NCERT Book Class 9 Sanskrit (Sharada) Chapter 14 वाच्यम्

परिशिष्‍टम् ३
वाच्यम्

वाच्यम् (प्रयोगः)

कर्तरि प्रयोगः कर्मणि प्रयोगः भावे प्रयोगः
एतानि कर्तृवाच्यं, कर्मवाच्यं, भाववाच्यं च इत्यपि कथ्‍यन्‍ते ।
करतृ्वाच्‍यम्
• कर्तरि प्रयोगे कर्तृवाचकं पदं ‘प्रथमाविभक्‍तौ’ भवति ।
• कर्मवाचकं पदं ‘द्वितीयाविभक्‍तौ’ भवति ।
• क्रियापदं कर्तृपदानगु णंु भवति ।
तन्नाम कर्तृपदं यद्वचनयकु ्‍तं भवति क्रियापदमपि तद्वचनयक्‍त ु मेव भवति ।
अर्थात् कर्तरि प्रयोगे क्रियापदं कर्तृपदमनसु तृ ्य एव भवति । कर्मपदेन सह तस्‍य कोऽपि
सम्बन्धः न भवति । कर्तृपदम् एकवचने चेत् क्रियापदमपि
एकवचने, कर्तृपदं द्विवचने चेत् क्रियापदमपि द्विवचने,
कर्तृपदं बहुवचने चेत् क्रियापदमपि बहुवचने च भवति ।
यथा — बालः चित्रं पश्यति । बालौ चित्रं पश्यतः ।
बालाः चित्रं पश्यन्ति ।
बालः फलं खादति । बालः फले खादति ।
बालः फलानि खादति ।
अत्र सामान्यतया परिशीलयामः चेत् ‘बालः’ कर्ता
‘फलं’ कर्म ‘खादति’ क्रियापदम् अस्ति ।
उपरि विद्यमानेषु वाक्येषु यत्र कर्तुः वचनपरिवर्तनम्
अभवत् तत्र क्रियापदस्यापि वचनपरिवर्तनम् अभवत् ।

Chapter 14.indd 177 3/31/2026 4:02:01 PM