HBSE Class 10 Sample Paper 2026 Sanskrit

अभ्यासप्रश्नपत्रम् (2025-26)
विषय : संस्कृतम्
कक्षा : दशमी कोड न. 049

रोल नं ०
समयः - 3 होर ः ] [ पूर् ा ङ् ः : 80
 कृपय ज ाँ च कर लें कक इस प्रश्न-पत्र में मुकित पृ ष्ठ 10 तथ प्रश्न 16 हैं ।
 प्रश्न-पत्र में द कहने ह थ की ओर कदए गये कोड नम्बर तथ सेट को छ त्र उत्तर पुस्तिक के मुख्य
पृष्ठ पर कलखें।
 कृपय प्रश्न क उत्तर कलखन शुरू करने से पहले, प्रश्न क क्रम ङ् अवश्य कलखें।
 उत्तर-पुस्तिक के बीच में ख ली पन्न / पन्नें न छोडें ।
 उत्तर-पुस्तिक के अकतररक्त कोई अन्य शीट नहीं कमलेगी। अतः आवश्यकत नुस र ही कलखें और
कलख उत्तर न क टें ।
 परीक्ष थी अपन रोल नं ० प्रश्न-पत्र पर अवश्य कलखें। रोल नं ० के अकतररक्त प्रश्न-पत्र पर अन्य कुछ
भी न कलखें और वैकस्तिक प्रश्नों के उत्तरों पर ककसी प्रक र क कनश न न लग एाँ ।
 कृपय प्रश्नों के उत्तर दे नें से पूवा यह सुकनकित कर लें कक प्रश्न-पत्र पूर्ा व सही है , परीक्षा के
उपरान्त इस सम्बन्ध में कोई भी दािा स्वीकार नही ं वकया जायेगा।

 सामान्यवनदे शााः :-

(i) प्रत्येकं खण्डम् अकिकृत्य उत्तर कर् एकस्तिन् स्थ ने क्रमेर् लेखनीय कन ।
(ii) प्रश्नसं ख्य प्रश्नपत्र नुस रम् अवश्यमेव लेखनीय ।
(iii) श्रे ष्ठ ङ् न् प्र प्तये सुस्पष्टः लेखः लेखनीयः ।

 अस्मिन् प्रश्नपत्रे पञ्च खण्ााः सस्मन्त –

खण्डः 'क' अपकित-अवबोिनम् - 10 अङ् ः
खण्डः 'ख' रचन त्मक-क याम् - 08 अङ् ः
खण्डः 'ग' पकित-अवबोिनम् - 24 अङ् ः
खण्डः 'घ' अनुप्रयुक्त-व्य करर्म् - 21 अङ् ः
खण्डः 'ङ' प ि ि ररत ः बहुकवकिीय ः प्रश्न ः - 17 अङ् ः

खण्ाः ‘क’
अपवित-अिबोधनम्

1. अिोकलस्तखतं गद् ं शं पकित्व प्रदत्तप्रश्न न म् उत्तर कर् यथ कनदे शं संस्कृतेन कलखत - 10
अि कं जन्मभूकमः भ रतवर्ामस्ति। दे शोऽयमकतरमर्ीयः वताते। दे व ः अप्यस्य दशा नोत्सुक ः
भवस्ति। अस्य भूकमः कवकवि कन फल कन अन्न कन च उत्प दयकत। भ रतस्योत्तरस्य ं कदकश नग किर जो
कहम लयः शोभते। दकक्षर्स्य ं च कदकश स गरः प दक्ष लनं करोकत । र्ड् ऋतवोऽत्र क्रमशः आगच्छस्ति।
अत्र अनेक ः भ र् ः , कवकवि ः सम्प्रद य ः , कवकभन्न ः ज तयि सस्ति, पुनरकप अनेकत य मप्येकत सवात्र
दृश्यते।

(अ) एकपदे न उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2

(i) भ रतस्योत्तरस्य ं कदकश कः शोभते ?
(ii) ककत ऋतवः अत्र क्रमशः आगच्छस्ति ?
(iii) दे शोऽयं कीदृशः वताते ?

(ब) पूर्ाव क्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×2=4

(i) दकक्षर्स्य ं कदकश कः प दक्ष लनं करोकत ?
(ii) भ रतभूकमः क कन उत्प दयकत ?
(iii) भ रते अनेकत य म् अकप क सवात्र दृश्यते ?
(स) अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्ाकं संस्कृतेन कलखत । 1

(द) यथ कनदे शम् उत्तरत- ( केवलं प्रश्नत्रयम् ) 3×1=3

(i) 'अनुत्सुक ः ' इत्यस्य पदस्य ककं कवलोमपदं गद् ं शे प्रयुक्तम् ?
(क) अनुत्सुक (ख) भवस्ति
(ग) उत्सुक ः (घ) दे व ः

(ii) 'अि कं जन्मभूकमः भ रतवर्ा म् अस्ति' अत्र ककं कक्रय पदम् ?
(क) भ रतवर्ा म् (ख) अस्ति
(ग) जन्मभूकमः (घ) अि कम्

(iii) 'अनेक ः ' इकत कवशेर्र्पदस्य कवशेष्यपदं ककम् ?
(क) भ र् ः (ख) अनेक ः
(ग) अत्र (घ) कवकवि ः

(iv) 'दे व ः अप्यस्य दशानोत्सुक ः भवस्ति।' अस्तिन् व क्ये ‘भवस्ति' कक्रय य ः कतृापदं ककं प्रयुक्तम् ?
(क) अस्य (ख) अकप
(ग) उत्सुक ः (घ) दे व ः

खण्ाः ‘ख’
रचनात्मक-कायय म्

2. (क) भवतः न म महे शः । कवद् लयस्य प्रकतयोकगत सु भवत अनेक कन पदक कन कजत कन। म िवं प्रकत
कलस्तखत पत्रे मञ्जूर् य ं प्रदत्तैः पदै ः पूरकयत्व उत्तरपुस्तिक य ं कलखत। 4

परीक्ष भवनम्
कतकथः
कप्रय कमत्र म िव,
(i) …………… नमिे। अत्र कुशलं (ii) …………. । मय अनेक सु (iii) ………………….
भ गः गृहीतः । 100 मीटर ि वनप्रकतयोकगत य ं मय (iv) ……………….. प्र प्तम्। 400 मीटर
ि वनप्रकतयोकगत य ं च रजतपदकम्। कपतृभ् ं मम प्रर् म ः ।
तव कमत्रम्,
महे शः

मञ्जूषा

प्रकतयोकगत सु , सप्रे म, स्वर्ापदकम्, तत्र िु

2. (ख) कनकदा ष्टकचत्रं दृष्ट्व मञ्जू र् य ं प्रदत्तशब्ै ः उकचतररक्तस्थ न कन पूरकयत्व कलखत - 4

(i) इदं कचत्रम् ………..…… अस्ति।
(ii) मकहल ……………. ि रयकत।

(iii) एक छ त्र …………. क्रीडकत।
(iv) अत्र …………….. अकप सस्ति।

मञ्जूषा

रज्ज्व , वृक्ष ः , उद् नस्य, श कटक म्

खण्ाः ‘ग’
पवित-अिबोधनम्

3. कनम्नकलस्तखतं गद् शं पकित्व कहन्दीभ र्य सप्रसङ्गसरल थं कलखत - 4×1=4

“बहून्यपत्य कन मे सिीकत सत्यम्। तथ प्यहमेतस्तिन् पुत्रे कवकशष्य आत्मवेदन मनुभव कम।
यतो कह अयमन्येभ्ो दु बालः । सवेष्वपत्येर्ु जननी तुल्यवत्सल एव। तथ कप दु बाले सु ते म तुः
अभ्किक कृप सहजैव” इकत।

अथिा

बकः – अरे ! अरे ! म ं कवह य कथमन्यः कोऽकप र ज भकवतुमहा कत। अहं तु शीतले जले
बहुक लपयािम् अकवचलः ध्य नमग्नः स्तस्थतप्रज्ञः इव स्तस्थत्व सवेर् ं रक्ष य ः उप य न् कचिकयष्य कम,
योजन ं कनमीय च स्वसभ य ं कवकविपदमलंकुव ा र्ैः जिुकभि कमकलत्व रक्षोप य न् कक्रय स्तित न्
क रकयष्य कम। अतः अहमेव वनर जपदप्र प्तये योग्यः ।

4. अिोकलस्तखतश्लोकस्य कहन्दीभ र्य सप्रसङ्गसरल थं कलखत - 4×1=4

गुर्ी गुर्ं वेकत्त न वेकत्त कनगुार्ो,
बली बलं वेकत्त न वेकत्त कनबालः ।
कपको वसिस्य गुर्ं न व यसः ,
करी च कसंहस्य बलं न मूर्कः ॥
अथिा

एक एव खगो म नी वने वसकत च तकः ।
कपप कसतो व कियते य चते व पुरन्दरम्॥

5. अिोकलस्तखत सु सूस्तक्तर्ु म त्रद्वयोः सूक्त्ोः भ व थं कहन्दीभ र्य कलखत - 2×2=4
(क) कवकचत्र दै वगकतः ।

(ख) अहो! हृदयग्र ही स्पशाः ।

(ग) अश ि कन खलु त न्येव मह कवन शम् उपस्थ पयस्ति।
(घ) प र् र्ी सभ्त कनसगे स्य न्न सम कवष्ट ।

अथिा

अिोकलस्तखतश्लोकस्य अियं मञ्जूर् तः उकचतपद कन कचत्व पूरयत - 4×1=4

एकेन र जहं सेन य शोभ सरसो भवेत्।
न स बकसहस्रेर् पररतिीरव कसन ॥

अन्वयाः :-

एकेन (i) ………… सरसः य (ii) ………….. भवेत्। (iii) …………… तीरव कसन (iv) …………… स न।
मञ्जूषा

बकसहस्रेर्, र जहं सेन, पररतः , शोभ

6. अिः प्रदत्तं गद् शं पकित्व प्रश्न न म् उत्तर कर् संस्कृतेन पूर्ाव क्येन कलखत - 3×1=3

(केवलं प्रश्नत्रयम्)
ककित् कृर्कः बलीवद ा भ् ं क्षेत्रकर्ार्ं कुवान्न सीत् । तयोः बलीवदा योः एकः शरीरे र् दु बालः
जवेन गिुमशक्ति सीत्। अतः कृर्कः तं दु बालं वृ र्भं तोदनेन नुद्म नः अवतात्। सः ऋर्भः
हलमूढ्व गिुमशक्तः क्षेत्रे पप त।

प्रश्नााः :-
(क) कृर्कः बलीवद ा भ् ं ककम् कुवा न्न सीत् ?

(ख) जवेन गिुम् अशक्तः कः आसीत् ?
(ग) कृर्कः कं तोदनेन नुद्म नः अवतात् ?

(घ) ‘ककित् ’ अस्तिन् पदे संकिकवच्छे दं कुरुत ।

7. कनम्नकलस्तखतश्लोकं पकित्व प्रदत्तप्रश्न न म् उत्तर कर् संस्कृतेन पूर्ाव क्येन कलखत - 2×1=2

(केवलं प्रश्नद्वयम्)

रे रे च तक! स वि नमनस कमत्र क्षर्ं श्रू यत -
मम्भोद बहवो कह सस्ति गगने सवेऽकप नैत दृश ः ।
केकचद् वृकष्टकभर िा यस्ति वसु ि ं गजास्ति केकचद् वृथ ,
यं यं पश्यकस तस्य तस्य पुरतो म ब्रूकह दीनं वचः ॥

प्रश्नााः :-
(क) गगने के सस्ति ?

(ख) अम्भोद ः कैः वसुि म् आिा यस्ति ?

(ग) च तकः कथं श्रूयत म् ?

8. रे ख कङ्तपद कन आिृत्य कोष्ठक त् कचत्व प्रश्नकनम ा र्ं कुरुत - (केवलं प्रश्नत्रयम्) 3×1=3

(क) पु त्रं िष्ट्टुं सः प्रस्तस्थतः । (कम् / क म्)
(ख) चौरस्य प दध्वकनन अकतकथः प्रबुद्धः । (कद / कस्य)

(ग) न्य य िीशः बंककमचन्द्रः आसीत्। (कः / कम्)

(घ) सः भ रवेदनय क्रन्दकत ि। (कम् / कय )

9. प्रश्नपत्रे कलस्तखतश्लोक न् कवह य 'शेमुषी भाग-2' पुिक द् एकं श्लोकं संस्कृतभ र्य कलखत। 1x4=4

खण्ाः – ‘घ’
अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्

10. (क) अय कदसन्ेः अथव यर्् -सन्ेः पररभ र् ं कहन्दीभ र्य उद हरर्ञ्च संस्कृतभ र्य कलखत।

1×2=2
(ख) कद्वगुसम सस्य अथव कमाि रयसम सस्य पररभ र् ं कहन्दीभ र्य उद हरर्ञ्च

संस्कृतभ र्य कलखत। 1×2=2

(ग) कत ा क रकस्य अथव कमाक रकस्य पररभ र् ं कहन्दीभ र्य उद हरर्ञ्च सं स्कृतभ र्य
कलखत। 1×2=2

11. यथ कनकदा ष्टं शब्रूप कर् कलखत - (केवलं प्रश्नचतु ष्टयम्) 4×1=4
(i) ’र म’ शब्स्य प्रथम -बहुवचने।

(ii) ‘लत ’ शब्स्य सप्तमी-बहुवचने।

(iii) ’रकव’ शब्स्य तृतीय -एकवचने।
(iv) ‘ककम्’ (पु.) शब्स्य चतुथी-एकवचने ।

(v) ‘ब लक’ शब्स्य र्ष्ठी-बहुवचने।
(vi) ‘अिद् ’ शब्स्य प्रथम -एकवचने।

12. यथ कनकदा ष्टं ि तुरूप कर् कलखत - (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) 4×1=4

(i) ’गम्’ (गच्छ् ) ि तोः लट् लक रस्य, म.पु . बहुवचने ।
(ii) ‘पि् ’ ि तोः लृट्लक रस्य, म.पु. एकवचने।

(iii) ‘दृश् ’ (पश्य) ि तोः लोट् लक रस्य, उ.पु . एकवचने ।

(iv) अस् ि तोः लट् लक रस्य, प्र.पु. कद्ववचने ।
(v) ‘प ’ ि तोः लृट्लक रस्य, उ.पु. एकवचने।

(vi) ’पि् ’ ि तोः लृट्लक रस्य, प्र.पु. एकवचने ।

13. प्रदत्तोपपदकवभस्तक्तव क्येर्ु उकचतकवभस्तक्तं कोष्ठक त् कचत्व कलखत। (केवलं प्रश्नत्रयम्) 3×1=3

(i) ................. नमः । (दे वेन / दे व य)

(ii) र ज .............. िनं दद कत। (ब्र ह्मर्म् / ब्रह्मर् य)
(iii) ........... प्रकत दय ं कुरु। (दीनम् / दीनेन)

(iv) मोहनः .....…... खञ्जः अस्ति। (प दे न / प द य)

(v) मीनः ........... पृथक् न कतष्ठकत। (जलेन / जल य)

14. अिोकलस्तखत न म् अव्ययपद न ं सह यतय ररक्तस्थ न कन पूरयत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2

(i) इद नीम् व यु मण्डलम् ............. दू कर्तम् अस्ति। (भृशम् / यत्र)
(ii) .............. रकवव सरः आसीत्। (श्वः / ह्यः )

(iii) ............... भोजो न म र ज आसीत्। (सद / एकद )

15. कनम्नकक्रय पदे भ्ः उपसग ा न् पृथक् कृत्व कलखत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2

(i) सम्मुखम् (ii) अपम नम् (iii) कनदोर्ः

खण्ाः – ‘ङ’
पािाधाररतााः बहुविकल्पीयााः प्रश्नााः

16. अिोकनकदा ष्टेर्ु प्रश्नेर्ु प्रदत्तवैकस्तिकचतुभ्ाः उत्तरे भ्ः एकं शुद्धम् उत्तरं कचत्व कलखत - 17×1=17

(क) ‘पद कतः + एव’ अत्र ककं सस्तन्युक्तपदम् ?

(i) पद कतएव (ii) पद तेररव
(iii) पद कतरे व (iv) पद तररव

(ख) ‘प्रकृकतरे व’ इत्यस्तिन् पदे कः सस्तन्कवच्छे दः ?
(i) प्र कृकत + एव (ii) प्रकृकतः +एव

(iii) प्रकृकत+रे व (iv) प्र+कृकत

(ग) ‘मह र ष्टरे’ इत्यस्य पदस्य कवग्रहपदं ककम् ?

(i) महत् च तत् र ष्टरं तस्तिन् (ii) मह न् र ष्टरः

(iii) मह न र ष्टर (iv) मह न च सः र ष्टरम्

(घ) ‘पञ्चवटी’ इत्यस्तिन् पदे कः सम सः ?

(i) द्वन्द्द्वः (ii) बहुव्रीकहः
(iii) तत्पुरुर्ः (iv) कद्वगुः

(ङ) ‘स थाकम्’ इत्यस्य पदस्य कवलोमशब्ः ककम् ?
(i) कनिानम् (ii) कनबालः

(iii) कनलाज्जः (iv) कनरथाकम्

(च) ‘सम्पत्तौ’ इत्यस्य पदस्य कवलोमपदम् ?

(i) कवरतौ (ii) कवपत्तौ

(iii) कवगतौ (iv) कवसतौ

(छ) ‘अश्वः ’ इत्यस्य पदस्य पय ा यपदं ककम् ?

(i) पशवः (ii) तुरगः
(iii) ग वः (iv) कपोतः

(ज) ‘वृक्षः ’ इत्यस्य पदस्य पय ा यपदं ककम् ?

(i) िुमः (ii) प दपः
(iii) लत (iv) रुहः

(झ) ‘त्यज् + क्त्व ’ इत्यस्तिन् संयोगे ककं रूपम् ?
(i) त्यकजत्व (ii) त्यज्य

(iii) त्यक्त्व (iv) त्य ज्य

(ञ) ‘िैयाव न् ’ इत्यस्तिन् पदे कः प्रत्ययः ?

(i) मतु प् (ii) क्त

(iii) क्त्व (iv) तुमुन्

(ट) ‘नवकतः ’ इत्यस्तिन् पदे क संख्य ?

(i) 19 (ii) 29
(iii) 90 (iv) 99

(ि) '27' इत्यस्य पदस्य ककं संख्य व चीपदम्?
(i) पञ्च शत् (ii) सप्तदशः

(iii) सप्तकवंशकतः (iv) सप्त दश

(ड) ‘महत् कवद् िनम्’ अत्र ककं कवशेष्यपदम् ?

(i) महत् (ii) कवद् िनम्

(iii) कवद् (iv) िनम्

(ढ) ‘सववः उप यैः ’ अत्र ककं कवशेर्र्पदम् ?

(i) सवव (ii) सववः
(iii) उप यैः (iv) सवाउप यैः

(र्) ‘पञ्चवटी’ इत्यस्तिन् पदे कः सम सः ?

(i) द्वन्द्द्वः (ii) अव्ययीभ वः
(iii) तत्पुरुर्ः (iv) कद्वगुः

(त) घकटक ं दृष्ट्व समयेन ररक्तस्थ नं संस्कृतपदे न पूरयत -
र मः प्र तः ………… व दने उकत्तष्ठकत।

(i) पञ्च (ii) सप दपञ्च

(iii) सप्त (iv) स िापञ्च

(थ) मयंकः प्र तः ………… व दने भ्रमर् य गच्छकत।

(i) चतुव ा दने (ii) सप दचतुव ा दने

(iii) स िाचतुव ा दने (iv) प दोनचतुव ा दने