HBSE Class 12 Sample Paper 2024 Sanskrit

HBSE
MODEL PAPER
2024
Practice Papers
MODEL PAPERS
Marking Scheme
ANSWER KEY

आदर्शप्रश्नपत्रम् (2023-24)

कक्षा - द्वादर्ी कोड न. - 526

SET : A
रोल नं ०

संस्कृतम्
समयः - होरात्रयम् ] [ पूर्ाा ङ्ाः - 80
 कृपया जााँ च कर लें कक इस प्रश्न-पत्र में मुकित पृ ष्ठ 9 तथा प्रश्न 14 हैं ।
 प्रश्न-पत्र में दाकहने हाथ की ओर कदए गये कोड नम्बर तथा सेट को छात्र उत्तर पुस्तिका के मुख्य
पृष्ठ पर कलखें।
 कृपया प्रश्न का उत्तर कलखना शुरू करने से पहले, प्रश्न का क्रमाङ् अवश्य कलखें।
 उत्तर-पुस्तिका के बीच में खाली पन्ना / पन्नें न छोडें ।
 उत्तर-पुस्तिका के अकतररक्त कोई अन्य शीट नहीं कमलेगी। अतः आवश्यकतानुसार ही कलखें
और कलखा उत्तर न काटें ।
 परीक्षाथी अपना रोल नं ० प्रश्न-पत्र पर अवश्य कलखें। रोल नं ० के अकतररक्त प्रश्न-पत्र पर अन्य
कुछ भी न कलखें और वैकस्तिक प्रश्नों के उत्तरों पर ककसी प्रकार का कनशान न लगाएाँ ।
 कृपया प्रश्नों के उत्तर दे नें से पूवा यह सुकनकित कर लें कक प्रश्न-पत्र पूर्ा व सही है , परीक्षा के
उपरान्त इस सम्बन्ध में कोई भी दावा स्वीकार नही ं ककया जायेगा।

 सामान्यकनदे र्ााः :–

I. प्रत्येकं खण्डम् अकिकृत्य उत्तराकर् एकस्तिन् स्थाने क्रमेर् लेखनीयाकन ।
II. प्रश्नसंख्या प्रश्नपत्रानुसारम् अवश्यमेव लेखनीया।
III. श्रेष्ठाङ्ान् प्राप्तये सुस्पष्टः लेखः लेखनीयः ।

 अस्मिन् प्रश्नपत्रे पञ्च खण्ााः सस्मन्त :–

खण्डः 'क' अपकित-अवबोिनम् - 10 अङ्ाः
खण्डः 'ख' रचनात्मक-कायाम् - 18 अङ्ाः
खण्डः 'ग' पकित-अवबोिनम् - 30 अङ्ाः
खण्डः 'घ' अनुप्रयुक्त-व्याकरर्म् - 06 अङ्ाः
खण्डः 'ङ' पािािाररताः बहुकवकिीयाः प्रश्नाः - 16 अङ्ाः

खण्ाः ‘क’
अपकित-अवबोधनम्
1. अिोकलस्तखतं गद्ां शं पकित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराकर् यथाकनदे शं संस्कृतेन कलखत - 10

गङ्गा सवाा सां नदीनां श्रेष्ठा अस्ति। सा लोकत्रयस्य कल्यार्काररर्ी अस्ति। सा
भौकतकसुखदृष्टया आध्यास्तत्मक सुखदृष्टया कल्यार्प्रदा । यः गङ्गां पूर्ारूपेर् समकपातो भवकत,
तस्य जीवनं िन्यं भवकत। इह संसारे यः जनः राज्ञा भगीरथेन आनीतां भगवतीं गङ्गां सदा वन्दते
स एव शोभनः चतुरि कथ्यते । यः जनः आदरपूवाकं जह्नुतनयां मनसा ध्यायकत, स एव सम्यक्
तपस्वी भवकत। यः गङ्गायाः नामाकन गुर्ान् च सदा िरकत । स एव श्रेष्ठः पुरुषः कथ्यते । यस्य
जनस्य दे वनदीं प्रकत सेवाभावना अस्ति, यथाथारूपेर् स एव कमायोगी अस्ति, स एव सवेषां
स्वामी भवकत।
(अ) एकपदे न उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2

(क) सवाा सां नदीनां श्रेष्ठा नदी का अस्ति?
(ख) इह संसारे गङ्गा कः आनीतवान् ?
(ग) यः जनः आदरपूवाकं जह्नुतनयां ध्यायकत सः कः भवकत?

(ब) पूर्ावाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×2=4
(क) कस्य जीवनं िन्यं भवकत?

(ख) कः श्रेष्ठः पुरुषः कथ्यते ?

(ग) कः सवेषां स्वामी भवकत?
(स) अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीषाकं संस्कृतेन कलखत । 1

(द) यथाकनदे शम् उत्तरत- ( केवलं प्रश्नत्रयम् ) 3×1=3

(i) 'चतुरः ' इत्यस्य शब्दस्य कवलोमपदं ककम्?
(क) बुस्तिमान् (ख) मूखाः
(ग) प्रवीर्ः (घ) पस्तण्डतः

(ii) 'राज्ञा' इत्यस्तिन् शब्दे का कवभस्तक्तः ?
(क) चतुथी (ख) पञ्चमी
(ग) तृतीया (घ) सप्तमी

(iii) 'पुरुषः ' इत्यस्य कवशेषर्पदं ककम्?
(क) सदा (ख) कमायोगी
(ग) जनः (घ) श्रेष्ठः

(iv) 'जनस्य' इत्यस्तिन् शब्दे का कवभस्तक्तः ?
(क) चतुथी (ख) पञ्चमी
(ग) सप्तमी (घ) षष्ठी

खण्ाः ‘ख’
रचनात्मक-कायश म्

2. कवषयमेकमकिकृत्य षड् वाक्याकन संस्कृतभाषया कलखत - 6
(क) अनुशासनम्

(ख) मम कप्रयः ककवः

(ग) संस्कृतभाषायाः महत्त्वम्
(घ) परोपकारः

(छ्न्द-अलङ्कार-पररचयाः )
3. अिोकलस्तखतानां प्रश्नानाम् उत्तराकर् संस्कृतभाषया कलखत- (केवलं प्रश्नत्रयम्) 2×3=6
(क) अनुष्टु प्-छ्न्न्दसः लक्षर्ं ककम्?

(ख) वसन्तकतलकाछ्न्न्दसः उदाहरर्ं ककम्?

(ग) माकलनीछ्न्न्दकस ककत वर्ाा ः भवस्तन्त?
(घ) ............... यमनसभलागः कशखररर्ी । (लक्षर्स्य ररक्तस्थानपूकतिं कुरुत)

4. अिोकलस्तखतानां प्रश्नानाम् उत्तराकर् संस्कृतभाषया कलखत- (केवलं प्रश्नत्रयम्) 2×3=6
(क) अनुप्रासस्य अलङ्ारस्य लक्षर्ं ककम्?

(ख) यमकस्य अलङ्ारस्य उदाहरर्ं ककम्?

(ग) उत्प्रेक्षायाः अलङ्ारस्य लक्षर्ं ककम्?
(घ) स्तिष्टैः पदै रनेकाथाा कभिाने ......................। (लक्षर्स्य ररक्तस्थानपूकतिं कुरुत)

खण्ाः ‘ग’
पकित-अवबोधनम्

5. अिोकलस्तखतपद्ां शस्य कहन्दीभाषया सप्रसङ्गसरलाथिं कलखत - 4×1=4
कवद्ां चाकवद्ां च यिद्वे दोभयं सह।
अकवद्या मृत्युं तीत्वाा कवद्यामृतमश्नुते।।

अथवा

यद्दाचरकत श्रेष्ठित्तदे वेतरो जनः ।

स यत्प्रमार्ं कुरुते लोकिदनुवताते।।

6. अिोकलस्तखतगद्ां शस्य कहन्दीभाषया सप्रसङ्गसरलाथिं कलखत - 4×1=4

आलोकयतु तावत् कल्यार्ाकभकनवेशी लक्ष्मीमेव प्रथमम्। न ह्येवं कविमपररकचतकमह
जगकत कककञ्चदस्ति यथेयमनायाा । लब्धाकप खलु दु :खेन पररपाल्यते । पररपाकलताकप प्रपलायते। न
पररचयं रक्षकत। नाकभजनमीक्षते। न रूपमालोकयते। न कुलक्रममनुवताते।

अथवा

मासोऽयमाषाढः , अस्ति च सायं समयः , अिं कजगकमषु भागवान् भास्करः कसन्दू र-िव-
स्नातानाकमव वरुर्- कदगवलस्तम्बनामरुर्-वाररवाहानामभ्यन्तरं प्रकवष्टः । कलकवङ्ािाटकैर-रुतैः
पररपूर्ेषु नीडे षु प्रकतकनवतान्ते।

7. अिोकलस्तखतासु सूस्तक्तषु मात्रद्वयोः सूक्त्ोः भावाथिं कहन्दीभाषया कलखत - 2×2=4
(क) कायिं वा साियेयम् दे हं वा पातयेयम्।

(ख) सुलभसौख्यकमदं बालत्वं भवकत।

(ग) योगः कमासु कौशलम्।
(घ) कददे श कौत्साय समिमेव।

अथवा

अिोकलस्तखतिोकस्य अन्वयं मञ्जूषातः उकचतपदाकन कचत्वा पूरयत - 4×1=4
असूयाा नाम ते लोका अन्धेन तमसावृ त्ताः ।

तााँ िे प्रेत्याकभगच्छस्तन्त ये के चात्महनो जनाः ।।

अन्वयाः :-

ते लोकाः 1) ............... तमसा आवृ त्ताः 2) ....................... नाम। ये के च आत्महनः 3) ...................
ते तान् 4) ...................... अकभगच्छस्तन्त।

मञ्जूषा

असूयाा , प्रेत्य, अन्धेन, जनाः

8. अिोकलस्तखतं िोकं पकित्वा प्रश्नानाम् उत्तराकर् िोकात् कचत्वा संस्कृतभाषया पूर्ावाक्येन कलखत -
(केवलं प्रश्नत्रयम्) 3×1=3

बुस्तियुक्तो जहातीह उभे सु कृतदु ष्कृते।

तिाद्ोगाय युज्यस्व योगः कमासु कौशलम्।।

प्रश्नााः -
(क) बुस्तियुक्तः के उभे जहाकत?

(ख) 'योगाय' इत्यस्तिन् पदे का कवभस्तक्तः ?

(ग) 'कमासु' इकत पदं कस्तिन् वचने अस्ति?
(घ) 'जहातीह' इत्यस्य पदस्य सस्तन्धच्छे दं कुरुत।

9. अिोकलस्तखतं गद्ाशं पकित्वा प्रश्नानां उत्तराकर् गद्ां शात् कचत्वा संस्कृतभाषया पूर्ावाक्येन कलखत -
(केवलं प्रश्नत्रयम्) 3×1=3

एवं चतुर्ािं परस्परं कववादो लग्नः । ततो ब्राह्मर्ो राजसमीपमागत्य चतुर्ािं
कववादवृत्तान्तमकथयत्। राजाकप तत्छ्छुत्वा तिै ब्राह्मर्ाय चत्वायाकप रत्नाकन ददौ। इकत कथां
कथकयत्वा पुत्तकलका राजानमवदत् , 'भो राजन् , त्वय्येवंकविसहजमौदायिं कवद्ते चेदस्तिन्
कसंहासने समुपकवश।'

(क) केषां कववादो लग्नः ?

(ख) रत्नाकन किै ददौ?
(ग) 'राजाकप' इत्यस्तिन् पदे कः सस्तन्धः ?

(घ) 'कथकयत्वा' इत्यस्तिन् पदे कः प्रत्ययः ?

10. कोष्ठकाद् उपयुक्तशब्दं कचत्वा रे खाकङ्तपदाकन आिृत्य प्रश्नकनमाा र्ं कुरुत - (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्)
4×1=4

(क) ये अकवद्ाम् उपासते । (काम् / कासाम्)

(ख) लब्धाकप खलु दु ः खेन पररपाल्यते। (केन / केभ्यः )
(ग) केयूराकर् न भूषयस्तन्त। (काकन / काकर्)

(घ) योगः कमासु कौशलम्। (कासु / केषु)

(ङ) वरतन्तु कशष्यः रघोः उदारां गाम् अश्रृर्ोत्। (कस्य / कस्याः )

(संस्कृत-साकहत्य-पररचयाः )

11. अिोकलस्तखतानां प्रश्नानाम् उत्तराकर् संस्कृतभाषया एकपदे न कलखत - (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) 4×1=4
(क) वेदाः ककत सस्तन्त?

(ख) उत्तररामचररतस्य रचकयता कः ?

(ग) महाभारतस्य रचकयता कः ?
(घ) श्रीमद्भगवद्गीतायां ककत िोकाः सस्तन्त?

(ङ) रामायर्े ककत काण्डाकन सस्तन्त?

12. अिोकलस्तखतानां प्रश्नानाम् उत्तराकर् संस्कृतभाषया एकपदे न कलखत - (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) 4×1=4

(क) अस्तम्बकादत्तव्यासस्य प्रकसिा रचना का ?

(ख) 'रघुकौत्ससंवादः ' इकत पािः किात् ग्रन्थाद् उद् िृतः ?
(ग) आकदककवना वाल्मीककना कः ग्रन्थः रकचतः ?

(घ) बार्भट्टस्य रचनायाः नाम ककम् ?

(ड.) काकलदासस्य प्रकसिं नाटकं ककम् ?

खण्ाः – ‘घ’
अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्

13. (क) गुर्सन्धेः अथवा व्यञ्जनसन्धेः पररभाषां कहन्दीभाषया उदाहरर्ञ्च संस्कृतभाषया कलखत।

1×2=2

(ख) तत्पुरुषसमासस्य अथवा कद्वगुसमासस्य पररभाषां कहन्दीभाषया उदाहरर्ञ्च सं स्कृतभाषया
कलखत। 1×2=2

(घ) कमाकारकस्य अथवा अपादानकारकस्य पररभाषां कहन्दीभाषया उदाहरर्ञ्च संस्कृतभाषया
कलखत। 1×2=2

खण्ाः – ‘ङ’
पािाधाररतााः बहुकवकल्पीयााः प्रश्नााः

14. अिोकनकदा ष्टेषु प्रश्नेषु प्रदत्तवैकस्तिकचतुभ्याः उत्तरे भ्यः एकं शुिम् उत्तरं कचत्वा कलखत - 16×1=16
1) 'अन्यथेतः ' इत्यस्य शब्दस्य कः सस्तन्धच्छे दः ?

क. अन्यथ+एतः ख. अन्य+ थेतः

ग. अन्यथा+एतः घ. अन्यथा+इतः
2) 'जहातीह' इत्यस्तिन् शब्दे कः सस्तन्धः ?

क. गुर्सस्तन्धः ख. दीघासस्तन्धः
ग. अयाकदसस्तन्धः घ. वृस्तिसस्तन्धः
3) 'नोपसपाकत' इत्यस्य शब्दस्य कः संकिच्छे दः ?

क. नोप+सपाकत ख. नः +उपसपाकत

ग. न+ओपसपाकत घ. न+ उपसपाकत
4) 'तीत्वाा ' इत्यस्तिन् शब्दे कः प्रत्ययः ?

क. त्वा ख. ईत्वाा

ग. क्त्वा घ. तव्यत्
5) 'लब्धम्' इत्यस्तिन् शब्दे कः प्रत्ययः ?

क. तुमुन् ख. क्त्वतु

ग. क्त्वा घ. क्त
6) 'पटु +तल्' एतयोः सं योगे ककं रूपम्?

क. पटु तरः ख. पटु ते

ग. पटु ता घ. पटु तले

7) 'दीघाग्रीवः ' इत्यस्तिन् शब्दे कः समासः ?
क. तत्पुरुषसमासः ख. बहुव्रीकहसमासः

ग. अव्ययीभावसमासः घ. द्वन्द्वसमासः

8) 'वाक्पटु ता' इत्यस्य शब्दस्य कः कवग्रहः ?
क. वाक् पटु ता ख. वाच् पटु ता

ग. वाकच पटु ता घ. वाचे पटु ता

9) 'राज्ञः समीपम्' अनयोः शब्दयोः समिपदम् ककम्?
क. राज्ञेसमीपम् ख. राज्ञोसमीपम्

ग. राज्ञासमीपम् घ. उपराजम्

10) 'गुरुर्ा' इत्यस्तिन् शब्दे का कवभस्तक्तः ?

क. तृतीया ख. चतुथी

ग. पंचमी घ. षष्ठी
11) 'कमासु' इत्यस्तिन् शब्दे का कवभस्तक्तः ?

क. कद्वतीया ख. तृतीया

ग. षष्ठी घ. सप्तमी
12) 'जगत् ' इत्यस्य शब्दस्य पयाा यपदं ककम् ?

क. ईश्वरः ख. मानवः

ग. संसारः घ. कमाः
13) 'उदाराम्' इत्यस्य शब्दस्य कवलोमपदं ककम्?

क. अदाराम् ख. अनदाराम्

ग. उदरम् घ. अनुदाराम्
14) 'कनकृष्टः ' इत्यस्य शब्दस्य कवलोमपदं ककम्?

क. मूखाः ख. बुस्तिहीनः

ग. मुढः घ. श्रेष्ठः
15) 'समकतक्रामत्सु' इत्यस्य शब्दस्य कवशेष्यपदं ककम्?
क. कदवसेषु ख. यौवनप्रभवम्

ग. दोषजातम् घ. लक्ष्मीमदः

16) 'वषात्रयस्य' इत्यस्य शब्दस्य कवशेषर्पदं ककम् ?
क. संतुकलतः ख. गतस्य

ग. कविृतः घ. कवकविः