Page 1
सं कृतम ् (ऐि छकम ्) (कोड सं. 022)
एकादशी XI
पा य मः पर ा नदशा च (2020-21)
भा यते यवहारा दषु यु यते इ त भाषा, मानवः वमन स व यमानान ् वचारान ् भावनाः
अनभ
ु ू तं च अथयु तैः व न भः ल खतस केतैः च अ भ य तय त सा भाषा। भाषा
अ भ ाय कटन य साधनम ्। व तुतः लोके वयोः मनु ययोः म ये पर परम ् अवबोधनाय,
भाव हणाय, भाव व नमयाय च भाषया वना न अ यत ् प टतमं सरलतमं च साधनं व यते। लोके
बह यः भाषाः सि त यासु सं कृतभाषा अ त ाचीनतमा सम ृ ा च अि त। सं कृतभाषायाम ् एव
सि त ऋ यजु सामाथवाःच वारः वेदाः, श ा, याकरणं, न तं, यो तषं, छ दः क पः चे त
षड गा न, चतुदश व याः, व ानम ्, आयव
ु दः, योगशा ादयः थाः। अतः सं कृतं केवलं भाषा न
अ पतु क चन जीवनदशनम ् इ त। इयं व या (भाषा) भारतीयानां त ठाि मका कामधेनःु
सम त ान दा ी,ए य दा ी, धमाथकाममो दा ी च अि त। स ृ टे ः आ दतः अ याव धः यत ्
श णं ान व ानं च अि त तत ् सव अ यां भाषायामेव सि न हतम ् अि त। अ तसू मभावनां
कट यतंु प ट कतु सं कृतं वना नैव अ य व यते साम यम ्। भारतीयं सव वं व व य सम ं
त वं च अ यां भाषायाम ् अि त।
सं कृतभाषावै ा नक वम ् – ऐ तहा सक-वणना मक-तुलना मका ययन- वारा भाषायाः कृतेः
वकासो प तेः संरचनायाः अ ययनपूवकं सवषां वषयाणां सै ाि तकं नणयं भाषा व ानं क यते।
भाषा व ान-नामकशा े श दानाम ् उ पि तः, वा यानां संरचना इ याद नां वषयाणां वचारः
यते। सं कृतवै दकवा मये बहू न पा ण ा य ते येषां योगः स त भाषायां न यते।
एत यां लौ कक-वै दकयोः अ ययनं भाषा व ानं करो त। भाषा व ान य स ब धः सवषां मानवानां
भाषा भः सह अि त। एवं भाषा व ाने वनेः, व न-उ चारणोपयो गनां वरय मख
ु िज वा द-
अ गानां कृ त- ययाद नां, सं ासवनाम- या- वशेषणाद नां नामा यात-उपसजन नपातानां
पदपदाथ वषयकानां वकाराद नां वकारमूलककारकाणाम ् अ येषां व वध वषयाणा च अ ययनं
यते। सं कृतभाषा- वषयक-वण पि त- स ा त य अतीववै ा नकं न पणं कृतं वतते।
सवासां भारतीयभाषाणां सं कृतभाषा जननी इ त क यते। वेणीस गमे सर वती नद यथा
अ तल ना अि त तथैव सवासु भारतीयभाषासु सं कृतभाषा अ प अ तल ना अि त इ त सव
अ गीकुवि त।
व व य सवासु भाषासु सं कृतभाषा ाचीनतमा सवासां भाषाणां च जननी अि त । भारतदे शः
बहुभाषी दे शोऽि त । अि मन ् दे शे अनेकतायाम ् एकताव धनी भाषेयं सामािजकसमरसतायै
Page 2
जीवन वकासाय च आव यक वतते। सं कृत य सां कृ तकं मह वं वणय तः व वांसः कथयि त
“भारत य त ठे वे सं कृतं सं कृ त तथा, सं कृ तमल
ू ं सं कृतम ्, सा ह यं सं कृ तवाहक च
इ त।” एषा सं कृ तः न केवलं भारत य अ प तु व व य मक
ु ु टायमाना अि त। उ तं च
स यम हंसा दगुणःै े ठा व वब धु व श का।
व वशाि तः सख
ु धा ी भारतीया ह सं कृ तः॥
सं कृते सं कृ त या सं कृते सकलाः कलाः।
सं कृते सकलं ानं सं कृते कनन
् व यते॥
एवं सं कृतभाषा प र नि ठता, दोषर हता, सरला, ग भीरा, यथाथा वै ा नक च अि त। स त
यग
ु ेि मन ् मख
ु ैः उ े यैः सं कृतभाषा श णीया अि त।
श णो े या न –
∗ वसध
ु ैव-कुटु बकम ् इ त भावना वकासाथम ्
∗ भारतीयभाषाणां संर णाथम ्
∗ बौ क वकासपुर सरम ् आ याि मकनै तक ानाथम ्
∗ मान सक वकासान दानुभु तरसानभ
ु ू यथम ्
∗ भारतीयसं कृतेः संर णं ानवधन च ।
∗ आ मानश
ु ासनसं थापनाथम ्
∗ भाषा श णकौशला न वधनाय नैपु य ाि तः।
∗ पर परं वातालापमा यमेन भाव व नमयः।
∗ सं कृतसा ह य य अ ययनेन ानान द य अनभ
ु ू तः।
∗ मानवजीवन य वकासपूवकं क याणम ्।
∗ सं कृतभाषया छा ाणां सव वध वकासः।
श ण वधयः -
∗ सं कृतमा यमेन स भाषण व धना शनैः शनैः स भ व य त। ग तवधनाय
सं कृता यापकानां धैयण वक या यापन-काय माणां नयोजनम ् । चकरभाषा यासेन
भा षकोपलि धः। भा षका यासाय वातालाप-कथा वण-वाद ववाद-संवाद-
वणनपरक तयो गता भः भाषा श णं कार यतंु श यते।
∗ व भ न ामा णकसं थानां काय माः सा ह यसाम य च यु य उ तम श णं कतु
श यते।
∗ सं कृतभाषया उपल ध- य- य-साम ी-मा यमेन भाषा यासः।
∗ व भ नपा यसाम ी वारा श कः वक यं श णकाय चकरं कतु श नो त ।
Page 3
∗ भाषा श कः छा ान ् नेहपूवकम ् (आ मीयभावेन) पाठयेत ् ।
∗ अ यतनपूवकं सा ह यकोश-श दकोश-स दभ थानां सहायतया छा ाणां त परतावधनम ्।
∗ ाचीनावाचीनयोम ये सा य थापन वारा नत
ू न श ण व ध भ च सं कृत श णम ्।
कौशला न-
∗ ाना मक-अवबोधना मक-अनु योगा मक- व लेषणा मक-सं लेषणा मक-
मू या कना मक-ल ता धगमन वशेषाः।
∗ वणकौशलम ् – भावा ध हणाय व या मकं भाषायाः थमं कौशलम ् इदम ्। अ य
साधना न- गु मख
ु म ्, आकाशवाणी, दरू वाणी, प रवारसद याः, समाजः, क याः,
व नमु णय म ्, दरू दशनम ् इ यादयः।
∗ भाषणकौशलम ्- भावा भ य तये व या मकं भाषायाः इदं वतीयं कौशलम ्। वाग ्- पं
भाव कटनम ् एव भाषणम ्, प रसर भावेण आधारे ण वा भाषणशि तः जायते।
∗ पठनकौशलम ् – भावा ध हणाय ल या मकं भाषायाः तत
ृ ीयं कौशलम ् इदम ्।
(अथ हणपव
ू कं प ट प-वाचनम ् इ यथः)
∗ लेखनकौशलम ्- भावा भ य तये ल या मकं भाषायाः चतुथ कौशलम ् इदम ्। ( व न पे
व यमानं भाषांशं ल प पे अवतारणं लेखनम ् इ त उ यते)
Page 4
Sanskrit Elective (Code - 022)
Class-XI (2020-21)
Time : 3 Hrs No. of Periods : 220
Total Marks :80
COURSE STRUCTURE
The Question paper will be divided into two Sections
Section – A
Applied Grammar 20 Marks 60 Periods
Literature 20 Marks 50 Periods
Section – B
Reading Comprehension 10 Marks 20 Periods
Writing Skills 10 Marks 30 Periods
Literature 20 Marks 60 Periods
Design of Question Paper
Section - A
No. of Questions No. of Total No. of
Marks Per Marks
Question
Applied Grammar
Q. No. I - Sandhih
SA 1 of 3 1 ×3 = 3
Q. No. II - Shabdaroopani-vibhaktyanusaram
Vakyaprayogah 1× 3 = 3 20 Marks
MCQ 1 of 3
Q. No. III - Dhaturoopani Vakyaprayogah
MCQ 1 of 3 1× 3 = 3
Q. No. IV - Pratyayah
MCQ 1 of 3 1×3=3
Q. No. V- Avyayaprayogah
MCQ 1 of 2 1 ×2 = 2
Q. No. VI–Upapada-Karaka-Vibhaktiprayogah
1 ×3 = 3
MCQ 1 of 3
Q. No. VII–Samasa-Vigrahah
1×3=3
MCQ 1 of 3
Literature
Q. No. VIII BhashikaKaryam
Page 5
MCQ 1 of 6 1×6=6
Q. No. IX Kathanani Aashritya
Prashnanirmanam 1×4=4
MCQ 1 of 4
Q. No. XPathadharitanamLekhakanam 1×4=4
Paricayah 20 Marks
MCQ 1 of 4
1×3=3
Q. No. XIVaidika-Laukik-Sahityasya Pramukha-
Kavyanam Parichayah
MCQ 1 of 3
Q. No. XII-Natya-Vishayak-Shabdavali- 1×3=3
Paricahayah
MCQ 1 of 3
Section - B
Reading Comprehension
Q. No. XIII Apathita Gadyanshah
VSA 2Q 1 × 2 =2
LA 2Q 2×2=4 10 Marks
Title 1Q 1 × 1 =1
SA 3Q 1 × 3 =3
Writing Skills
Q. No. XIV Patra -Lekhanam ½ × 10 = 5
LA (10 Blanks)
Q. No. XVAnuchchheda-Lekhanam ½×10 = 5
LA (10 Blanks) 10 Marks
OR
Hindi/English to Sanskrit Translation 1 × 5 =5
LA (5 Easy Sentences )
Literature
Q. No. XVI Gadyamshah
VSAQ (Ekapadena) ½ × 2 =1
LAQ (PoornaVakyena) 1×2=2
Q. No. XVII Padyamshah
VSAQ (Ekapadena) ½×2=1
LAQ (PoornaVakyena) 1×2=2
Q. No. XIII Natyamshah
VSAQ (Ekapadena) ½×2=1
1×2=2 20 Marks
LAQ (PoornaVakyena)
Q. No. XIX –Shloka-Anvayah
LAQ (6 Blanks) ½ × 6 =3
Q. No. XX – Bhavartha-Lekhanam
/Charitra-Chitranam
LAQ 1
Page 6
Q.No. XXI – Saprasanga-Vyakhya 1×3=3
LAQ
5 × 1 =5
सं कृतम ् ( ऐि छकम ्) (कोड़ नं. 022)
क ा – एकादशी (2020-21)
वा षकमू या कनाय न मते नप े भाग वयं भ व य त -
‘अ’ – भागः(बहु वक पा मकाः शनाः)40
् अ काः
अनु यु त – याकरणम ् 20अ काः
प ठतावबोधनम ् 10अ काः
सं कृतसा ह ये तहास य सामा यः प रचयः 10अ काः
‘आ’ – भागः (वणना मकाः शनाः)
् 40 अ काः
अप ठत – अवबोधनम ् 10 अ काः
रचना मक– कायम ् 10 अ काः
प ठत – अवबोधनम ् 20अ काः
भागानस
ु ारं वषयाः मू यभारः च
‘अ’ – भागः(बहु वक पा मकाः शनाः)40
् अ काः
ख वषयाः मू यभारः
डः
अनु यु त – याकरणम ्
1. सि धः 3
2. श द पा ण – वभ यनुसारं वा य योगः 3
3. धातु पा ण-वा य योगः 3
Page 7
4. ययाः 3
5. अ यय योगः 2
6. उपपदकारक वभि त योगाः 3
7. समास- व हः 3
पूणभारः 20
प ठत – अवबोधनम ्
8. भा षककायाय त वा न (पाठाधा रता न) 6
9. कथना न आ य न नमाणम ् 4
पूणभारः 10
सं कृतसा ह ये तहास य सामा यः प रचयः
10. पा य मे द तानां मुखलेखकानां प रचयः 4
11. वै दक-लौ कक-सा ह य यच 3
( मख
ु का यानाम ्) प रचयः)।
12. ना य वषयकश दावल प रचयः 3
पूणभारः 10
स पण
ू भारः40अ काः
‘आ’ – भागः(वणना मकाः शनाः)40
् अ काः
ख वषयाः न काराः मू यभारः
डः
अप ठत – अवबोधनम ्
13. एकः ग यांशः (80-100 अ त-लघू तरा मकाः 10
श दप र मतः) पूणवा या मकाः
लघू तरा मकाः
(भा षककायम ्)
पूणभारः 10
रचना मक – कायम ्
14. औपचा रकम ् अथवा अनौपचा रकं नब धा मकः 5
प म्
(म जूषायाः सहायतया पूण प ं
लेखनीयम ्)
Page 8
15. अनु छे दलेखनम ्/ नब धा मकः/पण
ू वा या मकः 5
ह द /आ लभाषातः सं कृतेन
अनव
ु ादः
पूणभारः 10
प ठत – अवबोधनम ्
16. ग यांशः अ त-लघू तरा मकौ 3
पण
ू वा या मकः
17. प यांशः अ त-लघू तरा मकौ 3
पण
ू वा या मकः
18. ना यांशः अ त-लघू तरा मकौ 3
पण
ू वा या मकः
19. अ वयः पूणवा या मकः 3
20. भावाथलेखनम ्/च र च णम ् पूणवा या मकः 3
21. स स ग या या पूणवा या मकः 5
पूणभारः 20
स पण
ू भारः 40 अ काः
‘अ’ भागः 40 + ‘आ’ भागः 40 =स पण
ू भारः 80 अ काः
सं कृतम ् (ऐि छकम ्) (कोड सं. 022 )
पा य मः पर ा नदशा च (2020-21)
अव धः – होरा यम ् क ा – XI नप म ् पण
ू ा काः
80+20
वा षकं मू या कनम ्
अि मन ् नप े भाग वयं भ व य त । अ काः
भागः “अ” (बहु वक पा मकः) 40
40
भागः “आ” (वणना मकः)
भागः “इ” आ त रकमू या कनम ् 20
अ-भागः
Page 9
(बहु वक पा मकाः शनाः
् )
1. सि धः –सि ध व छे दःसि धकरणंच।
3
वरसि धः – गुणः, व ृ ः, यण ्, अया द।
य जनसि धः – चु वम ्, ण व वधानम ्, आगमः, मोऽनु वारः,परसवणः।
वसगसि धः – स वम ्, उ वम ्, वम ्, लोपः।
2. श द पा ण – वा येषु वभि त- योगः ।3
अनु यु त याकरणम ्
(20अ काः) अज ताः – सव, पव
ू , वतीय, स ख, दात,ृ न,ृ वस,ृ अ ।
हल ताः – प थन ्, म त ्, ता श ्, दश ्, ध नन ्, प चन ्, अ टन ्,नवन ्, दशन ्।
3. धातु पा ण – ल , ल ृ , लो , ल , व ध ल इ तप चलकारे षु योगः
3
पर मैप दनः –गम ्,नम ्, अस ्,हस ्, ु, नश ्, आप ्, शक् , इष ्, ,
कृ, ा, भ ्, च त ्, नत
ृ ्, कथ ्।
आ मनेप दनः – लभ ्, सेव ्, याच ्।
उभयप दनः – नी, पच ्।
4. ययाः – पा यांशेषअ
ु धो ल खत यययु ता नपदा नअ धकृ य नाः।
3
(अ) कृद ताः – त, तवत,ु शत,ृ शानच ्, यप ्, यत ्, त यत ्,
अनीयर्,
ि तन ्, अच ्।
(आ) त ताः – ण न, व, मय , इ ठन ्।
(इ) ी ययाः – टाप ्, ङ प ्।
5. अ यय योगाः-
2
पुनः, उ चैः, शनैः, अधः, ऋते, यग
ु पत ्, अ य, वः, यः, सायम ्, चरम ्,
ईषत ्,
तू णीम ्, सहसा, म या, पुरा, ायः, नूनम ्, भय
ू ः, खलु, कल।प ठतांशेषु
यु ता नअ या नअ ययपदा नच
6. वभि त योगाः – प ठतपा यांशेषु यु त-उपपदकारक वभ तीः
अ धकृ य नाः3
7. प ठतपा यांशेषुसरलसम तपदानां व हाः3
8. भा षककायम ् –(पाठान ् अ धकृ य) 6
प ठत-अवबोधनम ् (i) वशेषण- वशे य/पयाय/ वलोमा दचयनम ्
(10अ काः) (ii) वा ये कत ृ या-पदचयनम ्
Page 10
(iii) सवनाम थाने सं ा योगः
9. कथना न आ य न नमाणम ् ।
4
सं कृत- 10. पा य मे द तानां मख ु लेखकानांप रचयः।
सा ह ये तहास य 4
11. वै दक-सा ह य य, लौ कक-सा ह य यच ( मख ु का यानाम ्) प रचयः)।
सामा यः प रचयः
3
(10अ काः)
12. ना य वषयकश दावल प रचयः – ना द ,नेप यम ्, तावना,
आ मगतम ्3
काशम ्, जनाि तकम ्, भरतवा यम ्, ( र त थानपू तमा यमेन)
योगः = 40 अ काः
आ - भागः40 अ काः
(वणना मकाः नाः)
1. 80-100 श दप र मतः एकः सरलः अप ठतः ग यांशः ।
10
अप ठत – नवै व यम ्
अवबोधनम ् i. एकपदे न उ तरम ् ( न वयम ्) (2)
ii. पूणवा येन उ तरम ् ( न वयम ्)
(10अ काः)
(4)
iii. समु चतशीषक दानम ् (1)
iv. भाषा- स ब कायम ् – सवनाम योगः/सं ा योगः, (3)
वशेषण- वशे य योगः, श दाथचयनम ्/ वलोमा दचयनम ्,
कत-ृ या-पदचयनम ्
2. औपचा रकम ्अनौपचा रकंवाप म ् (पण
ू प ंलेखनीयम ्)5
रचना मकं कायम ्
3. स केताधा रतम ्अनु छे दलेखनम ्।5
(10अ काः)
अथवा
ह द भाषयाआ लभाषयावा ल खतानांवा यानांसं कृतभाषयाअनव
ु ादः
4. ग यांशम ् अ धकृ य अवबोधना मकं कायम ् 3
न काराः – एकपदे न पूणवा येन च नो तरा ण ।
प ठत – 5. प यांशम ् अ धकृ य अवबोधना मकं कायम ् 3
अवबोधनम ् (20 न काराः – एकपदे न पण
ू वा येन च नो तरा ण ।
अ काः) 6. ना यांशम ् अ धकृ य अवबोधना मकं कायम ् 3
न काराः – एकपदे न पूणवा येन च नो तरा ण ।
Page 11
7. अ वयलेखनम ् / र त थानपू तमा यमेनअ वयः।3
8. भावाथलेखनम ्/ च र च णम ्।3
9. स स ग या या।5
योगः = 40अ काः
पु तकम ् – शा वती - थमो भागः (पा यपु तकम ्)
पर ायै नधा रताः पाठाः
पाठस या पाठनाम
थमः पाठः वेदामत
ृ म्
वतीयः पाठः ऋतु च णम ्
तत
ृ ीयः पाठः परोपकारायसतां वभत
ू यः
प चमः पाठः सौवणशक टका
ष ठःपाठः आहार वचारः
अ टमः पाठः दयावीरकथा
दशमः पाठः क थामा ण यम ्
एकादशः पाठः ईशःकु ाि त
योदशः पाठः स वमाहोरज तमः
चतुदशः पाठः नव या ण
पु तकम ् – सं कृत-सा ह य-प रचय
पर ायै नधा रताः पाठाः
पाठस या पाठनाम
थम अ याय सं कृतभाषाउ वएवं वकासवै दकसा ह य
तत
ृ ीय अ याय रामायण, महाभारत एवं परु ाण
चतुथ अ याय महाका य
प चम अ याय ऐ तहा सकमहाका य
ष ठ अ याय का यक अ य वधाएँ
स तम अ याय ग यका यएवंच पक
ू ा य
नवम अ याय ना यसा ह य
Page 12
वादश अ याय शा ीयसा ह य
Page 13
भागः “इ” आ त रक-मू या कनमअ
् काः(20)
1. प रयोजनाकायम ् - 10 अ काः
2. ग त वधयः - 10 अ काः
उ े या न –
❖ छा ाणां व वध-जीवन-कौशलानां वकासः।
❖ छा ाःसमाज य व वध-सम याः ा वासमाधानेसमथाः यःु ।
❖ गवेषणा मक- च तनश तेः वकासः।
❖ सं कृत-जगतःसम यानांस मुखीकरणम ्।
❖ छा ाणांसज
ृ ना मक मतायाः वकासः।
❖ वण-भाषण-पठन-लेखनकौशलानां वकासः।
❖ आ म व वास यसंवधनम ्।
. ग त वधयः उदाहरणा न अ काः नदशाः
सं.
1 प रयोजना- ❖ म यावातायाः (Fake News)द ु भावाः। 10 ❖स ार भेएव वषयःसूचनीयः।
कायम ् ❖ अ ययनेअ तजाल यउपयो गता ❖आवषछा ाःएतेषु वषयेषुअ ययनंकुयुः।
❖ सं कृतं यवहारभाषांकतुसम याःसमाधान च। ❖ श केणसमयेसमयेप रयोजनाकाय य ग तः ात
❖ “सोशलमी डया” इ य यसदपु योगः। ❖कदा च छा ाःसं कृतेनले खतक
ुं टमनुभवि ततदा
❖ भारतीयसं कृतौ वै ा नक च तनम ् । ❖ प रयोजनाकायाणां ववरणंस माणंसुर तं थापन
❖ व े ेजायमान य दषू ण यकारणा नसमाधान च ❖प रयोजनाकाया णसं कृतेनएवभवेयुः।
।
❖ व े े व छभारता भयान यि थ तः।
❖ सं कृता ययनं तछा ाणाम ्
उदासीनतायाःकारणा नति नराकरणोपाया च।
आयु म ारतम ् ' इ तसवकार य-
योजना वषयेलाभा थनांजाग कतायाः व लेषणम ्।
2 वण- ❖ कथा 05 छा ाःकाम पकथां ाव यतुंश नुवि त।
भाषण- ❖ संवादः/ वातालापः श कःकम प वषयंसूच य वापर परं संवादं कार य
कौशलम ् ❖ भाषणम ् दरू दशनेवातावल इ या यःसं कृत-काय मः सा
❖ नाटकम ् वण-कौशल-मू या कनाय श कः वयम ्अ पक
❖ वाताः ना टुंश नो त।
❖ आशुभाषणम ् वष यूना त यूनं यःग त वधयःकारणीयाःतेषुसव
❖ वाताव लः (समूहचचा) ववरणंस माणंसुर तं थापनीयम ्।
❖ सं कृतगीता न
Page 14
❖ लोको चारणम ्
3 लेखन- व वध वषयान ्आध ृ य मौ लकलेखनम ् 05 छा ाःयथाश यंक ायामेवलेखनकायकुयुः।
कौशलम ् यथा– माता, पता, गु ः, पयावरणम ्, व या, योगः अ पि जका- नमाणम ्अ पकार यतुंश यते।
, समय यसदप
ु योगः , श ा, ववरणंस माणंसरु तं थापनीयम ्।
अनुशासनम ्इ यादयः।
शै क मण यसं कृतेन तवेदनलेखनम ्।
दै नि दनीलेखनम ्।
स केताधा रतंकथालेखनम ्।
ुतलेखः
पु तका न
• शा वती - थमः भागः (पा यपु तकम ्) रा. शै. अन.ु . प र. वारा का शतम ् ।
• याकरणसौरभम ् (संशो धतसं करणम ्) रा. शै. अन.ु . प र. वारा का शतम ्
।(सहायकपु तकम ्)
• हायर सं कृत ामर (एम ् आर् काले ल खतम ् )
• रचनानव ु (सहायकपु तकम ्) क पलदे व ववेद ल खतम ्
ु ादकौमद
व व व यालय काशनम ्, वाराणसी ।
• सं कृतसा ह यप रचयः (स दभपु तकम ्) (संशो धतसं करणम ्) रा. शै. अनु. . प र. वारा
का शतम ् ।
• वेदपा रजात (अ त र ता ययनाथम ्) रा. शै. अन.ु . प र. वारा का शतम ् ।