NCERT Book Class 9 Sanskrit (Sharada) Chapter 12 अन्वयः

परिशिष्‍टम् १
अन्वयः

सामान्यतः श्‍लोके षु कर्तृपदं कर्मपदं तृतीयादिविभक्‍त्यन्तं पदं क्रियापदं विशेषणादिकं
च छन्दसः अनगु णु ं पर्वा
ू परं भवितमु र्हति । तेन पठितारः पदानां मध्ये परस्परं सम्बन्धं
(अन्वयं) कल्पयितंु कदाचित् कष्‍टम् अनभु वन्ति । अतः श्‍लोके षु विद्यमानानां पदानां
परस्परं सम्बन्धं सरलरूपेण ज्ञातंु कश्‍चन क्रम: ज्ञातव्‍य: । तदनन्तरमेव श्‍लोकस्य
अर्थमवगन्तुं शक्‍यते ।
श्‍लोकान्वयविधिः

१. दण्डान्वयविधिः २. खण्डान्वयविधिः
एतयोः विध्योः ज्ञानेन छात्राः श्‍लोके विद्यमानानां पदानां सम्बन्धं ज्ञात्वा श्‍लोकस्य
अर्थं भावं च अवगन्तुं शक्नुवन्ति ।
दण्डान्वयः (दण्डवत् अन्वयः दण्डान्वयः) —
आद्ये विशेषणं योज्यं विशेष्यं तदनन्तरम् ।
क्‍त्वा-णमुल-् ल्यप-् प्रभृत्येवं पूर्वं दण्डान्वये भवेत् ।।
कर्तृपदं कर्मपदं क्रियापदं चेति प्राथमिकी वाक्यरचनाशैली वर्तते । अस्मिन्
अन्वयक्रमे विशेषणानि क्रमशः तत्तत्पदस्य पर्वंू प्रयक्‍तानि
ु भवन्ति । कर्तृपदस्य
विशेषणं कर्तृपदात् पर्वंू , कर्मपदस्य विशेषणं कर्मपदात् पर्वू म् इति क्रमशः विधानं
भवति । यदि श्‍लोके षु अव्ययानि कृ दन्तपदानि वा सन्ति तर्हि तानि के न पदेन सह
सम्बद्धानि इति ज्ञात्वा तत्र प्रयोक्‍तव्यानि । तृतीयादीनि विभक्‍त्यन्तानि पदानि अपि
के न पदेन सह सम्बद्धानि इति ज्ञात्वा तानि पदानि पर्वंू वा परं वा योजनीयानि ।
ततः परं सर्वान्ते क्रियापदं लिखेत् । कदाचित् कर्तृपदं क्रियापदं वा श्‍लोके षु न दृश्यते
तदा अस्माभिः विचिन्त्य तत् पदं योजनीयम् । आहत्य पदानां परस्परम् अन्वयः एव
दण्डान्वयस्य क्रमः भवति । तदेव श्‍लोकरूपेण उक्‍तम् —

Chapter 12.indd 161 3/31/2026 3:52:47 PM