Goa Board Class 11 Sample Paper Sanskrit

Sample Paper
&
Question Paper Pattern
2022
2023

GOA BOARD

एकादशी कक्षा पाठ्यक्रमः (२०२२-२०२३)
गद्य पाठााः – ५. वीराः सववदमनाः ६. भोजस्य राज्यप्राप्ताः ८. मम प्रकाशयात्रा
९. वस्त्रप्वक्रयाः १०. यद्भूतप्ितं तत्सत्यम्
पद्य पाठााः – १. कु शलप्रशासनम् २. सौवर्वाः नकु लाः ३. सूप्िसुधा
४. ऋतुचयाव ७. भव्याः सत्याग्रिाश्रमाः
अपप्ठतावबोधनम् – रामायर्म् , मिप्षववाल्मिप्काः , मिाभारतम् , मिप्षवव्यासाः , वेदााः , नीप्तशतकम्,
मिाकप्वकाललदासाः , अलभज्ञानशाकु न्तलम्, चरकसं प्िता, चरकाचायवाः , भोजप्रबन्धाः ,
बल्लालसेनाः , सत्याग्रिगीता, पल्मिता क्षमा राव, भारतीयरसायनशास्त्रम्, भारतप्वजयनाटकम्,
पल्मित मथुराप्रसाद दीलक्षत, एकदा , आचायव के शवचन्द्र दाशाः
शतं शब्दानां पररच्छे दाः , एकस्य गद्यांशस्य श्लोकस्य च अनुवादाः
व्याकरर्म् – सल्मन्धाः – स्वरसल्मन्धाः , व्यञ्जनसल्मन्धाः , प्वसगवसल्मन्धाः
समासाः – तत्पुरुषाः , कमवधारयाः , द्वन्द्वाः
पयावयवालचनाः , प्वलोमवालचनाः
शब्दरूपालर् – अजन्तपुं ललङ्गम् – बालक, मुप्न, भानु, प्पतृ
अजन्तस्त्रीललङ्गम् – लता ,मप्त, नदी, मातृ
अजन्तनपुं सकललङ्गम् – फल, वारर , मधु
सववनामशब्दााः – तत् , यत्, एतत् , प्कम्, अस्मद्, युष्मद्
सं ख्यावाचकााः – एक, प्द्व, प्त्र, चतुर्
धातुरूपालर् - भू, पठ् , पा, गम्, अस्,दा, कृ , शक् , नश्, कथ्, चुर् (लट् लृट् , लङ् , लोट्)
सेव् , लभ् (आत्मनेपप्द लट् लकाराः )
प्रत्ययााः – क्त्वा , ल्यप् ,तुमुन्, िवतु, ि, शतृ, शानच्, तव्यत्, अनीयर्
वाक्यपररवतवनम् - दोषपररष्कार:, कालपररवतवनम्,वचनपररवतवनम्
प्रश्नप्नमावर्म् - पाठ्यपुस्तकाधाररतम् ।
रचना – घटनाक्रमाः , कथापूप्तवाः , प्नबन्धलेखनम्

एकादशी कक्ष्या पाठ्यक्रमप्वभाजनम् (२०२२-२०२३)
प्रथमसत्रमध्यपरीक्षा -
पप्ठतावबोधनम् - ३.सूप्िसुधा १०. यद्भूतप्ितं तत्सत्यम्
अपप्ठत - गद्यानुवादाः
सं स्कृ तसाप्ित्येप्तिासाः - वेदााः
व्याकरर्म् - स्वरसल्मन्धाः
शब्दरूपालर् - बालक, मुप्न, लता ,मप्त,फल, वारर
सववनामशब्दााः - तत् , यत्, एतत् , प्कम्
पयावयवालचनाः , प्वलोमवालचनाः (पाठ्याधाररत)
धातुरूपालर् – लट् लकाराः , लङ् लकाराः (परस्मैपप्दधातवाः )
प्रत्ययााः – क्त्वा , ल्यप् , तुमुन्
रचना – घटनाक्रमाः
प्रथमसत्रान्तपरीक्षा -
गद्यपाठाः –१०. यद्भूतप्ितं तत्सत्यम् ६. भोजस्य राज्यप्राप्ताः ५. वीराः सववदमनाः
पद्यपाठाः – ३.सूप्िसुधा २. सौवर्वाः नकु लाः
अपप्ठत – पररच्छे दाधाररतप्रश्नानाम् उत्तरालर् , अपप्ठतगद्यानुवादाः
सं स्कृ तसाप्ित्येप्तिासाः – मिाभारतम् , मिप्षवव्यासाः भोजप्रबन्धाः , बल्लालसेनाः , एकदा,
आचायव के शवचन्द्र दाशाः , मिाकप्वकाललदासाः , अलभज्ञानशाकु न्तलम्
व्याकरर्म् – स्वरसल्मन्धाः , व्यञ्जनसल्मन्धाः
समासााः – तत्पुरुषाः ,
शब्दरूपालर् – बालक, मुप्न, लता ,मप्त,फल, वारर
सववनामशब्दााः - तत् , यत्, एतत् , प्कम्
सं ख्यावाचकााः – एक, प्द्व, प्त्र, चतुर्
धातुरूपालर् – लट्, लृट् , लङ् लकाराः
प्रत्ययाः – क्त्वा , ल्यप् ,तुमुन्, ि , िवत्
प्रश्नप्नमावर्म्

रचना – घटनाक्रमाः कथापूप्तवाः

द्वितीयसत्रमध्यपरीक्षा -
पप्ठतावबोधनम् – ८.मम प्रकाशयात्रा , ४. ऋतुचयाव
अपप्ठत – पद्यानुवादाः
सं स्कृ तसाप्ित्येप्तिासाः - चरकसं प्िता, चरकाचायवाः , भारतीयरसायनशास्त्रम्
व्याकरर्म् – शब्दरूपालर् - भानु, प्पतृ, नदी, मातृ, मधु
सववनामशब्दााः - अस्मत् , युष्मत्
सल्मन्धाः - प्वसगवसल्मन्धाः
धातुरूपालर् - लोट् लकाराः (परस्मैपप्दधातवाः )
प्रत्ययााः - तव्यत् , अनीयर्
रचना – प्नबन्धलेखनम्
प्द्वतीयसत्र- प्द्वतीयपरीक्षा- In the form of assignments, presentations, oral etc.
उपक्रमाः (Assignment)

१. पाठ्यांशाधाररतानाम् अभ्यासपत्रार्ाम् उत्तरलेखनम् ।
२. कथापूप्तवाः
३. घटनाक्रमानुसारेर् वाक्यानां सं योजनम्
४. सं स्कृ तवातावपत्रप्वषये सङ्कलनम्
५. सं स्कृ ताध्ययनाथवम् उपयुिाप्न अन्तजावलस्थानाप्न
प्रकल्पाः (Project)

१. सं स्कृ तप्वप्ियो दृष्ट्वा तस्य सारांशलेखनम् ।
२. प्मत्रेर् प्मत्रैाः सि वा सं स्कृ तसम्भाषर्स्य/एकपात्रालभनयस्य/ सं स्कृ तगीतगायनस्य/सं स्कृ तभाषर्स्य
प्वप्ियोप्नमावर्म् ।
३. सं स्कृ तेन लेखलेखनम् ।
प्द्वतीयसत्रपरीक्षा -
गद्यपाठाः - ८. मम प्रकाशयात्रा, ९.वस्त्रप्वक्रयाः

पद्यपाठाः – १.कु शलप्रशासनम् ४. ऋतुचयाव ७. भव्याः सत्याग्रिाश्रमाः

अपप्ठत – शतं शब्दानां पररच्छे दाः
सं स्कृ तसाप्ित्येप्तिासाः – रामायर्म् , मिप्षववाल्मिप्काः , , चरकसं प्िता, चरकाचायवाः ,
सत्याग्रिगीता, पल्मिता क्षमा राव,भारतीयरसायनशास्त्रम्,
पल्मितमथुराप्रसाद दीलक्षताः , भारतप्वजयनाटकम्,
व्याकरर्म् – सल्मन्धाः - स्वरसल्मन्धाः , व्यञ्जनसल्मन्धाः , प्वसगवसल्मन्धाः
समासाः – कमवधारयाः , द्वन्द्वाः
धातुरूपालर् - लट्, लृट् , लङ् , लोट् लकाराः (परस्मैपप्दधातवाः ), आत्मनेपप्द लट् लकाराः ,
प्रत्ययााः – शतृ , शानच् , तव्यत्, अनीयर्
समयवाचकााः
रचना – प्नबन्धलेखनम्

XI First Term Examination Oct. 2022

Model Question Paper

SANSKRIT LANG. II

Max. Mks.: 40 Duration : 90 min.

XI FIRST TERM EXAMINATION OCT. 2022
MODEL ANSWERS AND MARKING SCHEME
SANSKRIT LANG.II
Max. Mks.:40 Duration: 90min.
---------------------------------------------------------------------------------

XI Final Examination March/April 2023
Model Question Paper
SANSKRIT LANG II
MAX MARKS – 40 TIME – 90 minutes

१. प्रश्नपत्रे चत्वार: विभागा: सन्ति ।
२. आहत्य ५ मुख्यप्रश्ना: सन्ति। सिे प्रश्ना: अवििार्ाा: एि ।
३. स्वभाषर्ा उत्तरलेखिािसरे आं ग्ल,मराठी,क क
ं णी,वहन्दी एतासु एका एि भाषा स्वीकताव्या ।
४. अन्येषां सिेषाम् प्रश्नािाम् उत्तराणण सं स्कृ तभाषर्ा एि लेखिीर्ावि ।
५. िूतिप्रश्नस्य उत्तरलेखिस्य आरम्भ: िूतिपृष्टे एि करणीर्:।
६. प्रश्नािाम् अङ्ााः ,िणाा: च स्पष्टतर्ा लेखिीर्ा:।

प्रथमः खण्डः पठितावबोधनम्
१ क) अधोठिठखतगद्यखण्डयोः एकस्य अनुवादं स्वभाषया ठिखत। २
अ) शिक्षाक्षेत्रेषु प्रथमस्थानोपलब्धये बहुप्रयतनााः मया शिशहतााः । येन च नैकााः शिष्यिृत्तयाः लब्धााः । तदाधारे णैिाशिमं
शिक्षणं सक ु रं सञ्जातम् । िालान्तपरीक्षायाम् एकादिं क्रमाङ्क प्राप्य उत्तीणोऽहम् । तताः महाशिद्यालये प्रिेिाः
स्िीकृ ताः ।
आ) तन्तिु ायाः - श्रेशिन।् गृहाण पटम् ।
श्रेिी - (भ्रसू ज्ञं या) अयं क्रेष्यशत। नाहं क्रेतंु िक्नोशम ।
तन्तिु ायाः - कस्मात् ?
श्रेिी - अस्य समीपे राज्ञाः प्रमाणपत्रम् अयमेि क्रेष्यशत, नापराः।
िैदशे िको गौराङ्गाः - इत आगच्छ । (तन्तिु ायमाह्वयशत, प्रमाणपत्रं दिशयशत । पटं गृह्णाशत |) गृहाणेमाश्चतिाररंिन्मद्ु ााः।
(इशत मद्ु ा ददाशत ।)
ख) अधोठिठखतवाक्ये कः कं प्रठत वदठत । २
अ) यष्ु मतकुटुम्बरक्षायै न प्रशतज्ञा कृ ता मया।
आ) तिम् के िलं तिाध्ययनं कुरु ।
ग ) अधोिठखतपद्यखण्डं पठित्वा प्रश्नान् संस्कृतभाषया उत्तरत । ४
अमातयानपु धातीताशन्पतृपैतामहाञ्छुचीन।् श्रेिाञ्रे िेषु कशच्चतिं शनयोजयशस कमशस॥ु
कशच्चद्धष्टृ श्च िरू श्च धृशतमान्मशतमाञ्छुशचाः। कुलीनश्चानरु क्तश्च दक्षाः सेनापशताः कृ ताः॥
कशच्चद्बलस्य भक्तं च िेतनं च यथोशचतम।् सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददाशस न शिलम्बसे॥
प्रश्नाः – अ) एकिाक्येन उत्तरत। (३)
१. राजा कीदृिान् अमातयान् कमशसु शनयोजयशत?

२. राज्ञा कीदृिाः सेनापशताः कृ ताः?
३. बलाय सम्प्राप्तकालं शकं दातव्यम?्

आ) पशित्राः इतयस्य पदस्य पयाशयिाशचपदं पद्यखण्डात् शचतिा शलखत। (१)
घ) अधोशलशखतश्लोकस्य अन्ियपशू तिं कुरुत। २
तद् ये चरठतत धमेण प्रजा वा राज्यशासकाः। समृठिजाायते तेषामतयषां तु क्षयो ध्रुवः॥
तद् ये _____ राज्यिासकााः िा धमेण ______ तेषां समृशद्धाः जायते, ______ तु क्षयो ____।
२ क) अधोठिठखतप्रश्नयोः एकस्य उत्तरं स्वभाषया ठिखत। (एकस्य एव) २
अ. मािेलकरमहोदयस्य अध्यापकाः सदा शकं बोधयशत स्म ?
आ. पटस्य सौन्दयिं दृष्ट्िा गौराङ्गाः अनच
ु राय शकं कथयशत ?
ख) अधोठिठखतप्रश्नानां उत्तराठण स्वभाषया ठिखत। (द्वयोः एव) ४
अ. िसन्ते शनशचताः श्ले ष्मा शकं करोशत ?
आ. अन्यैाः अपराधे कृ ते महातमा गाशन्धाः शकम् करोशत?
इ. िरशद शकं शकं प्रिस्यते ?
ठद्वतीयखण्डः – अपठितावबोधनम्
३ क) अधोठिठखतगद्यखण्डं पठित्वा प्रश्नान् सस्ं कृतभाषया लिखत। ४
बालगङ्गाधर शतलकाः कश्चन महान् राष्रभक्ताः। साः भारतस्य स्िातन््यसङ्िामे प्रमख ु ाः नेता आसीत् । स्ितन्त्रतायााः आन्दोलनस्य
प्रसङ्गे साः अघोषयत् “स्वराज्यम्‌अस्माकं्‌जन्मसिद्धः्‌असिकारः, तस्य्‌प्राप्तः्‌अनन्तरमतव्‌्‌मम्‌सवरामः” इशत। बहुिारं कारागारिासम्
अनभु तू िान् स: सस्ं कृ ते शिद्वान् आसीत् । अयं भारतीयाः राष्रिादी, समाजोतथापकाः स्िातन््ययोद्धा च । भारतीयप्रजायां
सम्पणू शस्िराज्यप्राप्तेाः आिा एतेनैि अङ्कुररताः। अनेन एषाः राशष्रयतािादस्य शपतामहाः इशत कथ्यते स्म। शतलकमहोदयाः इशतहासं,
संस्कृ तं, शहन्दधू मिं, गशणतं, खगोलिास्त्रं च गभीरतया अधीतिान् आसीत।् शतलकमहोदयेन उपक्रान्तं “के सरी” इशत मराठीिाताशपत्रम्
अशतिीघ्रं प्रशसद्धम् अभित।् । शतलकमहोदयस्य महतिपणू िं कायशम् अशस्त सािशजशनकाः गणेिोतसिाः। शतलकमहोदयाः परदेिीयिस्तशू न
शतरस्कृ तय स्िदेिीयिस्तशू न उपयोक्तंु जनजागरणं कृ तिान।् तदानीम् एतत् स्िदेिीयान्दोलनं शििेषरूपेण जनेषु देिभशक्तं समिधशयत् ।
प्रश्नाः – अ) एकवाक्येन उत्तरत। (३)
१. बालगङ्गाधरशतलकाः शकम् अघोषयत?्
२. एषाः राशष्रयतािादस्य शपतामहाः शकमथिं कथ्यते ?
३. शतलकमहोदयाः शकम् गभीरतया अधीतिान् आसीत?्
आ) शतलकमहोदयाः जनजागरणं कृ तिान् ।(अशस्मन् िाक्ये अधोरे शखतपदे काः प्रतययाः प्रयक्त ु ाः) १/२
इ) आरब्धम् इतयस्य पयाशयिाशचपदं अनच्ु छे दात् शचतिा शलखत। १/२
ख) अधोठिठखतठवषयेषु ठवषयद्वयम् अठधकृत्य स्वभाषया पररच्छे दौ ठिखत । ( द्वे एव) ४
अ) भारतशिजयनाटकम् आ) महशषशाः िाशममशकाः इ) चरकसशं हता
तृतीयखण्डः – व्याकरणम्
४ क) द्वयोः सठतधं ठवघटयत। २
अ) व्रजाधनु ा आ) अम्लाज्जलस्य इ) शिशधररष्यते
ख) अधोठिठखतपदयोः ठवग्रहं ठिखत। २
अ) हेमन्तशिशिरौ आ) शिनीतिसतेाः
ग) सूचनानुसारेण वाक्यपररवतानं कुरुत। (त्रयाणाम् एव) ३
अ) माता िाशटकां क्रीणाशत । (लृट्- भशिष्यकाले पररितशयत्।)

आ) तिं शमष्टान्नं लभसे । (बहुिचने पररितशयत। )
इ) शिद्यालयस्य आरम्भाः _____ भिशत। (८.१५ अस्य संस्कृ तसमयिाचकपदं शलखत।))

ई) सरोिरे नीलं कमलाशन शिकशसतम् । (अधोरे शखतपदस्थाने िद्ध ु ं पदं शलखत।)
घ) कोष्ठके दत्तधातुना सह यथाठनठदाष्टं प्रत्ययं सयं ोज्य ठत्रषु वाक्येषु ररक्तस्थानाठन पूरयत । ३
अ) अस्माशभाः सिशदा स्िध्येयं _____। ( प्र -आप् +तव्यत् )
आ) रामाः ____ शलखशत। (पठ् + ितृ)
इ) जनैाः देिशिकासाथिं सहाय्यता _____। ( कृ + अनीयर ् )
ई) बाशलका जलं ____ अशस्त। ( नी + िानच् )
चतुथाखण्डः – रचनात्मकः

५ मञ्जषु ायां दत्तपदानां साहाय्येन षट्ठभः वाक्ययः अधोठिठखतं ठवषयम् अठधकृत्य अनच्ु छे दं ठिखत। ६

सुभाठषताठन
सभु ाशषतम,् िोभनम,् भाशषतम,् सस्ं कृ तभाषायाम,् बहूशन, सभु ाशषताशन, अमपाक्षराशण, परन्त,ु
महान्तम,् अथशम,् सचू यशन्त, एताशन, अस्माकम,् सख ु म,् िधशयशन्त, दाःु खम,् अपहरशन्त,
अस्मान,् उपशदिशन्त, जीिनस्य, ततिज्ञानम,् कथयशन्त, िक्तृतिकलायाम,् नैपण्ु याय,
उत्तमशनबन्धलेखनाय, अतीि, उपयक्त ु ाशन

XI Final Examination March/April 2023
Answer Key and Marking Scheme
SANSKRIT LANG II
MAX MARKS – 40 TIME – 90 minutes

प्रथमाः खण्डाः – पवठतािब धिम्
१ क) अध णलणखतगद्यखण्डर् ाः एकस्य अिुिादं स्वभाषर्ा णलखत। २
द्वर् ाः एकस्य गद्यखण्डस्य अिुिादाः करणीर्ाः । शब्दशाः अिुिादाः अपेक्ष्यते। र् ग्यािुिादस्य कृ ते २ अङ्ााः ।
ख) अध णलणखतिाक्यावि काः कं प्रवत िदवत इवत णलखत । (त्रीणण एि) (3)
द्वर् ाः िाक्यर् ाः िक्ुाः श्र तुाः च विदेशाः करणीर्ाः । काः िदवत १/२ गुणाः , कं प्रवत िदवत १/२ गुणाः ।१
एकस्य सम्पूणोत्तरस्य १ गुणाः । आहत्य २ गुणााः ।
अ) एतत् िाक्यं िैदेणशकाः गौराङ्गाः तिुिार्ं प्रवत िदवत ।
आ) एतत् िाक्यं माशेलकरमह दर्स्य माता माशेलकरमह दर्ं प्रवत िदवत ।
ग ) अध लणखतपद्यखण्डं पवठत्वा प्रश्नाि् सं स्कृ तभाषर्ा उत्तरत । ४
प्रश्नााः पूणािाक्येि सं स्कृ तभाषर्ा उत्तरणीर्ााः । एकस्य उणचत त्तरस्य १ अङ्ाः । आहत्य ४ अङ्ााः ।
अ) एकिाक्येि उत्तरत। (३)
१.राजा उपधातीताि् वपतृपत
ै ामहाि् शुचीि् श्रेष्ठेषु श्रेष्ठाि् अमात्याि् कमासु विर् जर्वत।
२. राज्ञा धृष्टश्च शूरश्च धृवतमान्मवतमाि् शुणचाः कु लीिश्चािुरक्श्च दक्षाः सेिापवताः कृ ताः ॥
३. बलार् र्थ णचतं भक्ं िेतिं च सम्प्राप्तकालं दातव्यम् ।
आ) पवित्राः इत्यस्य पर्ाार्पदम् – शुणचाः (१)
घ) अध णलणखतपद्यस्य अन्वर्पूवतिं कु रुत । २
अन्वर्ािुसारं ररक्स्थािपूवतााः करणीर्ाः । एकस्य ररक्स्थािस्य पूत्याथिं १/२ अङ्ााः । आहत्य २ अङ्ौ ।
प्रजा , चरन्ति, अन्येषां ,ध्रुिाः
२ क) अध णलणखतप्रश्नर् ाः एकस्य उत्तरं स्वभाषर्ा णलखत। (एकस्य एि) २
गद्यभागताः द्वे प्रश्ने दीर्ेते। द्वर् ाः एकस्य उत्तरं स्वभाषर्ा लेखिीर्म्। प्रत्येक-र् ग्य-उत्तरस्य कृ ते ०२
अङ्ौ। उत्तरे अध णलणखतााः वबन्दिाः स्युाः ।
अ. माशेलकरमह दर्स्य अध्यापकाः सदा वकं ब धर्वत स्म ?
माशेलकर सरकारी साध्या शाळे त मराठी माध्यमातूि णशकले. त्यांचे एक णशक्षक त्यांिा िेहेमीच असे सांगत
असत की विसगा हाच सिाात श्रेष्ठ गुरु आहे. त्याचे विरीक्षण करा. विसगााकडू ि आपल्याला खूप काही णशकता

र्ेते.’ र्ा त्यांच्या उपदेशामुळे लेखकांची विसगााविषर्ी आिड िाढली आणण विरीक्षणशक्ीही िाढली.
आ. पटस्य सौन्दर्िं दृष्ट्वा गौराङ्गाः अिुचरार् वकं कथर्वत ?

विणकरांिी विणलेल्या कपड्ांचे सौंदर्ा पाहूि गौरांगाला असे िाटते की र्ा िस्त्ांचे सौंदर्ा अिणािीर् आहे. हे
िस्त् अत्यं त मुलार्म आहे. र्ा िस्त्ाचे पाच-सहा पदर अंगािर असूिही अंगािर िस्त् िसल्यासारखेच िाटत
आहे. र्ा िस्त्ांसम र त्याच्या देशातील कपडे क ण विकत घेईल? त्यामुळेच त्याच्या देशातील व्यापार तर बं दच
पडेल. म्हणूि त विणकरर्ांिा धमक्या ि मारहाण करूि ते कपडे तर्ार करणेच बं द पाडार्चे ठरवित .
ख) अध णलणखतप्रश्नािां उत्तराणण स्वभाषर्ा णलखत। (द्वर् ाः एि) ४
पद्यभागताः त्रर्ाः प्रश्नााः दीर्िे । द्वर् ाः प्रश्नर् ाः उत्तरे स्वभाषर्ा लेखिीर्े ।
प्रत्येक-र् ग्य-उत्तरस्य कृ ते ०२ अङ्ौ। उत्तरे अध णलणखतााः वबन्दिाः स्युाः । आहत्य ४ गुणााः
अ. िसिे विणचताः श्लेष्मा वकं कर वत ?
िसं त ऋतुत शरीरात साठलेला कफ सूर्ााच्या वकरणांिी वितळत आणण त जठराग्नीस बाधा प ह चवित अथाात्
पचिशक्ीस दुबळे करत . आणण त्यामुळे अिेक र ग ह तात.
आ. अन्यैाः अपराधे कृ ते महात्मा गान्तधाः वकम् कर वत?
महात्मा गांधींिी सत्याग्रहाश्रमाची स्थापिा के ली. र्ा आश्रमात सत्याचे पालि करणारे आणण िम्र अिुर्ार्ी िसती
करीत ह ते. र्ा अश्रमात राहात असतािा महात्मा गांधी स्वताः अिेक विर्मांचे पालि करीत असत. त्यांिा इतरांिी
के लेल्या अपराधाबद्दल सुद्धा खूप दुाः ख ह त असे आणण म्हणूि ते स्वताः च त्या अपराधाचे प्रार्णित्त म्हणूि उपिास
करीत असत.
इ. शरवद वकं वकं प्रशस्यते ?
शरद ऋतुचा काळ हा थं ड हिेचा काळ असत . पण शरीराला अजूि र्ा थं डीची सिर् झालेली िसते. म्हणूि
र्ा काळात अन्नपािाचे विर्म पाळण्यासह शरद ऋतुत र्ेणारर्ा फु लांच्या माळा, शुद्ध िस्त्े आणण रात्रीच्या
काळात चं द्राचे वकरण सेिि करणे हे र्ा काळात वहतकारक मािले जाते.
वद्वतीर्खण्डाः – अपवठतािब धिम्
३ क) अध णलणखतगद्यखण्डं पवठत्वा प्रश्नाि् सं स्कृ तभाषर्ा लिखत। ४
एकम् अपवठतं गद्यखण्डं दत्त्वा चत्वाराः प्रश्नााः पृच्छ्यिे । उत्तराणण सं स्कृ तभाषर्ा लेखिीर्ावि । एकस्य एकाः
अङ्ाः । आहत्य ४ अङ्ााः ।
अ) एकिाक्येि उत्तरत। (३)
१. बालगङ्गाधरवतलकाः स्वराज्यम् अस्माकं जन्मणसद्धाः अणधकाराः , तस्य प्राप्तेाः अििरमेि मम विरामाः ” इवत
अघ षर्त्।
२. भारतीर्प्रजार्ां सम्पूणास्वराज्यप्राप्तेाः आशा एतेिैि अङ्ुररताः । अिेि एषाः रावष्टिर्तािादस्य वपतामहाः इवत कथ्यते
स्म।
३. वतलकमह दर्ाः इवतहासं , सं स्कृ तं , वहन्दूधमिं, गणणतं , खग लशास्त्ं च गभीरतर्ा अधीतिाि् आसीत्।

आ) वतलकमह दर्ाः जिजागरणं कृ तिाि् । अन्तस्मि् िाक्ये अध रेणखतपदे क्ित् प्रत्यर्ाः प्रर्ुक्ाः । १/२
इ) आरब्धम् इत्यस्य पर्ाार्िाणचपदं उपक्रािम् इवत अन्ति। १/२

३. ख) अध णलणखतर् ाः विषर्द्वर्म् अणधकृ त्य पररच्छे दौ णलखत । ६
सं स्कृ तसावहत्येवतहाससम्बद्धाः त्रर्ाः विषर्ााः दीर्िे। द्वौ अणधकृ त्य ८-१० िाक्येषु स्वभाषर्ा पररच्छे दाः
लेखिीर्ाः । एकस्य विषर्स्य ३ अङ्ााः । आहत्य ६ अङ्ााः
तत्र अध णलणखतााः वबन्दिाः भिेर्ुाः ।
अ) पन्तण्डत मथुराप्रसाद दीणक्षत र्ांिी “भारतविजर्िाटकम” र्ा सं स्कृ त िाटकाची रचिा के ली आहे. हे िाटक
भारत परतं त्र असतािा म्हणजेच १९३७ साली णलवहलेले आहे. पं वडत मथुराप्रसाद दीणक्षत हे स लि (आताचे
वहमाचलप्रदेश) र्ा सं स्थािाच्या राजाचे राजकिी ह ते. िाटककारांिी आपल्या प्रवतभेच्या साहार्ािे र्ात
भारताला स्वातं त्र्य वमळाल्याचे िणाि प्रत्यक्ष स्वातं त्र्य वमळण्याच्या दहा िषा पूिीच के ले आहे. ह्या िाटकािर
स्वातं त्र्य वमळे पर्िंत बं दी घातलेली ह ती. स्वातं त्र्यप्राप्तीिं तरच त्याचे प्रकाशि झाले. आधुविक सं स्कृ त सावहत्य
पं . मथुराप्रसाद दीणक्षत र्ांिी आपल्या विलक्षण प्रवतभेिे समृद्ध के ले आहे. प्रिुत िाटकात विवटशांिी इथल्या
राजांकडू ि व्यापार करण्याच्या िािाखाली परिािे घेतले आणण भारतीर् उद्य गधं दे बं द के ले. त्यामुळे भारताची
आणथाक व्यिस्था वबघडली र्ाचे िणाि के ले आहे.
आ) महवषा िान्तिवकाः - महवषािान्तिकी हे आवदकिी असूि त्यांिी रामार्ण महाकाव्याची रचिा के ली.
पारं पाररक मान्यतेिुसार ते महवषाकश्यप आणण माता आवदती र्ांचा िििा पुत्र िरूण आणण चषाणी र्ांचे
पुत्र ह ते. त्यांचे भाऊ भृगु-ऋषी आहेत, एकदा ते तपश्चर्ेला बसलेले असतािा िाळिीिे त्यांच्या अंगािर
िारूळ बिविले. ते िारुळ (सं स्कृ तमध्ये ििीक) त डू ि बाहेर आल्यामुळे त्यांिा िान्तिकी असे िाि
वमळाले. एकदा तमसा िदीच्या वकिारर्ािर एका णशकारर्ािे क्रौंच पक्ष्याच्या ज डीतील एका पक्ष्याला
मारल्यामुळे त्यांिा अत्यं त दुाः ख झाले आणण हा श क त्यांच्या मुखातूि एका श्ल काच्या रूपात बाहेर
पडला. त्याच छंदात त्यांिी रामार्ण महाकाव्याची रचिा के ली. र्ा काव्याच्या आधारािर पुढील काळात
सं स्कृ त भाषेतील काव्यांची रचिा झाल्यामुळे हे काव्य आवदकाव्य म्हणूि मािले जाते. आणण िान्तिकींिा
आवदकिी म्हणूि ओळखले जाते. ते पूिीश्रमीचे दर डे ख र असूि िारदमुविं च्या उपदे शािे त्यांिी तपश्चर्ाा
के ली आणण रामार्ण काव्याची रचिा के ली अशीही कथा सांवगतली जाते.
इ) चरकसं वहता - हा आर्ुिेदाचा महत्वाचा ग्रंथ आहे. हा ग्रंथ म्हणजे महषी चरक र्ांिी महषी अवग्निेश र्ांिी
णलवहलेल्या ग्रंथािरचे सं स्करण आहे.. ह्या ग्रंथाचा रचिाकाळ मौर्ा राज्यशासिकालापर्िंत जाऊ शकत .
सध्या उपलब्ध असणारी चरकसं वहता दृढबल पां चिद र्ांिी सं स्काररत के लेली आिृत्ती आहे. दृढबल
पांचिद हे इसिी सिाच्या ६व्या शतकापूिी ह ऊि गेले. र्ा सं स्करणात त्यांिी सुश्रुताच्या
शल्यवक्रर्ेसंबं धीच्या मावहतीची भर घातली. र्ा चरकसं वहतेचा अरबी भाषेतही अिुिाद झाला आहे. र्ा
ग्रंथात एकू ण १२० अध्यार् आणण आठ स्थािे आहेत- सूत्रस्थािम्, विदािस्थािम्, विमािस्थािम्,

शरीरस्थािम्, इणिर्स्थािम्, णचवकत्सास्थािम्, कल्पस्थािम्, णसवद्धस्थािम् अशी त्या भागांची िािे आहेत .

तृतीर्ाः खण्डाः – व्याकरणम्
४ क) द्वर् ाः सन्तधं विघटर्त।
वत्रषु द्वर् ाः सन्तधविग्रहाः करणीर्ाः । र् ग्य विग्रहस्य कृ ते १ अङ्ाः आहत्य २ अङ्ौ । २
अ) व्रजाधुिा - व्रज + अधुिा आ) अम्लाज्जलस्य- अम्लात् + जलस्य इ) विणधररष्यते – विणधाः इष्यते
ख) अध णलणखतपदर् ाः विग्रहं णलखत।
समिपदद्वर्म् दीर्ते। द्वर् ाः विग्रहाः अपेणक्षताः । र् ग्यस्य विग्रहस्य कृ ते १ अङ्ाः । आहत्य २ अङ्ौ २
अ) हेमिणशणशरौ - हेमिाः च णशणशराः च
आ) वििीतिसतेाः - वििीता िसवताः , तस्यााः
ग) सूचिािुसारेण िाक्यपररितािं कु रुत। (त्रर्ाणाम् एि) ३
वत्रषु िाक्येषु र्थाविवदाष्टं पररितािं कु रुत । (एकस्य र् ग्य त्तरस्य कृ ते १ अङ्ाः । आहत्य ३ अङ्ााः ।)
अ) माता शावटकां क्रेष्यवत ।
आ) र्ूर्म् वमष्टान्नं लभध्वे ।
इ) विद्यालर्स्य आरम्भाः सपाद अष्टिादिे भिवत।
ई) सर िरे िीलं कमलम् विकणसतम् ।
घ) क ष्ठके दत्तधातुिा सह र्थाविवदाष्टं प्रत्यर्ं सं र् ज्य वत्रषु िाक्येषु ररक्स्थािावि पूरर्त । ३
चतुषुा िाक्येषु त्रर्ाणां िाक्यािां ररक्स्थािावि र्थाविवदाष्टं प्रत्यर्ं सं र्ुज्य िाक्यावि पुिाः लेखिीर्ावि । एकस्य
र् ग्यररक्स्थािपूतेाः कृ ते १ अङ्ाः । आहत्य ३ अङ्ााः ।
अ) अस्माणभाः सिादा स्वध्येर्ं प्राप्तव्यम् ।
आ) रामाः पठि् णलखवत।
इ) जिैाः देशविकासाथिं सहाय्यता करणीर्ा ।
ई) बाणलका जलं िर्मािा अन्ति।
चतुथख
ा ण्डाः – रचिात्मकाः
५ मञ्जष
ु ार्ां दत्तपदािां साहाय्येि षट् णभाः िाक्यैाः अध णलणखतं विषर्म् अणधकृ त्य अिुच्छेदं णलखत। ६
सुभावषतावि
सुभावषतम्, श भिम्, भावषतम्, सं स्कृ तभाषार्ाम्, बहूवि, सुभावषतावि,
अल्पाक्षराणण, परिु, महािम्, अथाम्, सूचर्न्ति, एतावि, अस्माकम्, सुखम्,
िधार्न्ति, दुाः खम्, अपहरन्ति, अस्माि्,उपवदशन्ति, जीििस्य, तत्वज्ञािम्,
कथर्न्ति, िक्ृत्वकलार्ाम्, िैपुण्यार्, उत्तमविबधलेखिार्, अतीि, उपर्ुक्ावि
मञ्जुषार्ां दत्तपदािां साहाय्येि सं स्कृ तभाषर्ा षट् िाक्यावि रचिीर्ावि। िाक्यं व्याकरणशुद्धं अथापूणिं भिेत् ।

एकस्य िाक्यस्य कृ ते १ अङ्ाः आहत्य ६ अङ्ााः ।
=======================