Edudel Syllabus Class 9 Sanskrit
Download the Edudel Syllabus Class 9 Sanskrit PDF for free at AglaSem. This official Delhi Class 9 syllabus lists the complete course structure, unit-wise topics and weightage, marking scheme and prescribed books, so you can plan your preparation and focus on high-scoring topics.
Latest News
Finished viewing? Save it for later —
Download Edudel Syllabus Class 9 Sanskrit (PDF · 5 pages)Downloaded 18 times
About Edudel Syllabus Class 9 Sanskrit
Edudel Syllabus Class 9 Sanskrit is available here for free download. Published by Delhi School Education for Class 9, this syllabus can be viewed online or downloaded as a PDF (5 pages). Candidates preparing for Class 9 can use Edudel Syllabus Class 9 Sanskrit to understand the exam pattern, the type of questions asked, and the overall difficulty level.
Frequently Asked Questions
How can I download Edudel Syllabus Class 9 Sanskrit?
Open this page and click the Download button to save Edudel Syllabus Class 9 Sanskrit as a PDF. It is completely free on AglaSem Docs.
Is Edudel Syllabus Class 9 Sanskrit free to download?
Yes. Edudel Syllabus Class 9 Sanskrit can be viewed online and downloaded as a PDF free of cost on AglaSem Docs.
How many pages does Edudel Syllabus Class 9 Sanskrit have?
Edudel Syllabus Class 9 Sanskrit contains 5 pages, which you can read online or download together as a single PDF.
Where can I find more Class 9 study material?
You can find more Class 9 question papers, sample papers, syllabus, and answer keys on AglaSem Docs.
Edudel Syllabus Class 9 Sanskrit – Text
Read the full text of this syllabus below — useful to quickly search, copy and reference the content online without downloading the PDF.
📄 View text version (7 pages)
Page 1
आवधिक: पाठ्यक्रमः
सत्रम ्- 2023-24
कक्षा- नवमी
विषय:- संस्कृतम ् (कोड - 122)
प्रथम-आवधिक: पाठ्यक्रम:
पाठ्यपस्
ु तकानि पाठ्यवस्तु पाठ्यबिन्दवः
अभ्यासवान ् भव शब्दरूपाणि (क) अकारान्तपल्लिु ङ्गशब्दा:बालकवत ्
एवञ्च व्याकरणवीथि: (ख) इकारान्तपल्लि
ु ङ्गशब्दा:– कविवत ्
(ग) उकारान्तपल्लि
ु ङ्गशब्दा:– साधव
ु त्
(घ) ऋकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दाः–मातवृ त्
(ङ) आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दाः–लतावत ्
(च) ऋकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दाः–मातव ृ त्
अभ्यासवान ् भव धातरू
ु पाणि पठ्, गम ्, वद्, भ,ू क्रीड्, नी, दृश ्, शक् , ज्ञा, अस ्, कृ, धातरू
ु पाणां
एवञ्च व्याकरणवीथि: पञ्चसु लकारे षु लेखनं, कण्ठस्थीकरणं
वाक्येषु प्रयोग: अभ्यासः च।
अभ्यासवान ् भव कारक-उपपद विभक्तयः कारकाणां सामान्यपरिचयः। हिन्दीभाषया आंग्लभाषया वा
एवञ्च व्याकरणवीथि: विभक्तिचिह्नानि अर्थान ् च बोधनीयः। उपपदविभक्तीनां
चतर्थी
ु पर्यन्तं वाक्येषु प्रयोग: अभ्यासश्च कारणीयः।
द्वितीया- उभयतः, परितः, समया, निकषा, प्रति, विना, धिक्
ततृ ीया- सह, साकम ्, समम ्, सार्धम ्, विना, अलम ्, सदृश, हीन,
चतर्थी
ु - रुच ्, दा(यच्छ्),नमः, कुप ्, स्वस्ति।
अभ्यासवान ् भव प्रत्यया: प्रत्ययानां सामान्य परिचय: विशेषरूपेण क्त्वा, तम
ु न
ु ्, ल्यप ्, क्त
एवञ्च प्रत्ययानां बोधनम ् अनव
ु ादमाध्यमेन वाक्येषु प्रयोगश्च।
अभ्यासवान ् भव उपसर्गाः प्र, परा, अप, सम ्, अन,ु अव, निस ्, निर्, दस
ु ्, दरु ,् वि, आङ्,
एवञ्च इत्येतान ् उपसर्गान ् योजयित्वा नत
ू नपदानां निर्माणं प्रयोगः
व्याकरणवीथि: अभ्यासश्च।
अभ्यासवान ् भव सन्धिकार्यम ् स्वरसन्धिः (दीर्घ–गण
ु –वद्
ृ धि–यण ्–अयादिसन्धीनां
एवञ्च नियमनिर्धारणं प्रयोगः अभ्यासश्च।
शेमष ु ी (प्रथमः पाठः) श्लोकानां सस्वरगायनम ्, श्लोकान्वयस्य अभ्यासः, श्लोकार्थस्य
(प्रथमो भागः) भारतीवसन्तगीतिः ज्ञानम ्, भावार्थबोधनम ्, श्लोकाधारित-प्रश्नोत्तराणाम ् एकपदे न
पर्ण
ू वाक्येन च अभ्यासः, पाठे आगतानां पर्यायपदानां,
विलोमपदानां, विशेष्य-विशेषणपदानां कर्तृपदानां च ज्ञानम ्।
शेमष ु ी (द्वितीयः पाठः) कथापरिचयः, गद्यवाचनस्य अभ्यासः, गद्यांशस्य
(प्रथमो भागः) स्वर्णकाकः सरलार्थज्ञानम ्, गद्यांश-आधारित-प्रश्नोत्तराणाम ् एकपदे न
पर्ण
ू वाक्येन च अभ्यासः, पाठे आगतानां पर्यायपदानां,
विलोमपदानां, विशेष्य-विशेषणपदानां कर्तृपदानां क्रियापदानां
प्रत्ययानां च ज्ञानम ्। घटनाक्रमानस ु ारं कथालेखनस्य अभ्यासः
कार्यः, नैतिकमल्ू यानां निर्देशश्च दातव्यः।
सत्रम ्- 2023-24
कक्षा- नवमी
विषय:- संस्कृतम ् (कोड - 122)
प्रथम-आवधिक: पाठ्यक्रम:
पाठ्यपस्
ु तकानि पाठ्यवस्तु पाठ्यबिन्दवः
अभ्यासवान ् भव शब्दरूपाणि (क) अकारान्तपल्लिु ङ्गशब्दा:बालकवत ्
एवञ्च व्याकरणवीथि: (ख) इकारान्तपल्लि
ु ङ्गशब्दा:– कविवत ्
(ग) उकारान्तपल्लि
ु ङ्गशब्दा:– साधव
ु त्
(घ) ऋकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दाः–मातवृ त्
(ङ) आकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दाः–लतावत ्
(च) ऋकारान्तस्त्रीलिङ्गशब्दाः–मातव ृ त्
अभ्यासवान ् भव धातरू
ु पाणि पठ्, गम ्, वद्, भ,ू क्रीड्, नी, दृश ्, शक् , ज्ञा, अस ्, कृ, धातरू
ु पाणां
एवञ्च व्याकरणवीथि: पञ्चसु लकारे षु लेखनं, कण्ठस्थीकरणं
वाक्येषु प्रयोग: अभ्यासः च।
अभ्यासवान ् भव कारक-उपपद विभक्तयः कारकाणां सामान्यपरिचयः। हिन्दीभाषया आंग्लभाषया वा
एवञ्च व्याकरणवीथि: विभक्तिचिह्नानि अर्थान ् च बोधनीयः। उपपदविभक्तीनां
चतर्थी
ु पर्यन्तं वाक्येषु प्रयोग: अभ्यासश्च कारणीयः।
द्वितीया- उभयतः, परितः, समया, निकषा, प्रति, विना, धिक्
ततृ ीया- सह, साकम ्, समम ्, सार्धम ्, विना, अलम ्, सदृश, हीन,
चतर्थी
ु - रुच ्, दा(यच्छ्),नमः, कुप ्, स्वस्ति।
अभ्यासवान ् भव प्रत्यया: प्रत्ययानां सामान्य परिचय: विशेषरूपेण क्त्वा, तम
ु न
ु ्, ल्यप ्, क्त
एवञ्च प्रत्ययानां बोधनम ् अनव
ु ादमाध्यमेन वाक्येषु प्रयोगश्च।
अभ्यासवान ् भव उपसर्गाः प्र, परा, अप, सम ्, अन,ु अव, निस ्, निर्, दस
ु ्, दरु ,् वि, आङ्,
एवञ्च इत्येतान ् उपसर्गान ् योजयित्वा नत
ू नपदानां निर्माणं प्रयोगः
व्याकरणवीथि: अभ्यासश्च।
अभ्यासवान ् भव सन्धिकार्यम ् स्वरसन्धिः (दीर्घ–गण
ु –वद्
ृ धि–यण ्–अयादिसन्धीनां
एवञ्च नियमनिर्धारणं प्रयोगः अभ्यासश्च।
शेमष ु ी (प्रथमः पाठः) श्लोकानां सस्वरगायनम ्, श्लोकान्वयस्य अभ्यासः, श्लोकार्थस्य
(प्रथमो भागः) भारतीवसन्तगीतिः ज्ञानम ्, भावार्थबोधनम ्, श्लोकाधारित-प्रश्नोत्तराणाम ् एकपदे न
पर्ण
ू वाक्येन च अभ्यासः, पाठे आगतानां पर्यायपदानां,
विलोमपदानां, विशेष्य-विशेषणपदानां कर्तृपदानां च ज्ञानम ्।
शेमष ु ी (द्वितीयः पाठः) कथापरिचयः, गद्यवाचनस्य अभ्यासः, गद्यांशस्य
(प्रथमो भागः) स्वर्णकाकः सरलार्थज्ञानम ्, गद्यांश-आधारित-प्रश्नोत्तराणाम ् एकपदे न
पर्ण
ू वाक्येन च अभ्यासः, पाठे आगतानां पर्यायपदानां,
विलोमपदानां, विशेष्य-विशेषणपदानां कर्तृपदानां क्रियापदानां
प्रत्ययानां च ज्ञानम ्। घटनाक्रमानस ु ारं कथालेखनस्य अभ्यासः
कार्यः, नैतिकमल्ू यानां निर्देशश्च दातव्यः।
Page 2
शेमष ु ी (तत
ृ ीयः पाठः) कथापरिचयः, गद्यवाचनस्य अभ्यासः, गद्यांशस्य
(प्रथमो भागः) गोदोहनम ् सरलार्थज्ञानम ्, गद्यांश-आधारित-प्रश्नोत्तराणाम ् एकपदे न
पर्ण
ू वाक्येन च अभ्यासः, पाठे आगतानां पर्यायपदानां,
विलोमपदानां, विशेष्य-विशेषणपदानां कर्तृपदानां क्रियापदानां
प्रत्ययानां च ज्ञानम ्। घटनाक्रमानस ु ारं कथालेखनस्य अभ्यासः
कार्यः, नैतिकमल्ू यानां निर्देशश्च दातव्यः।
शेमष ु ी (पञ्चमः पाठः) श्लोकानां सस्वरगायनम ्, श्लोकान्वयस्य अभ्यासः, श्लोकार्थस्य
(प्रथमो भागः) सक्ति
ू मौक्तिकम ् ज्ञानम ्, भावार्थबोधनम ्, पाठान्तर्गतम ् अभ्यासकार्यम ्।
श्लोकाधारित–प्रश्नोत्तराणाम ् एकपदे न पर्ण
ू वाक्येन च अभ्यासः,
पाठे आगतानां पर्यायपदानां, विलोमपदानां,
विशेष्य-विशेषणपदानां कर्तृपदानां च ज्ञानम ्। कञ्चित ्
श्लोकमाधत्ृ य श्लोकान्वयस्य अभ्यासः कारणीयः, संस्कृतेन
भावार्थलेखनस्य च अभ्यासः कार्यः।
शेमष ु ी (षष्ठः पाठः) गद्यवाचनस्य अभ्यासः, गद्यांशस्य सरलार्थज्ञानम ्,
(प्रथमो भागः) भ्रान्तो बालः गद्यांश-आधारित
प्रश्नोत्तराणाम ् एकपदे न पर्ण
ू वाक्येन च अभ्यासः, पाठे आगतानां
पर्यायपदानां, विलोमपदानां, विशेष्य-विशेषणपदानां कर्तृपदानां
क्रियापदानां प्रत्ययानां च ज्ञानम ्। घटनाक्रमानस
ु ारं
कथा–संयोजनस्य अभ्यासः। नैतिकमल्
ू यानां निर्देशः।
अभ्यासवान ् भव पत्रलेखनम ् विना रिक्तस्थानसहायतया औपचारिकम ् अनौपचारिकं
एवञ्च पत्रलेखनम ्
व्याकरणवीथि: औपचारिकपत्रेषु विषयाः– अवकाशार्थम ्, स्वच्छतायै
स्वास्थविभागाय विद्यत्वि
ु भागाय, वित्तकोषाय, आरक्षकाय,
प्रकाशकाय– इत्यादयः।
अभ्यासवान ् भव संख्या 1-50 पर्यन्तम ्। 1 तः 4 पर्यन्तम ् त्रिषु लिङ्गेष,ु केवलं
एवञ्च प्रथमाविभक्तौ अङ्कानां शब्दे षु लेखनम ्। |
अभ्यासवान ् भव अव्ययानि स्थानबोधकानि– अत्र, तत्र, अन्यत्र, सर्वत्र, यत्र, एकत्र, उभयत्र।
एवञ्च कालबोधकानि– यदा, तदा, सर्वदा, एकदा, परु ा, अधन ु ा, अद्य,
व्याकरणवीथि: श्वः, ह्यः। अर्थबोधनम ् , वाक्येषु प्रयोगः।
अभ्यासवान ् भव अपठित अवबोधनम ् 80-100 शब्दपरिमितः गद्यांशः, सरलकथा वर्णनम ् वा |
एवञ्च ● एकपदे न पर्ण ू वाक्येन च अवबोधनात्मकं कार्यम ्
व्याकरणवीथि: ● अनच् ु छे द-आधारितं भाषिकं कार्यम ्।
● शीर्षकलेखनम ्
भाषिककार्याय तत्त्वानि
● वाक्ये कर्तृ-क्रियापदचयनम ्
● कर्तृ-क्रिया-अन्वितिः
● विशेषण-विशेष्य-चयनम ्
● पर्याय-विलोमपद-चयनम ्
अभ्यासवान ् भव अनच्
ु छे दलेखनम ् मंजष
ू ाधारितम ् विविधविषयाधारितम ् अनच्
ु छे दलेखनम ्
एवञ्च अभ्यासश्च।
अभ्यासवान ् भव चित्रवर्णनम ् चित्रं दृष्ट्वा चित्राधारित-वर्णनम ् वाक्यरचनाभ्यास: च।
एवञ्च
ृ ीयः पाठः) कथापरिचयः, गद्यवाचनस्य अभ्यासः, गद्यांशस्य
(प्रथमो भागः) गोदोहनम ् सरलार्थज्ञानम ्, गद्यांश-आधारित-प्रश्नोत्तराणाम ् एकपदे न
पर्ण
ू वाक्येन च अभ्यासः, पाठे आगतानां पर्यायपदानां,
विलोमपदानां, विशेष्य-विशेषणपदानां कर्तृपदानां क्रियापदानां
प्रत्ययानां च ज्ञानम ्। घटनाक्रमानस ु ारं कथालेखनस्य अभ्यासः
कार्यः, नैतिकमल्ू यानां निर्देशश्च दातव्यः।
शेमष ु ी (पञ्चमः पाठः) श्लोकानां सस्वरगायनम ्, श्लोकान्वयस्य अभ्यासः, श्लोकार्थस्य
(प्रथमो भागः) सक्ति
ू मौक्तिकम ् ज्ञानम ्, भावार्थबोधनम ्, पाठान्तर्गतम ् अभ्यासकार्यम ्।
श्लोकाधारित–प्रश्नोत्तराणाम ् एकपदे न पर्ण
ू वाक्येन च अभ्यासः,
पाठे आगतानां पर्यायपदानां, विलोमपदानां,
विशेष्य-विशेषणपदानां कर्तृपदानां च ज्ञानम ्। कञ्चित ्
श्लोकमाधत्ृ य श्लोकान्वयस्य अभ्यासः कारणीयः, संस्कृतेन
भावार्थलेखनस्य च अभ्यासः कार्यः।
शेमष ु ी (षष्ठः पाठः) गद्यवाचनस्य अभ्यासः, गद्यांशस्य सरलार्थज्ञानम ्,
(प्रथमो भागः) भ्रान्तो बालः गद्यांश-आधारित
प्रश्नोत्तराणाम ् एकपदे न पर्ण
ू वाक्येन च अभ्यासः, पाठे आगतानां
पर्यायपदानां, विलोमपदानां, विशेष्य-विशेषणपदानां कर्तृपदानां
क्रियापदानां प्रत्ययानां च ज्ञानम ्। घटनाक्रमानस
ु ारं
कथा–संयोजनस्य अभ्यासः। नैतिकमल्
ू यानां निर्देशः।
अभ्यासवान ् भव पत्रलेखनम ् विना रिक्तस्थानसहायतया औपचारिकम ् अनौपचारिकं
एवञ्च पत्रलेखनम ्
व्याकरणवीथि: औपचारिकपत्रेषु विषयाः– अवकाशार्थम ्, स्वच्छतायै
स्वास्थविभागाय विद्यत्वि
ु भागाय, वित्तकोषाय, आरक्षकाय,
प्रकाशकाय– इत्यादयः।
अभ्यासवान ् भव संख्या 1-50 पर्यन्तम ्। 1 तः 4 पर्यन्तम ् त्रिषु लिङ्गेष,ु केवलं
एवञ्च प्रथमाविभक्तौ अङ्कानां शब्दे षु लेखनम ्। |
अभ्यासवान ् भव अव्ययानि स्थानबोधकानि– अत्र, तत्र, अन्यत्र, सर्वत्र, यत्र, एकत्र, उभयत्र।
एवञ्च कालबोधकानि– यदा, तदा, सर्वदा, एकदा, परु ा, अधन ु ा, अद्य,
व्याकरणवीथि: श्वः, ह्यः। अर्थबोधनम ् , वाक्येषु प्रयोगः।
अभ्यासवान ् भव अपठित अवबोधनम ् 80-100 शब्दपरिमितः गद्यांशः, सरलकथा वर्णनम ् वा |
एवञ्च ● एकपदे न पर्ण ू वाक्येन च अवबोधनात्मकं कार्यम ्
व्याकरणवीथि: ● अनच् ु छे द-आधारितं भाषिकं कार्यम ्।
● शीर्षकलेखनम ्
भाषिककार्याय तत्त्वानि
● वाक्ये कर्तृ-क्रियापदचयनम ्
● कर्तृ-क्रिया-अन्वितिः
● विशेषण-विशेष्य-चयनम ्
● पर्याय-विलोमपद-चयनम ्
अभ्यासवान ् भव अनच्
ु छे दलेखनम ् मंजष
ू ाधारितम ् विविधविषयाधारितम ् अनच्
ु छे दलेखनम ्
एवञ्च अभ्यासश्च।
अभ्यासवान ् भव चित्रवर्णनम ् चित्रं दृष्ट्वा चित्राधारित-वर्णनम ् वाक्यरचनाभ्यास: च।
एवञ्च
Page 3
अभ्यासवान ् भव अनव
ु ादः सरल-हिन्दी-आंग्लवाक्यानां च संस्कृतभाषायाम ् अनव
ु ादस्य
एवञ्च अभ्यासः।
प्रथमसत्रस्य संपर्ण
ू स्य पाठ्यक्रमस्य पन
ु रावत्ति
ृ ः।
पाठ्यक्रम: 15 सितम्बर 2023 पर्यन्तं पर्णं
ू कारणीयम ्।
मध्यावधि-परीक्षा
द्वितीय-आवधिक: पाठ्यक्रम:
पाठ्यपस्
ु तकानि पाठ्यवस्तु पाठ्यबिन्दवः
अभ्यासवान ् भव एवञ्च सन्धिकार्यम ् व्यञ्जनसन्धिः– जश्त्वसन्धिः, म ् स्थाने अनस्ु वारः।
व्याकरणवीथि: विसर्गसन्धिः – उत्वं रत्वं च ।
उपर्युक्त-सन्धीनां नियमनिर्धारणं प्रयोगः अभ्यासश्च।
शेमष ु ी (नवमः पाठः) संवादशैल्यां पाठस्य आदर्शवाचनम ्, नाट्यांशस्य सरलार्थज्ञानम ्,
(प्रथमो भागः) सिकतासेतःु नाट्यांशाधारित प्रश्नोत्तराणामभ्यासः। छात्राः पाठस्य पात्ररूपेण
नाट्याभिनयम ् अपि कर्तुं शक्नव
ु न्ति। पाठान्तर्गतम ्
अभ्यासकार्यम ् नैतिकमल् ू यानां निर्देशः।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च प्रत्यया: प्रत्ययानां सामान्य परिचय: विशेषरूपेण क्तवत,ु शत,ृ शानच ्
व्याकरणवीथि: प्रत्ययानां बोधनम ् अनव
ु ादमाध्यमेन वाक्येषु प्रयोगश्च।
शेमष ु ी (दशमः पाठः) श्लोकानां सस्वरगायनम ्, श्लोकान्वयस्य अभ्यासः, श्लोकार्थस्य
(प्रथमो भागः) जटायोः शौर्यम ् ज्ञानम ्, भावार्थबोधनम ्, श्लोकाधारितप्रश्नोत्तराणाम ् अभ्यासः, पाठे
आगतानां पर्यायपदानां, विलोमपदानां, विशेष्य-विशेषणपदानां
कर्तृपदानां च ज्ञानम ्। श्लोकान्वय: संस्कृतेन भावार्थलेखनम ् ।
पाठान्तर्गत-अभ्यासकार्यम ्।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च शब्दरूपाणि (छ) हलन्ताः– राजन ्, भवत ्, विद्वस ्, गणि
ु न ्,
व्याकरणवीथि: (ज) सर्वनामशब्दा: - अस्मद्, यष्ु मद्,तत ्, इदम ्, किम ् (त्रिषु
लिङ्गेष)ु
उपर्युक्त-शब्दरूपाणां लेखनं, कण्ठस्थीकरणं अनव ु ादमाध्यमेन
वाक्येषु च प्रयोगः कारणीयः।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च धातरू
ु पाणि दा, क्री, श्र,ु पा (पिब ्), सेव ्, लभ ् -धातरू
ु पाणां लेखनं,
व्याकरणवीथि: कण्ठस्थीकरणं अनव
ु ादमाध्यमेन वाक्येषु प्रयोगः च।
शेमष ु ी (एकादशः पाठः) पाठपरिचयः, गद्यवाचनस्य अभ्यासः, गद्यांशस्य सरलार्थज्ञानम ्,
(प्रथमो भागः) पर्यावरणम ् गद्यांश-आधारित प्रश्नोत्तराणाम ् अभ्यासः, पाठे आगतानां
पर्यायपदानां, विलोमपदानां, विशेष्य-विशेषणपदानां, कर्तृपदाना,
क्रियापदाना, प्रत्ययानां च ज्ञानम ्। घटनाक्रमानस
ु ारं स्वभाषया
संस्कृतेन च कथालेखनम ्। पाठान्तर्गत-अभ्यासकार्यम ्।
नैतिकमल् ू यानां निर्देशः।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च पत्रलेखनम ् विना रिक्तस्थानसहायतया अनौपचारिकं पत्रलेखनम ्
व्याकरणवीथि: अनौपचारिकपत्रेषु विषयाः–पित्रोः कृते, वर्धापनपत्रम ्,
निमन्त्रणपत्रम ्, परिणामसच ू नापत्रम ् इत्यादयः।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च कारक-उपपद- पञ्चमी- पञ्चमी– विना, बहिः, भी, रक्ष्, ऋते
व्याकरणवीथि: विभक्तयः षष्ठी– उपरि, अधः, परु तः, पष्ृ ठतः, निर्धारणे
सप्तमी– स्निह्, निपण
ु , विश्वस ्, पटु।
ु ादः सरल-हिन्दी-आंग्लवाक्यानां च संस्कृतभाषायाम ् अनव
ु ादस्य
एवञ्च अभ्यासः।
प्रथमसत्रस्य संपर्ण
ू स्य पाठ्यक्रमस्य पन
ु रावत्ति
ृ ः।
पाठ्यक्रम: 15 सितम्बर 2023 पर्यन्तं पर्णं
ू कारणीयम ्।
मध्यावधि-परीक्षा
द्वितीय-आवधिक: पाठ्यक्रम:
पाठ्यपस्
ु तकानि पाठ्यवस्तु पाठ्यबिन्दवः
अभ्यासवान ् भव एवञ्च सन्धिकार्यम ् व्यञ्जनसन्धिः– जश्त्वसन्धिः, म ् स्थाने अनस्ु वारः।
व्याकरणवीथि: विसर्गसन्धिः – उत्वं रत्वं च ।
उपर्युक्त-सन्धीनां नियमनिर्धारणं प्रयोगः अभ्यासश्च।
शेमष ु ी (नवमः पाठः) संवादशैल्यां पाठस्य आदर्शवाचनम ्, नाट्यांशस्य सरलार्थज्ञानम ्,
(प्रथमो भागः) सिकतासेतःु नाट्यांशाधारित प्रश्नोत्तराणामभ्यासः। छात्राः पाठस्य पात्ररूपेण
नाट्याभिनयम ् अपि कर्तुं शक्नव
ु न्ति। पाठान्तर्गतम ्
अभ्यासकार्यम ् नैतिकमल् ू यानां निर्देशः।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च प्रत्यया: प्रत्ययानां सामान्य परिचय: विशेषरूपेण क्तवत,ु शत,ृ शानच ्
व्याकरणवीथि: प्रत्ययानां बोधनम ् अनव
ु ादमाध्यमेन वाक्येषु प्रयोगश्च।
शेमष ु ी (दशमः पाठः) श्लोकानां सस्वरगायनम ्, श्लोकान्वयस्य अभ्यासः, श्लोकार्थस्य
(प्रथमो भागः) जटायोः शौर्यम ् ज्ञानम ्, भावार्थबोधनम ्, श्लोकाधारितप्रश्नोत्तराणाम ् अभ्यासः, पाठे
आगतानां पर्यायपदानां, विलोमपदानां, विशेष्य-विशेषणपदानां
कर्तृपदानां च ज्ञानम ्। श्लोकान्वय: संस्कृतेन भावार्थलेखनम ् ।
पाठान्तर्गत-अभ्यासकार्यम ्।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च शब्दरूपाणि (छ) हलन्ताः– राजन ्, भवत ्, विद्वस ्, गणि
ु न ्,
व्याकरणवीथि: (ज) सर्वनामशब्दा: - अस्मद्, यष्ु मद्,तत ्, इदम ्, किम ् (त्रिषु
लिङ्गेष)ु
उपर्युक्त-शब्दरूपाणां लेखनं, कण्ठस्थीकरणं अनव ु ादमाध्यमेन
वाक्येषु च प्रयोगः कारणीयः।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च धातरू
ु पाणि दा, क्री, श्र,ु पा (पिब ्), सेव ्, लभ ् -धातरू
ु पाणां लेखनं,
व्याकरणवीथि: कण्ठस्थीकरणं अनव
ु ादमाध्यमेन वाक्येषु प्रयोगः च।
शेमष ु ी (एकादशः पाठः) पाठपरिचयः, गद्यवाचनस्य अभ्यासः, गद्यांशस्य सरलार्थज्ञानम ्,
(प्रथमो भागः) पर्यावरणम ् गद्यांश-आधारित प्रश्नोत्तराणाम ् अभ्यासः, पाठे आगतानां
पर्यायपदानां, विलोमपदानां, विशेष्य-विशेषणपदानां, कर्तृपदाना,
क्रियापदाना, प्रत्ययानां च ज्ञानम ्। घटनाक्रमानस
ु ारं स्वभाषया
संस्कृतेन च कथालेखनम ्। पाठान्तर्गत-अभ्यासकार्यम ्।
नैतिकमल् ू यानां निर्देशः।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च पत्रलेखनम ् विना रिक्तस्थानसहायतया अनौपचारिकं पत्रलेखनम ्
व्याकरणवीथि: अनौपचारिकपत्रेषु विषयाः–पित्रोः कृते, वर्धापनपत्रम ्,
निमन्त्रणपत्रम ्, परिणामसच ू नापत्रम ् इत्यादयः।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च कारक-उपपद- पञ्चमी- पञ्चमी– विना, बहिः, भी, रक्ष्, ऋते
व्याकरणवीथि: विभक्तयः षष्ठी– उपरि, अधः, परु तः, पष्ृ ठतः, निर्धारणे
सप्तमी– स्निह्, निपण
ु , विश्वस ्, पटु।
Page 4
कारकाणां सामान्यपरिचयः। हिन्दीभाषया वा विभक्तिचिह्नानि
अर्थान ् च बोधनीयः। पञ्चमी-षष्ठी-सप्तमी उपपदविभक्तीनां तथा
वाक्येषु प्रयोगः अभ्यासश्च कारणीयः।
शेमष ु ी (द्वादशः पाठः) वाङ्मन: संवादशैल्यां पाठस्य आदर्शवाचनम ्, नाट्यांशस्य सरलार्थज्ञानम ्,
(प्रथमो भागः) प्राणस्वरूपम ् नाट्यांशाधारित–प्रश्नोत्तराणामभ्यासः। छात्राः पाठस्य पात्ररूपेण
नाट्याभिनयम ् अपि कर्तुं शक्नवु न्ति। ।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च उपसर्गाः नि, अधि, अपि, अति, स,ु उत ्, अभि, प्रति,परि, उप, इत्येतान ्
व्याकरणवीथि: उपसर्गान ् योजयित्वा नत ू नपदानां निर्माणम ्, प्रयोगः अभ्यासश्च।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च संख्या 1-100 पर्यन्तम ् अङ्कानां शब्दे षु लेखनम ्।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च अपठित अवबोधनम ् 80-100 शब्दपरिमितः गद्यांशः, सरलकथा वर्णनम ् वा |
व्याकरणवीथि: ● एकपदे न पर्ण ू वाक्येन च अवबोधनात्मकं कार्यम ्
● अनच् ु छे द-आधारितं भाषिकं कार्यम ्।
● शीर्षकलेखनम ्
भाषिककार्याय तत्त्वानि
● वाक्ये कर्तृ-क्रियापदचयनम ्
● कर्तृ-क्रिया-अन्वितिः
● विशेषण-विशेष्य-चयनम ्
● पर्याय-विलोमपद-चयनम ्
अभ्यासवान ् भव एवञ्च अनच्
ु छे दलेखनम ् मञ्जष
ू ाधारितं विविधविषयाधारितम ् अनच्
ु छे दलेखनम ्
व्याकरणवीथि: अभ्यासश्च।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च चित्रवर्णनम ् चित्रं दृष्ट्वा चित्राधारित-वर्णनम ् वाक्यरचनाभ्यास: च।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च अनव
ु ादः सरल-हिन्दी-आंग्लवाक्यानां संस्कृतभाषायाम ् अनव
ु ादस्य
व्याकरणवीथि: अभ्यासः।
1. शेमषु ी (प्र.गः) संपर्ण
ू पाठ्यक्रमः प्रथमद्वितीयसत्रयोः संपर्ण
ू पाठ्यक्रमस्य पन
ु रावत्ति
ृ ः।
2अभ्यासवान ् भव आदर्शप्रश्नपत्राणाम ् अभ्यासः।
3. व्याकरणवीथि:
ध्यातव्यः- वार्षिकपरीक्षायां (सत्रान्ते) सम्पर्ण
ू -पाठ्यक्रमात ् प्रश्नोत्तराणि भविष्यन्ति।
पाठ्यक्रम: 31 जनवरी 2024पर्यन्तं पर्णं
ू कारणीयम ्।
निर्धारित-पाठ्यपस्
ु तकानि
1.शेमषु ी - प्रथमो भागः - पाठ्यपस्
ु तकम ्, संशोधितसंस्करणम ् (प्रकाशकः - N.C.E.R.T) 2.अभ्यासवान ् भव -
व्याकरणपस् ु तकम ्, (प्रकाशकः - N.C.E.R.T)
3.व्याकरणवीथिः - व्याकरणपस् ु तकम ्, (प्रकाशकः - N.C.E.R.T)
वार्षिकं मल्
ू याङ्कनम ्
80 अङ्काः
I क–खण्डः अपठित–अवबोधनम ् 10अङ्काः
II ख– खण्डः रचनात्मकं कार्यम ् 15 अङ्काः
अर्थान ् च बोधनीयः। पञ्चमी-षष्ठी-सप्तमी उपपदविभक्तीनां तथा
वाक्येषु प्रयोगः अभ्यासश्च कारणीयः।
शेमष ु ी (द्वादशः पाठः) वाङ्मन: संवादशैल्यां पाठस्य आदर्शवाचनम ्, नाट्यांशस्य सरलार्थज्ञानम ्,
(प्रथमो भागः) प्राणस्वरूपम ् नाट्यांशाधारित–प्रश्नोत्तराणामभ्यासः। छात्राः पाठस्य पात्ररूपेण
नाट्याभिनयम ् अपि कर्तुं शक्नवु न्ति। ।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च उपसर्गाः नि, अधि, अपि, अति, स,ु उत ्, अभि, प्रति,परि, उप, इत्येतान ्
व्याकरणवीथि: उपसर्गान ् योजयित्वा नत ू नपदानां निर्माणम ्, प्रयोगः अभ्यासश्च।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च संख्या 1-100 पर्यन्तम ् अङ्कानां शब्दे षु लेखनम ्।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च अपठित अवबोधनम ् 80-100 शब्दपरिमितः गद्यांशः, सरलकथा वर्णनम ् वा |
व्याकरणवीथि: ● एकपदे न पर्ण ू वाक्येन च अवबोधनात्मकं कार्यम ्
● अनच् ु छे द-आधारितं भाषिकं कार्यम ्।
● शीर्षकलेखनम ्
भाषिककार्याय तत्त्वानि
● वाक्ये कर्तृ-क्रियापदचयनम ्
● कर्तृ-क्रिया-अन्वितिः
● विशेषण-विशेष्य-चयनम ्
● पर्याय-विलोमपद-चयनम ्
अभ्यासवान ् भव एवञ्च अनच्
ु छे दलेखनम ् मञ्जष
ू ाधारितं विविधविषयाधारितम ् अनच्
ु छे दलेखनम ्
व्याकरणवीथि: अभ्यासश्च।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च चित्रवर्णनम ् चित्रं दृष्ट्वा चित्राधारित-वर्णनम ् वाक्यरचनाभ्यास: च।
अभ्यासवान ् भव एवञ्च अनव
ु ादः सरल-हिन्दी-आंग्लवाक्यानां संस्कृतभाषायाम ् अनव
ु ादस्य
व्याकरणवीथि: अभ्यासः।
1. शेमषु ी (प्र.गः) संपर्ण
ू पाठ्यक्रमः प्रथमद्वितीयसत्रयोः संपर्ण
ू पाठ्यक्रमस्य पन
ु रावत्ति
ृ ः।
2अभ्यासवान ् भव आदर्शप्रश्नपत्राणाम ् अभ्यासः।
3. व्याकरणवीथि:
ध्यातव्यः- वार्षिकपरीक्षायां (सत्रान्ते) सम्पर्ण
ू -पाठ्यक्रमात ् प्रश्नोत्तराणि भविष्यन्ति।
पाठ्यक्रम: 31 जनवरी 2024पर्यन्तं पर्णं
ू कारणीयम ्।
निर्धारित-पाठ्यपस्
ु तकानि
1.शेमषु ी - प्रथमो भागः - पाठ्यपस्
ु तकम ्, संशोधितसंस्करणम ् (प्रकाशकः - N.C.E.R.T) 2.अभ्यासवान ् भव -
व्याकरणपस् ु तकम ्, (प्रकाशकः - N.C.E.R.T)
3.व्याकरणवीथिः - व्याकरणपस् ु तकम ्, (प्रकाशकः - N.C.E.R.T)
वार्षिकं मल्
ू याङ्कनम ्
80 अङ्काः
I क–खण्डः अपठित–अवबोधनम ् 10अङ्काः
II ख– खण्डः रचनात्मकं कार्यम ् 15 अङ्काः
Page 5
III ग– खण्डः अनप्र
ु यक्
ु त–व्याकरणम ् 25 अङ्काः
IV घ– खण्डः पठित–अवबोधनम ् 30अङ्काः
V आन्तरिक–मल्
ू याङ्कनम ् 20अङ्काः
पर्ण
ू भारः 100 अङ्काः
आन्तरिक-मल्
ू याङ्कनम ्
(20 अङ्काः)
उद्दे श्यानि : -
● छात्राणां सज
ृ नात्मकक्षमतायाः विकासः।
● श्रवण-भाषण-पठन-लेखनकौशलानां विकासः।
● चिन्तनक्षमतायाः आत्मविश्वासस्य संवर्धनम ्।
क्रम गतिविधयः उदाहरणानि निर्देशाः मल्
ू याङ्कनबिन्दवः
आवधिक-परी लिखितपरीक्षा
1 क्षाः विद्यालयेन समये समये परीक्षासु यत्र विद्यार्थिनः श्रेष्ठाः
(पीरियोडिक् -अ लिखितपरीक्षाणाम ् अङ्काः स्यःु तयोः द्वयोः परीक्षयोः
सैस्मैन्ट) आयोजनं करणीयं एव अधिभारः ग्रहीतव्यः। अपि च
भवति। आवधिकपरीक्षासु अपि प्रश्नेषु
आन्तरिकविकल्पाः दे याः।
मल्
ू याङ्कनसमये यदि छात्रः सर्वान ्
प्रश्नान ् उत्तरति तर्हि छात्रहिताय यत्र
अधिकाः अङ्काः सन्ति तेषाम ् एव
मल्
ू याङ्कनं करणीयम ्।
मौलिकता विषयसम्बद्धता
2 बहुविध-मल्
ू या कक्षायां पाठित-पाठस्य कक्षायां पाठित-पाठस्य शद्
ु धता समयबद्धता
ङ्कनम ् लघम
ु ल्
ू याङ्कनम ् विषयस्य वा बहुविधं प्रस्तत
ु ीकरणम ्
निर्गतपत्राणि प्रश्नोत्तरी मल्
ू याङ्कनम ् अपेक्षितम ्
मौखिकी-परीक्षा अस्ति। अनेन
प्रतियोगिताः विद्यार्थिनां
प्रश्नमञ्चस्य विविधकौशलानां
आयोजनम ् मल्
ू याङ्कनं भवेत ्।
ु यक्
ु त–व्याकरणम ् 25 अङ्काः
IV घ– खण्डः पठित–अवबोधनम ् 30अङ्काः
V आन्तरिक–मल्
ू याङ्कनम ् 20अङ्काः
पर्ण
ू भारः 100 अङ्काः
आन्तरिक-मल्
ू याङ्कनम ्
(20 अङ्काः)
उद्दे श्यानि : -
● छात्राणां सज
ृ नात्मकक्षमतायाः विकासः।
● श्रवण-भाषण-पठन-लेखनकौशलानां विकासः।
● चिन्तनक्षमतायाः आत्मविश्वासस्य संवर्धनम ्।
क्रम गतिविधयः उदाहरणानि निर्देशाः मल्
ू याङ्कनबिन्दवः
आवधिक-परी लिखितपरीक्षा
1 क्षाः विद्यालयेन समये समये परीक्षासु यत्र विद्यार्थिनः श्रेष्ठाः
(पीरियोडिक् -अ लिखितपरीक्षाणाम ् अङ्काः स्यःु तयोः द्वयोः परीक्षयोः
सैस्मैन्ट) आयोजनं करणीयं एव अधिभारः ग्रहीतव्यः। अपि च
भवति। आवधिकपरीक्षासु अपि प्रश्नेषु
आन्तरिकविकल्पाः दे याः।
मल्
ू याङ्कनसमये यदि छात्रः सर्वान ्
प्रश्नान ् उत्तरति तर्हि छात्रहिताय यत्र
अधिकाः अङ्काः सन्ति तेषाम ् एव
मल्
ू याङ्कनं करणीयम ्।
मौलिकता विषयसम्बद्धता
2 बहुविध-मल्
ू या कक्षायां पाठित-पाठस्य कक्षायां पाठित-पाठस्य शद्
ु धता समयबद्धता
ङ्कनम ् लघम
ु ल्
ू याङ्कनम ् विषयस्य वा बहुविधं प्रस्तत
ु ीकरणम ्
निर्गतपत्राणि प्रश्नोत्तरी मल्
ू याङ्कनम ् अपेक्षितम ्
मौखिकी-परीक्षा अस्ति। अनेन
प्रतियोगिताः विद्यार्थिनां
प्रश्नमञ्चस्य विविधकौशलानां
आयोजनम ् मल्
ू याङ्कनं भवेत ्।
Page 6
3 निवेशसचि
ू का कक्षाकार्यम ् विद्यार्थिभिः कक्षायां सल
ु ेखः तथ्यात्मकता
(पोर्टफोलियो) कृतानां कार्याणाम ् प्रामाणिकता समयबद्धता
सामहि
ू क-मल्
ू याङ्कनम ् उपलब्धीनां च संरक्षणं
स्वमल्
ू याङ्कनम ् संयोजनं च सञ्चिकायां
विद्यार्थिनः विषयगताः पत्रावल्यां वा करणीयम ्।
उपलब्धयः एतेन समग्रं मल्
ू याङ्कनं
प्रामाणिकत्वेन भवितंु
शक्नोति।
भाषा-संवर्धनाय उच्चारणम ् शद्
ु धता
4 गतिविधयः कथा संवादः/ छात्राः कामपि कथां समयबद्धता प्रस्तत
ु ीकरणम ्
वार्तालापः भाषणम ् श्रावयितंु शक्नव
ु न्ति। आरोहावरोह-गतियति-प्रयोगः
(क) नाटकम ् वार्ताः शिक्षकः कमपि विषयं
श्रवण-भाषण- आशभ
ु ाषणम ् सच
ू यित्वा परस्परं संवादं
कौशलम ् संस्कृतगीतानि कारयितंु शक्नोति।
श्लोकोच्चारणम ् दरू दर्शने वार्तावली
इत्याख्यः
संस्कृत-कार्यक्रमः
प्रसारितः भवति तं द्रष्टुं
छात्राः प्रेरणीयाः।
श्रवण-कौशल-मल्
ू याङ्क
नाय शिक्षकः स्वयम ्
अपि कथां श्रावयित्वा
ततः सम्बद्ध-प्रश्नान ्
प्रष्टुं शक्नोति ।
विषय-सम्बद्धता शद्
ु धता
(ख) विविधविषयान ् आधत्ृ य छात्राः यथाशक्यं (विशेषतः पञ्चमवर्णस्यप्रयोगः)
लेखनकौशलम ् मौलिकलेखनम ् यथा- कक्षायामेव लेखनकार्यं समयबद्धता सल
ु ेखः
दे शः, माता, पिता, गरु
ु ः, कुर्युः। टिप्पणी- प्रस्तत
ु ीकरणम ्
पर्यावरणम ्, विद्या, पस्ति
ु कायाः निर्माणम ्।
योगः, समयस्य वैयक्तिक-परीक्षणम ्।
सदप
ु योगः, शिक्षा,
अनश
ु ासनम ् इत्यादयः।
शैक्षिकभ्रमणस्य
संस्कृतेन
प्रतिवेदनलेखनम ्।
दै नन्दिनीलेखनम ्।सङ्के
ताधारितं कथालेखनम ्।
भित्तिपत्रिकायाःनिर्माणम ्
श्रत
ु लेखः सक्ति
ू लेखनम ्
ू का कक्षाकार्यम ् विद्यार्थिभिः कक्षायां सल
ु ेखः तथ्यात्मकता
(पोर्टफोलियो) कृतानां कार्याणाम ् प्रामाणिकता समयबद्धता
सामहि
ू क-मल्
ू याङ्कनम ् उपलब्धीनां च संरक्षणं
स्वमल्
ू याङ्कनम ् संयोजनं च सञ्चिकायां
विद्यार्थिनः विषयगताः पत्रावल्यां वा करणीयम ्।
उपलब्धयः एतेन समग्रं मल्
ू याङ्कनं
प्रामाणिकत्वेन भवितंु
शक्नोति।
भाषा-संवर्धनाय उच्चारणम ् शद्
ु धता
4 गतिविधयः कथा संवादः/ छात्राः कामपि कथां समयबद्धता प्रस्तत
ु ीकरणम ्
वार्तालापः भाषणम ् श्रावयितंु शक्नव
ु न्ति। आरोहावरोह-गतियति-प्रयोगः
(क) नाटकम ् वार्ताः शिक्षकः कमपि विषयं
श्रवण-भाषण- आशभ
ु ाषणम ् सच
ू यित्वा परस्परं संवादं
कौशलम ् संस्कृतगीतानि कारयितंु शक्नोति।
श्लोकोच्चारणम ् दरू दर्शने वार्तावली
इत्याख्यः
संस्कृत-कार्यक्रमः
प्रसारितः भवति तं द्रष्टुं
छात्राः प्रेरणीयाः।
श्रवण-कौशल-मल्
ू याङ्क
नाय शिक्षकः स्वयम ्
अपि कथां श्रावयित्वा
ततः सम्बद्ध-प्रश्नान ्
प्रष्टुं शक्नोति ।
विषय-सम्बद्धता शद्
ु धता
(ख) विविधविषयान ् आधत्ृ य छात्राः यथाशक्यं (विशेषतः पञ्चमवर्णस्यप्रयोगः)
लेखनकौशलम ् मौलिकलेखनम ् यथा- कक्षायामेव लेखनकार्यं समयबद्धता सल
ु ेखः
दे शः, माता, पिता, गरु
ु ः, कुर्युः। टिप्पणी- प्रस्तत
ु ीकरणम ्
पर्यावरणम ्, विद्या, पस्ति
ु कायाः निर्माणम ्।
योगः, समयस्य वैयक्तिक-परीक्षणम ्।
सदप
ु योगः, शिक्षा,
अनश
ु ासनम ् इत्यादयः।
शैक्षिकभ्रमणस्य
संस्कृतेन
प्रतिवेदनलेखनम ्।
दै नन्दिनीलेखनम ्।सङ्के
ताधारितं कथालेखनम ्।
भित्तिपत्रिकायाःनिर्माणम ्
श्रत
ु लेखः सक्ति
ू लेखनम ्
Page 7
अवधातव्यम ्- उपर्युक्तगतिविधयश्च उदाहरणरूपेण प्रदत्ताः सन्ति। एतदतिरिच्य एतादृशाः अन्यविषयाः अपि
भवितम
ु र्हन्ति।
भवितम
ु र्हन्ति।