् दवचारान् भावनाः अनुभूदतं च अर्थयुक्तः
ध्वदनन्द्रभः न्द्रिन्द्रितसङ्केततः च अन्द्रभव्यक्यदत सा भाषा। भाषा अन्द्रभप्रायप्रकटनस्य साधनम्। वस्तुतः िोके द्वयोः
मनुष्ययोः मध्ये परस्परम् अवबोधनाय, भावग्रहणाय, भावदवदनमयाय च भाषया दवना न अन्यत् स्पष्टतमं सरितमं
च साधनं दवद्यते। िोके बहव्यः भाषाः सन्ति यासु सं स्कृ तभाषा अदतप्राचीनतमा समृद्धा च अन्तस्त। सं स्कृ तभाषायाम्
एव सन्ति ऋग्यजुस्सामार्रावः चत्वारः वेदाः, न्द्रशक्षा, व्याकरणं , दनरुक्ं, ज्योदतषं , छन्दः कल्पः चेदत षडङ्गादन,
चतुदथशदवद्याः, दवज्ञानम्, आयुवेदः, योगशास्त्रादयः ग्रन्ाः। अतः सं स्कृ तं के विं भाषा न अदपतु दकञ्चन जीवनदशथनम्
इदत। इयं दवद्या (भाषा) भारतीयानां प्रदतष्ठान्द्रिका कामधेनुः समस्तज्ञानप्रदात्री, ऐक्यप्रदात्री, धमाथर्थकाममोक्षप्रदात्री
च अन्तस्त। सृष्टेः आददतः अद्यावन्द्रधः यत् न्द्रशक्षणं ज्ञानदवज्ञानं च अन्तस्त तत् सवं अस्यां भाषायामेव सदिदहतम् अन्तस्त।
अदतसूक्ष्मभावनां प्रकटदयतुं स्पष्टीकतुं सं स्कृ तं दवना नतव अन्यत्र दवद्यते सामर्थ्थम्। भारतीयं सवथस्वं दवश्वस्य समग्रं
तत्त्वं च अस्यां भाषायाम् अन्तस्त।
सं स्कृ तस्य भाषावतज्ञादनकत्त्वम् – ऐदतहान्द्रसक-वणथनािक-तुिनािकाध्ययन-द्वारा भाषायाः प्रकृ तेः
दवकासोत्पत्ेः सं रचनायाः अध्ययनपूवथकं सवेषां दवषयाणां सतद्धान्तिकः दनणथयः भाषादवज्ञािेि नक्रयते। भाषादवज्ञान-
नामकशास्त्रे शब्दानाम् उत्पदत्ः, वाक्यानां सं रचना इत्यादीनां दवषयाणां दवचारः दियते। भाषादवज्ञानस्य सम्बन्धः
सवेषां मानवानां भाषान्द्रभः सह अन्तस्त। एवं भाषादवज्ञाने ध्वनेः, ध्वदन-उच्चारणोपयोदगनां स्वरयन्त्रमुिन्द्रजह्वादद-अङ्गानां
प्रकृ दत-प्रत्ययादीनां, सं ज्ञासवथनाम-दिया-दवशेषणादीनां नामाख्यात-उपसजथनदनपातानां पदपदार्थदवषयकानां
दवकारादीनां दवकारमूिककारकाणाम् अन्येषां दवदवधदवषयाणाञ्च अध्ययनं दियते। भाषानरज्ञािे सं स्कृ तभाषा-
दवषयक-वणोत्पदत्-न्द्रसद्धािस्य अतीव वतज्ञादनकं दनरूपणं कृ तं वतथते।
दवश्वस्य सवाथसु भाषासु सं स्कृ तभाषा प्राचीनतमा अन्तस्त। प्रायः सवाथसु भाषासु सं स्कृ तपरकशब्ाः
उपलभ्यन्ते। सं स्कृ तभाषा भारतीयभाषाणां जननी इदत कर्थ्ते। सवाथसु भारतीयभाषासु सं स्कृ तभाषा अििीना
अन्तस्त इदत सवे अङ्गीकु वथन्ति।
भारतदेशः बहुभाषी देशोऽन्तस्त। अन्तिन् दे शे अनेकतायाम् एकतावन्द्रधन
थ ी भाषेयं सामान्द्रजकसमरसतायत
जीवनदवकासाय च आवश्यकी वतथते। सं स्कृ तस्य सांस्कृदतकं महत्त्वं वणथयिः दवद्वांसः कर्यन्ति “भारतस्य प्रदतष्ठे द्वे
सं स्कृ तं सं स्कृ दतस्तर्ा, सं स्कृ दतमूिं सं स्कृ तम्, सादहत्यं सं स्कृ दतवाहकञ्च इदत।” एषा सं स्कृ दतः न के विं भारतस्य
अदप तु दवश्वस्य मुकुटायमाना अन्तस्त। उक्ं च -
सत्यमदहंसाददगुणतः श्रेष्ठा दवश्वबन्धुत्वन्द्रशन्द्रक्षका।
दवश्वशान्तिः सुिधात्री भारतीया दह सं स्कृ दतः॥
सं स्कृ ते सं स्कृ दतज्ञेया सं स्कृ ते सकिाः किाः।
सं स्कृ ते सकिं ज्ञानं सं स्कृ ते दकन्न दवद्यते॥
एवं सं स्कृ तभाषा पररदनदष्ठता, दोषरदहता, सरिा, गभीरा, यर्ार्ाथ वतज्ञादनकी च भाषा अन्तस्त। सम्प्रदत युगेन्तिन्
प्रमुितः उद्दे श्यतः सं स्कृ तभाषा न्द्रशक्षणीया अन्तस्त।
न्द्रशक्षणोद्दे श्यादन –
 वसुधतव-कु टुम्बकम् इदत भावनादवकासः।
 भारतीयभाषाणां सं रक्षणम्।
 सं स्कृ तभाषया सम्प्रेषणकौशलनरकासः।

1

 परस्परं सं स्कृ तसम्भाषणेि भावदवदनमयः।
 सं स्कृ त-भाषया एर सं स्कृ त-शशक्षणम्।
 श्ररण-भाषण-पठि-लेखिेनत चतुणाां भानषक-कौशलािां नरकासः।
 बौदद्धकदवकासपुरस्सरम् आध्यान्द्रिकनतदतकज्ञानम्।
 मानन्द्रसकदवकासानन्दानुभूदतः रसानुभूदतश्च।
 भारतीयसं स्कृ तेः सं रक्षणं ज्ञानवधथनञ्च।
 आिानुशासनसं स्थापनार्थम्
 भाषान्द्रशक्षणकौशिादन वधथनाय नतपुण्यप्रादतः।
 परस्परं वाताथिापमाध्यमेन भावदवदनमयः।
 सं स्कृ तसादहत्यस्य अध्ययनेन ज्ञानानन्दस्य अनुभूदतः।
 मानवजीवनस्य दवकासपूवथकं कल्याणम्।
 सं स्कृ तभाषया छात्राणां सवथदवधदवकासः।

न्द्रशक्षणप्रदवधयः -
 सं स्कृ तमाध्यमेन सम्भाषणदवन्द्रधना शनतः शनतः सं स्कृ तशशक्षणं सम्भदवष्यदत। गदतवधथनाय सं स्कृ ताध्यापकत ः
धतयेण स्वकीयाध्यापन-कायथिमाणां दनयोजनम्। रुन्द्रचकरभाषाभ्यासेन भादषकोपिन्तधः। भादषकाभ्यासाय
वाताथिाप-कर्ाश्रवण-वाददववाद-सं वाद-वणथनपरकप्रदतयोदगतान्द्रभः भाषान्द्रशक्षणं कारदयतुं शक्यते।
 दवन्द्रभिप्रामान्द्रणकसं स्थानां कायथिमाः सादहत्यसामग्र्यश्च प्रयुज्य उत्मन्द्रशक्षणं कतुं शक्यते।
 सं स्कृ तभाषया उपिध-दृश्य-श्रव्य-सामग्री-माध्यमेन भाषाभ्यासः।
 दवन्द्रभिपाठ्यसामग्रीद्वारा न्द्रशक्षकः स्वकीयं न्द्रशक्षणकायं रुन्द्रचकरं कतुं शक्नोदत।
 भाषान्द्रशक्षकः छात्रान् स्नेहपूवथकम् (आिीयभावेन) पाठयेत्।
 अद्यतनपूवथकं सादहत्यकोश-शब्दकोश-सन्दभथग्रन्ानां सहायतया छात्राणां तत्परतावधथनम्।
 प्राचीनावाथचीनयोमथध्ये समन्वयस्थापनद्वारा नूतनन्द्रशक्षणदवन्द्रधन्द्रभश्च सं स्कृ तन्द्रशक्षणम्।

कौशिादन-
 श्रवणकौशिम् – भावान्द्रधग्रहणाय ध्वन्यािकं भाषायाः प्रर्मं कौशिम् इदम्। अस्य साधनादन-
गुरुमुिम्, आकाशवाणी, दूरवाणी, पररवारसदस्याः, समाजः, कक्ष्ाः, ध्वदनमुद्रणयन्त्रम्, दूरदशथनम्
इत्यादीदन।
 भाषणकौशिम्- भावान्द्रभव्यक्ये ध्वन्यािकं भाषायाः इदं दद्वतीयं कौशिम्। वाग्-रूपं भावप्रकटनम् एव
भाषणम्, पररसरप्रभावेण आधारेण वा भाषणशदक्ः जायते।
 पठनकौशिम् – भावान्द्रधग्रहणाय न्द्रिप्यािकं भाषायाः तृतीयं कौशिम् इदम्। (अर्थग्रहणपूवथकं स्पष्टरूप-
वाचनम् इत्यर्थः)
 िेिनकौशिम्- भावान्द्रभव्यक्ये न्द्रिप्यािकं भाषायाः चतुर्ं कौशिम् इदम्। (ध्वदनरूपे दवद्यमानं भाषांशं
न्द्रिदपरूपे अवतारणं िेिनम् इदत उच्यते)
 ज्ञानािक-अवबोधनािक-अनुप्रयोगािक-दवश्लेषणािक-सं श्लेषणािक-मूल्याङ्कनािक-
िन्द्रक्षतान्द्रधगमनदवशेषाः।

2

कक्षा – एकादशी (2022-23)
सं स्कृ तम् (के न्द्रिकम्) (कोड सं . 322 )

आहत्य-अङ्ाः - 80+20
आहत्य-कालांशाः – 210

वादषथकमूल्याङ्कनाय दनदमथते प्रश्नपत्रे चत्वारो भागाः भनरष्यन्तन्त –

‘क’ भागः अपदठत – अवबोधनम् 10 अङ्काः 20 कालांशाः
‘ि’ भागः रचनािक– कायथम् 15 अङ्काः 30 कालांशाः
‘ग’ भागः अनुप्रयुक् – व्याकरणम् 20 अङ्काः 55 कालांशाः
‘घ’ भागः 35 अङ्काः
(i) पदठतावबोधनम् (25 अङ्काः) 85 कालांशाः
(ii) सं स्कृ त-सादहत्येदतहासस्य सामान्यः पररचयः (10 अङ्काः) 20 कािांशाः

भागानुसारं दवषयाः अङ्कदवभाजनञ्च 80 अङ्काः

क्र. सं . दवषयाः प्रश्नप्रकाराः मूल्यभारः
‘क’ भागः
अपदठत – अवबोधनम्
1. अपनठतः गद्ांशः (80-100 शब्पररनमतः) अदत-िघूत्रािकौ 1×2=2
पूणथवाक्यािकौ 2×2=4
शीषवकम् (िघूत्रािकः) 1×1=1
भादषककायथम् (बहुदवकल्पािकाः) 1×3=3
पूणथभारः 10 अङ्काः
‘ि’ भागः
रचनािक – कायथम्
2. पत्रम् दनबन्धािकः ½×10=5
3. िघुकर्ापूदतथः दनबन्धािकः ½×10=5
4. वाताथिापे एकपक्षपूरणम् दनबन्धािकः 1×5=5
पूणथभारः 15 अङ्काः
‘ग’ भागः
अनुप्रयुक् – व्याकरणम्
5. सन्तन्धः िघूत्रािकाः 1×3=3
6. प्रत्ययाः बहुदवकल्पािकाः 1×3=3
7. शब्दरूपान्द्रण बहुदवकल्पािकाः 1×3=3

3

8. धातुरूपान्द्रण बहुदवकल्पािकाः 1×3=3
9. कारक-उपपददवभदक्प्रयोगः िघूत्रािकाः 1×3=3
10. वाच्यपररवतथनम् बहुदवकल्पािकाः 1×2=2
11. अशुनि-सं शोधिम् बहुदवकल्पािकाः 1×3=3
पूणथभारः 20 अङ्काः
‘घ’ भागः
(i) पदठत – अवबोधनम्
12. गद्यांशः अदत-िघूत्रािकौ ½×2=1
पूणथवाक्यािकौ 1×2=2
िघूत्रािकौ (भादषककायथम्) 1×2=2
13. पद्यांशः अदत-िघूत्रािकौ ½×2=1
पूणथवाक्यािकौ 1×2=2
िघूत्रािकौ (भादषककायथम्) 1×2=2
14. नाट्ांशः अदत-िघूत्रािकौ ½×2=1
पूणथवाक्यािकौ 1×2=2
िघूत्रािकौ (भादषककायथम्) 1×2=2
15. भावार्थिेिनम् / शुद्धभावार्थचयनम् दनबन्धािकः 1×3=3
16. अन्वयः दनबन्धािकः 1×3=3
17. वाक्यांशानां सार्थकं सं योजनम् िघूत्रािकाः ½×4=2
18. प्रसङ्गानुसारं पदानाम् अर्थिेिनम् । िघूत्रािकाः ½×4=2
पूणथभारः 25 अङ्काः
‘घ’ भागः
(ii) सं स्कृ त-सादहत्येदतहासस्य सामान्यः पररचयः
19. सं स्कृ तभाषायाः उद्भरः नरकासश्च िघूत्रािकाः 1×3=3
20. रैनदकसानहत्यम् िघूत्रािकाः 1×4=4
21. रामायणम्, महाभारतम्, पुराणानि च िघूत्रािकाः 1×3=3
पूणथभारः 10 अङ्काः
सम्पूणथभारः 80 अङ्काः

4

प्रश्नपत्र-प्रारूपम् /सं रचना
कक्षा – एकादशी (2022-23)
सं स्कृ तम् (के न्द्रिकम्) (कोड सं .322 )

प्रश्नप्रकारः प्रश्नािां सङ्ख्या नरभाग- प्रनतप्रश्नम् आहत्याङ्काः
सङ्ख्या अङ्भारः
बहुदवकल्पािकाः 1 अङ्ः 3+3+3+3+2+3=17 6 1 17
अदत-िघूत्रािकाः ½ अङ्ः 2+2+2=6 3 ½ 3
अदत-िघूत्रािकाः 1 अङ्ः 2=2 1 1 2
निबन्धािकः ½ अङ्ः 10+10=20 2 ½ 10
(ररक्तस्थािपूनतवमाध्यमेि)
दनबन्धािकः. 1अङ्क: 5+3+3=11 3 1 11
पूणथवाक्यािक: 1अङ्ः 2+2+2=6 3 1 6
पूणथवाक्यािक: 2अङ्ौ 4=4 1 2 4
िघूत्रािकाः 1 अङ्ः 1+3+3+2+2+2+3+4+3=23 7 1 23
िघूत्रािकाः. ½ अङ्क: 4+4=8 2 ½ 4
आहत्याङ्काः 80

5

सं स्कृ तपाठ्यिमः (के न्द्रिकम्) कोड सं . 322
कक्षा – एकादशी (2022-23)
वादषथकं मूल्याङ्कनम्

‘क’ भागः
अपदठत – अवबोधनम् (10 अङ्काः)
1. एकः अपनठतः गद्ांशः 10
80-100 शब्दपररदमतः गद्यांशः, सरिकर्ा
➢ एकपदे न पूणथवाक्येन च अवबोधनािकं कायथम् (2+4)
➢ समुन्द्रचतशीषथकिेिनम् (1)
➢ अनुच्छेद – आधाररतं भादषकं कायथम् (3)
भादषककायाथय तत्त्वादन -
✓ वाक्ये कतृथ – दिया पदचयनम्
✓ दवशेषण – दवशेष्य चयनम्
✓ पयाथय – दविोमपद – चयनम्
✓ सवथनामस्थाने सं ज्ञाप्रयोगः
‘ि’ भागः
रचनािकं कायथम् (15 अङ्काः)
2. औपचाररकम् अनौपचाररकं पत्रम्/प्रार्थनापत्रम् 5
(मञ्जूषायाः सहायतया ररक्स्थानपूदतं कृ त्वा पूणं पत्रं िेिनीयम्)
5
3. िघुकर्ा (शब्दसूचीसाहाय्येन, ररक्स्थानपूदतथ-माध्यमेन)
5
4 वाताथिापे एकपक्षपूरणम्
‘ग’ भागः
अनुप्रयुक्-व्याकरणम् (20 अङ्काः)
5 सन्तन्धः – पाठ्यपुस्तके प्रयुक्पदानां सन्तन्धदवच्छे दः सन्तन्धकरणं च। 3
स्वरसन्तन्धः
➢ दीघथः ,गुणः , वृदद्धः, यण्, अयाददः ।
व्यञ्जनसन्तन्धः
➢ श्चुत्वम्, ष्टुत्वम्, जश्त्त्वम्, अनुस्वारः,परसवणथः।
दवसगथसन्तन्धः
➢ सत्वम्, उत्वम्, रुत्वम्, िोपः, ।
3
6. प्रत्ययाः (प्रकृ दत-प्रत्यय-सं योजनं दवयोजनञ्च)
➢ क्त्वा,ल्यप्, तुमुन्, तव्यत्,अनीयर्, क्, क्वतु ।
3
7. शब्दरूपान्द्रण – दवभक्‍तत्यनुसारं वाक्यप्रयोगः ।
➢ अजिाः-रमा, कदव, पदत, मदत, नदी, न्द्रशशु, धेनु, मधु, वधू, दपतृ,मातृ-
समानािरप्रयोगाश्च।

6

➢ हििाः – राजन्, गच्छन्, भवत्, आिन्,दवद्वस्, वाच् समानािरप्रयोगाश्च ।
➢ सवथनामादन- सवथ, यत्, तत्, दकम्, इदम्, (दत्रषु न्द्रिङ्गेषु) अिद्, युष्मद् ।
➢ सङ्ख्यावाचकशब्दाः – एकसङ्ख्यातः पञ्चसङ्ख्यापयथिम् (दत्रषु न्द्रिङ्गेषु) ।
8. धातुरूपान्द्रण –पञ्चिकारेषु अधोन्द्रिन्द्रितधातूनां वाक्येषु प्रयोगः। 3
परितपददनः
➢ भू, कृ , पा, स्था, दृश्, अस्, कर््, भक्ष्, घ्रा, िु ध्, हन्, श्रु, िी, ग्रह्
आिनेपददनः
➢ िभ्, सेव्, मुद्, याच् ।
9. कारक-उपपददवभदक्प्रयोगः 3
10. सामान्यं राच्य-परररतविम् (लट्-िृट्-लकारयोः) 2
11. अशुदद्ध-सं शोधनम् (न्द्रिङ्ग-वचन-पुरुष-दवभदक्-कािाधाररतम्) 3
‘घ’ भागः
(i) पदठतावबोधनम् (25 अङ्काः)
12. गद्यांशम् अन्द्रधकृ त्य अवबोधनािकं कायथम् 5
प्रश्नप्रकाराः – एकपदे न पूणथवाक्येन च प्रश्नोत्रान्द्रण
भादषककायथम् –
➢ वाक्ये कतृथ – दिया पदचयनम्
➢ दवशेषण – दवशेष्य चयनम्
➢ पयाथय – दविोमपद – चयनम्
➢ सवथनामस्थाने सं ज्ञाप्रयोगः
13. पद्यांशम् अन्द्रधकृ त्य अवबोधनािकं कायथम् 5
प्रश्नप्रकाराः – एकपदे न पूणथवाक्येन च प्रश्नोत्रान्द्रण
भादषककायथम् –
➢ वाक्ये कतृथ – दिया पदचयनम्
➢ दवशेषण – दवशेष्य चयनम्
➢ पयाथय – दविोमपद – चयनम्
➢ सवथनामस्थाने सं ज्ञाप्रयोगः
14. नाट्ांशम् अन्द्रधकृ त्य अवबोधनािकं कायथम् 5
प्रश्नप्रकाराः – एकपदे न पूणथवाक्येन च प्रश्नोत्रान्द्रण
भादषककायथम् –
➢ वाक्ये कतृथ – दिया पदचयनम्
➢ दवशेषण – दवशेष्य चयनम्
➢ पयाथय – दविोमपद – चयनम्
➢ सवथनामस्थाने सं ज्ञाप्रयोगः
15. भावार्े ररक्स्थानपूदतथः / प्रदत्े भावार्थत्रये शुद्धभावार्थचयनम् 3

16. प्रदत्तेषु अन्वयेषु ररक्तस्थािपूनतवः 3
2
17. प्रदत्वाक्यांशानां सार्थकं सं योजनम् ।

7

18. प्रदत्तपनिषु प्रसङ्गािुसारं पदािाम् अर्वलेखिम् । 2

‘घ’ भागः
(ii) सं स्कृ त-सादहत्येदतहासस्य सामान्यः पररचयः (10 अङ्काः)
19. सं स्कृ तभाषायाः उद्भरः नरकासश्च 3
20. रैनदकसानहत्यम् (रेदाः, ब्राह्मण-आरण्यकानि, उपनिषदः, रेदाङ्गानि) (1+1+1+1) 4
21. रामायणम्, महाभारतम्, पुराणानि च (1+1+1) 3

परीक्षायत दनधाथररताः पाठाः

पाठ्यस्तकम् – भास्वती - प्रर्मो भागः
पाठसङ्ख्या पाठनाम पाठसङ्ख्या पाठनाम
प्रर्मः पाठः कु शलप्रशासिम् अष्टमः पाठः सङ्गीतानुरागी सुब्बण्णः

तृतीयः पाठः सूनक्तसुधा नवमः पाठः वस्त्रदवियः

पञ्चमः पाठः रीरः सरवदमिः दशमः पाठः यद् भूतदहतं तत्सत्यम्

षष्ठः पाठः शुकशारकोदन्तः एकादशः पाठः स मे दप्रयः

पाठसङ्ख्या पाठनाम
प्रर्म अध्याय सं स्कृ त भाषा उद्भव एवं दवकास

दद्वतीयः अध्याय वतददक सादहत्य

तृतीय अध्याय रामायण, महाभारत एवं पुराण

पुस्तकादन

• भास्वती - प्रर्मो भागः (पाठ्यपुस्तकम्) रा. शत. अनु. प्र. परर. द्वारा प्रकान्द्रशतम् ।
• व्याकरणसौरभम् (सं शोन्द्रधतसं स्करणम्) रा. शत. अनु. प्र. परर. द्वारा प्रकान्द्रशतम् ।
• रचनानुवादकौमुदी (सहायकपुस्तकम्) कदपिदेवदद्ववेदीन्द्रिन्द्रितम् दवश्वदवद्याियप्रकाशनम्, वाराणसी ।
• सं स्कृ तसादहत्यपररचयः (सन्दभथपुस्तकम्) (सं शोन्द्रधतसं स्करणम्) रा. शत. अनु. प्र. परर. द्वारा प्रकान्द्रशतम् ।
• वेदपाररजात (अदतररक्ाध्ययनार्थम्) रा. शत. अनु. प्र. परर. द्वारा प्रकान्द्रशतम् ।

********************

8