HBSE Class 9 Syllabus 2024 Sanskrit

हरियाणा विद्यालय विक्षा बोर्ड
पाठ्यक्रमस्य अध्यायानुसािम् अङ्कानाां विभाजनम् (2023-24)
कक्षा - निमी विषय: - सांस्कृतम् कोर्: - 049

सामान्यवनर्दे िा: -

1. सम्पूर्णपाठ्यक्रमस्य आधारे एका वार्षणकी परीक्षा भर्वष्यर्ि।
2. वार्षणकी परीक्षा 80 अङ्कानाां भर्वष्यर्ि एवञ्च आन्तररकां मूल्याङ्कनां 20 अङ्कानाां भर्वष्यर्ि।
3. आन्तररकमूल्याङ्कनस्य कृिे र्नम्नानुसारम् आवर्धकां मूल्याङ्कनां भर्वष्यर्ि :-

(i) 6 अङ्कानाां कृते - 3 सैट (SAT) परीक्षार्ाम् आयोजनां भर्वष्यर्ि। िासु परीक्षासु
अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 06 अङ्कानाां भाराङ्को भर्वष्यर्ि।
(ii) 2 अङ्कयोोः कृते - एका अर्द्ण वार्षणकी परीक्षा भर्वष्यर्ि। यस्यााः अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 2 अङ्कयोाः
भाराङ्को भर्वष्यर्ि।
(iii) 2 अङ्कयोोः कृते - र्िक्षकााः कक्षा-कक्षयोाः सहभार्ििायााः (CRP) कृिे मूल्याङ्कनां कररष्यन्तन्त एवञ्च
अर्धकिमौ द्वौ अङ्कौ अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने दास्यन्तन्त।
(iv) 5 अङ्कानाां कृते - छात्ााः पररयोजनाकायं कररष्यन्तन्त। यस्य अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 05 अङ्कानाां
भाराङ्को भर्वष्यर्ि।
(v) 5 अङ्कानाां कृते - छात्ार्ाम् उपन्तथििेाः अनुसारे र् अर्धकिमााः 05 अङ्कााः प्रदीयन्ते :-

75% िाः 80% पयण न्तम् = 01 अङ्काः
80% िाः उपरर 85% पयण न्तम् = 02 अङ्कौ
85% िाः उपरर 90% पयण न्तम् = 03 अङ्कााः
90% िाः उपरर 95% पयण न्तम् = 04 अङ्कााः
95% िाः उपरर = 05 अङ्कााः

1

पाठ्यक्रमस्य सांिचना (2023-24)
कक्षा - निमी विषय: - सांस्कृतम् कोर्: - 049
क्रम-सांख्या आकलनवबन्दिोः अङ्काोः
1. खण्डोः ‘क’ अपवितािबोधनम्
 अपर्ििां िद्ाां िां पर्ित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तरार्र् यिार्नदे िां सांस्कृिेन र्िखि 10
2. खण्डोः ‘ख’ िचनात्मक-कायडम्
 यिार्नर्दण ष्टप्रािणनापत्ां पर्ित्वा मञ्जूषायाां प्रदत्तिब्ै ाः उर्ििररक्तथिानार्न पूरयि 5
 यिार्नर्दण ष्टर्ित्ां दृष्ट्वा मञ्जू षायाां प्रदत्तिब्ै ाः उर्ििररक्तथिानार्न पूरयि 5
3. खण्डोः ‘ग’ पवित-अिबोधनम् (पाठ्यपुस्तकम्)
पािसांख्या पािानाां नामावन आकलनवबन्दिोः
1. भारिीवसन्तिीर्िाः  िद्ाां िस्य र्हन्दीभाषया सप्रसङ्गसरिािण म् 4
2. स्वर्णकाकाः  श्लोकस्य र्हन्दीभाषया सप्रसङ्गसरिािण म् 4
3. िोदोहनम्  द्वयोाः सूक्त्ोाः भावािं र्िखि
अथिा श्लोकस्य अन्वयां मञ्जूषािाः 4
5. सून्तक्तमौन्तक्तकम् उर्ििपदार्न र्ित्वा पूरयि
6. भ्रान्तो बािाः  िद्ािां पर्ित्वा प्रश्नानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिेन
8. िौहिुिा पूर्णवाक्येन र्िखि 3
9.  श्लोकां पर्ित्वा प्रश्नानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिेन
र्सकिा सेिुाः
पूर्णवाक्येन र्िखि 2
10. जटायोाः िौयणम्  रे खार्ङ्कि / थिूिपदार्न आधृत्य प्रश्नर्नमाण र्म् 3
11. पयाण वरर्म्  प्रश्नपत्े र्िन्तखिश्लोकान् र्वहाय पाठ्यपुस्तकाि्
12. वाङ्मनाः प्रार्स्वरूपम् एकां कण्ठथिश्लोकां सांस्कृिभाषया र्िखि 4
4. खण्डोः – ‘घ’ अनुप्रयुक्त-व्याकिणम्
6
 सन्ेाः कारकस्य समासस्य ि पररभाषाां र्हन्दीभाषया उदाहरर्ञ्च सांस्कृिभाषया र्िखि
4
 िब्रूपार्र् (मार्सकपाठ्यक्रमे र्नर्दण ष्टिब्रूपे भ्याः )
4
 धािुरूपार्र् (मार्सकपाठ्यक्रमे र्नर्दण ष्टधािु रूपे भ्याः )
4
 उपपद-र्वभक्तयाः (पािाधाररि-अभ्यासाि्)
2
 उपसिाण ाः (पािाधाररि-अभ्यासाि्)
5. खण्डोः – ‘ङ’ बहुविकल्पीयाोः प्रश्ाोः
 पािाधारित-अभ्यासात् - सन्तन्ाः / सन्तन्च्छे दाः , समासाः / र्वग्रहाः , प्रत्ययाः सांयोिाः
16
र्वयोिश्च, पयाण यपदम्, र्विोमपदम्, र्विेषर्-र्विेष्यपदम्
 सांख्या (सांस्कृि-भाषायाम्), घर्टकाां दृष्ट्वा समयस्य िेखनम्
योगोः 80
आन्तरिक-मूल्याङ्कनम् 20
सम्पूणाडङ्काोः 100

2

प्रथमोः पािोः – भाितीिसन्तगीवतोः
श्लोकानाां सस्वरिायनम् , श्लोकािाण नाां ज्ञानम् , श्लोकानाां भावािणबोधनम्। अन्वयस्य ज्ञानप्रदानम्।
श्लोकाधाररिप्रश्नोत्तरार्ाम् एकपदे न पूर्णवाक्येन ि अभ्यासाः , पयाण यपदानाां ज्ञानम् , वाक्यरिनायााः ज्ञानम् ,
र्विोमपदानाां ज्ञानप्रदानम् । किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

वितीयोः पािोः - स्वणडकाकोः
किाग्रन्थपररियाः , िद्वािनस्य अभ्यासाः , िद्ाां िस्य सरिािणज्ञानम्, िद्ाां िाधाररिप्रश्नोत्तरार्ाम् अभ्यासाः , प्रश्नर्नमाण र्स्य
ज्ञानम् । पािे आििानाां प्रत्ययानाां ज्ञानम् । र्वभन्तक्त-प्रयोिस्य र्विेषर्-र्विेष्यपदानाां , र्विोमपदानाां सन्तन्-
प्रकृर्िप्रत्ययानाञ्च ज्ञानप्रदानम् । किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

तृ तीयोः पािोः - गोर्दोहनम्
पािपररियाः , िद्वािनस्य अभ्यासाः , िद्ाां िस्य सरिािण ज्ञानम्, िद्ाां िाधाररिप्रश्नोत्तरार्ाम् अभ्यासाः ।
पात्रूपे नाट्यार्भनयेन पािस्य सांवादिैल्याम् अभ्यासाः । प्रश्नर्नमाण र्स्य ज्ञानम् । सन्तन्-प्रकृर्िप्रत्ययानाञ्च ज्ञानप्रदानम्।
किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

पञ्चमोः पािोः - सूक्तक्तमौक्तक्तकम्
श्लोकानाां सस्वरिायनम् , श्लोकािाण नाां ज्ञानम् , श्लोकानाां भावािणबोधनम्। अन्वयस्य ज्ञानप्रदानम्।
श्लोकाधाररिप्रश्नोत्तरार्ाम् एकपदे न पूर्णवाक्येन ि अभ्यासाः , प्रश्नर्नमाण र्स्य अभ्यासाः । धािुरूपार्र् प्रयोिस्य ज्ञानम्।
िब्रूपर्वभन्तक्तप्रयोिस्य ज्ञानम्। र्विेषर्-र्विेष्यपदानाां ज्ञानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

षष्ठोः पािोः - भ्रान्तो बालोः
किाग्रन्थपररियाः , िद्वािनस्य अभ्यासाः , िद्ाां िस्य सरिािणज्ञानम् , िद्ाां िाधाररिप्रश्नोत्तरार्ाम् एकपदे न पूर्णवाक्येन ि
अभ्यासाः । प्रश्नर्नमाण र्स्य अभ्यासाः । पािे आििानाां समस्तपदानाां र्वग्रहपदानाां र्विेष्य-र्विेषर्पदानाां किृणपदानाां
र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

अष्टमोः पािोः - लौहतुला
किापररियाः , िद्वािनस्य अभ्यासाः , िद्ाां िस्य सरिािण ज्ञानम्। िद्ाां िाधाररिप्रश्नोत्तरार्ाम् एकपदे न पूर्णवाक्येन ि
अभ्यासाः । प्रश्नर्नमाण र्स्य अभ्यासाः । पािे आििानाां सन्तन्-समास-प्रत्ययानाञ्च ज्ञानम्। उपपदर्वभन्तक्तज्ञानम्।
किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

3

निमोः पािोः - वसकता सेतुोः
पािपररियाः , िद्वािनस्य अभ्यासाः , िद्ाां िस्य सरिािण ज्ञानम्, पात्रूपे नाट्यार्भनयेन ि पािस्य सांवादिैल्याम्
अभ्यासाः , पािाधाररि प्रश्नोत्तरार्ाम् एकपदे न पूर्णवाक्येन ि अभ्यासाः । प्रश्नर्नमाण र्म् । पािे आििानाां समासानाां
सवणनामपदानाम् ि प्रयोिस्य ज्ञानम्। उपपदर्वभक्तेाः ज्ञानम्। किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-
अभ्यासकायणम्।

र्दिमोः पािोः - जटायोोः िौयडम्
पािपररियाः , श्लोकानाां सस्वरिायनम् , श्लोकािाण नाां ज्ञानम् , श्लोकानाां भावािणबोधनम्। अन्वयस्य ज्ञानप्रदानम्।
श्लोकाधाररिप्रश्नोत्तरार्ाम् अभ्यासाः । पािे आििानाां प्रत्ययानाां सन्तन्-सन्तन्र्वच्छे दपदानाां र्विेषर्-र्विेष्यपदानाां
ज्ञानम्। पयाण यपदानाां र्विोमपदानाां ज्ञानम्। र्द्विुसमासज्ञानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

एकार्दिोः पािोः - पयाडििणम्
र्नबन्पररियाः , िद्वािनस्य अभ्यासाः , िद्ाां िस्य सरिािणज्ञानम्, िद्ाां िाधाररिप्रश्नोत्तरार्ाम् अभ्यासाः , प्रश्नर्नमाण र्स्य
अभ्यासाः । पािे आििानाां समस्तपदानाां र्वग्रहपदानाां प्रत्ययानाां विनानाम् उपसिाण र्ाां ि ज्ञानम्। किृणपदानाां
र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

िार्दिोः पािोः - िाङ्मनोः प्राणस्वरुपम्
पािपररियाः , िद्वािनस्य अभ्यासाः , िद्ाां िस्य सरिािण ज्ञानम्, िद्ाां िाधाररिप्रश्नोत्तरार्ाम् अभ्यासाः , प्रश्नर्नमाण र्स्य
अभ्यासाः । धािुरूपार्ाां ज्ञानम्। सन्तन्-सन्तन्र्वच्छे दपदानाम् अभ्यासाः । र्विोमपदानाां प्रत्ययानाञ्च ज्ञानप्रदानम्।
किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

4

मावसकपाठ्यक्रमस्य विक्षण-योजना (2023-24)
कक्षा - निमी विषय: - सांस्कृतम् कोर्: - 049
मासाोः पाठ्यपुस्तकस्य पाठ्यवबन्दिोः विक्षणस्य पुनिािृत्ेोः
नाम कालाांिाोः कालाांिाोः
अप्रैि िेमुषी भाि-1 प्रिमाः पािाः - भारिीवसन्तिीर्िाः 6 2
अभ्यासाधाररिां सांस्कृिवर्णमािा, उच्चारर्थिानार्न 3
व्याकरर्म् पयाण यपदानाां , र्विोमपदानाां , किृण र्क्रयापदानाां
ि ज्ञानम् 3
िब्रूपार्र् - अकारान्तपुन्तिङ्गाः
नपुांसकर्िङ्गश्च 4
सन्तन्ाः , सन्ेाः भेदानाां ि पररभाषा
उदाहरर्सर्हिे न 3
सांख्या - 1-25 पयणन्तम् 1
मई िेमुषी भाि-1 र्द्विीयाः पािाः - स्वर्णकाकाः 5 2
अभ्यासाधाररिां स्वरसन्तन्ाः - दीघण सन्तन्ाः , िुर्सन्तन्ाः , वृन्तर्द्सन्तन्ाः 3
व्याकरर्म् िब्रूपार्र् - आकारान्तस्त्रीर्िङ्गाः 3
धािुरूपार्र् (परस्मै पदी) - भू, पि् , र्िख् 3
प्रत्ययााः - क्त्वा, ल्यप् ,िुमुन् ,क्त, क्तविु 4
सांख्या - 26-50 पयणन्तम् 1
जून ग्रीष्मािकािे षु सांस्कृतसम्बद्धगवतविधयोः
जुिाई िेमुषी भाि-1 पुनरावृर्त्ताः कायण म् 7
िृिीयाः पािाः - िोदोहनम् 4 2
सांख्या - 51-75 पयणन्तम् 1
अभ्यासाधाररिां सन्तन्ाः – यर््-सन्तन्ाः , अयार्दसन्तन्ाः 2
व्याकरर्म् िब्रूपार्र् - इकारान्त-उकारान्तपुन्तिङ्गाः
धािुरूपार्र् (परस्मैपदी) - अस् ,िम्, थिा, पा 2
3
अिस्त िेमुषी भाि-1 ििुिणाः पािाः - सून्तक्तमौन्तक्तकम् 4 1
पञ्चमाः पािाः - भ्रान्तो बािाः 4 1
अभ्यासाधाररिां धािुरूपार्र् (आत्मनेपदी) - सेव् ,िभ् 2
व्याकरर्म् िब्रूपार्र् - ईकाराां िस्त्रीर्िङ्गाः 1
सन्तन्ाः - र्वसिणसन्तन्ाः 3
सांख्या - 75-100 पयणन्तम् 1
कारकम् - किाण , कमण 1
प्रत्ययाः (कृदन्त) - ििृ, िानि् 2

5

र्सिम्बर रिनात्मककायणम् पर्ििापर्ििावबोधनम् 3
र्ित्ाधाररिररक्तथिानपूर्िणाः 3
प्रािणनापत्ाधाररिररक्तथिानपूर्िणाः 3
िब्रूपार्र् - र्कम् (र्त्षु र्िङ्गेषु) 2
घर्टकाां दृष्ट्वा समयस्य िेखनम् 1

अद्धड िावषडकी पिीक्षा
अक्तूबर िेमुषी भाि-1 षष्ठाः पािाः - िौहिुिा 4
सप्तमाः पािाः - र्सकिासे िुाः 4
अभ्यासाधाररिां सन्तन्ाः - व्यञ्जनसन्तन्ाः 3
व्याकरर्म् समासाः - अव्ययीभावसमासाः , ित्पुरुषसमासाः 2
उपसिाण वबोधनम् 1
प्रत्ययाः - त्व,िि् (िन्तर्द्ि), टाप् ,ङीप् (स्त्री) 3
उपपदर्वभन्तक्ताः 2
नवम्बर पुनरावृर्त्ताः कायण म् 7
अष्टमाः पािाः - जटायोाः िौयण म् 4 1
िेमुषी भाि-1 प्रत्ययाः - िव्यि् , अनीयर् 2
अभ्यासाधाररिां समासाः - द्वन्द्द्वसमासाः , र्द्विु समासाः 2
व्याकरर्म् कारकम् - करर्म्, सम्प्रदानम् 2
उपपदर्वभन्तक्ताः 2
िब्रूपार्र् - िच्छि् 1
र्दसम्बर िेमुषी भाि-1 नवमाः पािाः - पयाण वरर्म् 4 1
दिमाः पािाः - वाङ्मनाः प्रार्स्वरूपम् 4 1
अभ्यासाधाररिां सन्तन्ाः - पुनरावृर्त्तकायण म् 2
व्याकरर्म् कारकम् - अपादानम्, सम्बन्म्, 3
अर्धकरर्म्
िब्रूपार्र् - अस्मद् , युष्मद् 2
समासाः - कमणधारयसमासाः , बहुव्रीर्हसमासाः 2
प्रत्ययाः - मिुप् , विुप् 1
जनवरी पािानाां पुनरावृर्त्तकायण म् 9
िेमुषी भाि-1 घर्टकाां दृष्ट्वा समयस्य िेखनम् 1
रिनात्मककायणम् पर्िि-अवबोधनस्य पुनरावृर्त्तकायण म् 2

फरवरी पुनरावृर्त्तकायण म् 8
िेमुषी भाि-1 पर्ििापर्ििावबोधनम्
रिनात्मककायणम् र्ित्ाधाररिररक्तथिानपूर्िणाः 12
प्रािणनापत्ाधाररिररक्तथिानपूर्िणाः
मािण
िावषडकी पिीक्षा

6

वििेषकथनम् –

 र्वषयर्िक्षकेभ्याः मन्तव्यो दीयिे यि् िे छात्ार्ाां िब्ावल्यााः अवधारर्ायाश्च सपष्टिाां वधणनाय अध्यायेषु
प्रयुक्तायााः िब्ावल्यााः पररभाषात्मकिब्ानाां र्टप्पर्ीपुन्तस्तका सज्जीकरर्ाय ि र्नदे र्ििां कुयुणाः ।

वनधाडरितपुस्तकम् :-
 िेमुषी भाग-1 नवमी कक्षायााः कृिे पाठ्यपुस्तकम् – BSEH प्रकािनम्

प्रश्पत्रस्य प्रारूपम् (2023-24)
कक्षा - निमी विषय: - सांस्कृतम् कोर्: - 049

प्रश्ानाां प्रकािोः अङ्काोः सांख्या विििणम् पूणाडङ्काोः
वस्तुर्नष्ठप्रश्नााः 1 19 19 बहुर्वकल्पीयााः प्रश्नााः 19
अर्ििघूत्तरात्मकप्रश्नााः 1 12 18 ररक्तथिानपूिेाः प्रश्नााः 39
16 एकपदे न उत्तरि प्रश्नााः
5 पूर्णवाक्येन उत्तरि प्रश्नााः
िघूत्तरात्मकप्रश्नााः 2 5 5 पूर्णवाक्येन उत्तरि प्रश्नााः 10
दीघण-उत्तरात्मकप्रश्नााः 4 3 1 कण्ठथिश्लोकाः 12
2 सप्रसङ्गव्याख्यात्मकप्रश्नााः
योगोः 39 80

7