NCERT Book Class 9 Sanskrit (Sharada) Chapter 13 समासः

परिशिष्‍टम् २
समासः

समसनं समासः भवति । समसनं नाम सङ्क्षेपणम् इत्यर्थ: । अर्थात् समासे अर्थयकु ्‍तं
पदद्वयं, पदत्रयम् अथवा अनेकपदं मिलित्वा एकं पदं भवति । यथा — ‘महा’
तथा ‘परुु ष’ इति अर्थयकु ्‍तं पदद्वयम् अस्ति । तद् द्वयमपि मिलित्वा एकपदं भवति
महापरुु षः इति । एवंविधानाम् अर्थवतां पदानाम् एकीभवनमेव समासः ।
समासः सामान्यतः परस्परं सबु न्तानां मध्ये भवति । तथैव समासः यगु पत् द्वयोः
द्वयोः सबु न्तयोः मध्ये भवति । यथा — सीतायाः पतिः = सीतापतिः ।
द्वन्द्वसमासे तु यगु पत् बहूनां सबु न्तानां मध्ये समासः भवति । यथा — हरिश्‍च
हरश्‍च गरुु श्‍च = हरिहरगरु वः ।
परस्परम् अन्वितयोः (सम्बद्धयोः) सबु न्तयोः एव समासः भवति । यदि पदानां
मध्ये परस्परम् अन्वयः (सम्बन्धः) न भवति तर्हि समासः अपि न भवति।
परस्परम् अन्वयस्य उदाहरणम् — सः राज्ञः पत्रः ु (राजपत्रः
ु ) गच्छति ।
यत्र अन्वयः न भवति तत्र — भवति दर्शनं राज्ञः, पत्रः ु कृ षकस्य गच्छति ।
अत्र राज्ञः अन्वयः दर्शनम् इति पदेन सह भवति ।
पत्रः
ु इत्यस्य अन्वयः कृ षकस्य इत्यनेन सह
अस्ति । अतः अस्मिन् वाक्ये राज्ञः पत्रः ु एतयोः
मध्ये परस्परम् अन्वयः नास्ति अतः तयोः
समासः अपि नास्ति ।
समासे पर्वू पदम् उत्तरपदम् इति
द्विविधं भवति । पर्ू वं प्रयकु ्‍तं
पदं पर्वू पदम् अनन्तरं प्रयकु ्‍तं
पर्वू पदम् उत्तरपदमिति । यथा —
सीतापतिः इत्यत्र ‘सीता’ इति पर्ू वं

Chapter 13.indd 167 4/3/2026 2:06:21 PM