HBSE Class 9 Sample Paper 2024 Sanskrit

HBSE
MODEL PAPER
2024
Practice Papers
MODEL PAPERS
Marking Scheme
ANSWER KEY

आदर्शप्रश्नपत्रम् (2023-24)

कक्षा - नवमी कोड न. - 049
रोल नं ०

संस्कृतम्
समयः - 3 होर ः ] [ पूर् ा ङ् ः : 80
 कृपय ज ाँ च कर लें कक इस प्रश्न-पत्र में मुकित पृ ष्ठ 9 तथ प्रश्न 15 हैं ।
 प्रश्न-पत्र में द कहने ह थ की ओर कदए गये कोड नम्बर तथ सेट को छ त्र उत्तर पुस्तिक के मुख्य पृष्ठ पर कलखें।
 कृपय प्रश्न क उत्तर कलखन शुरू करने से पहले , प्रश्न क क्रम ङ् अवश्य कलखें।
 उत्तर-पुस्तिक के बीच में ख ली पन्न / पन्नें न छोडें ।
 उत्तर-पुस्तिक के अकतररक्त कोई अन्य शीट नहीं कमलेगी। अतः आवश्यकत नुस र ही कलखें और कलख उत्तर न
क टें ।
 परीक्ष थी अपन रोल नं ० प्रश्न-पत्र पर अवश्य कलखें। रोल नं ० के अकतररक्त प्रश्न-पत्र पर अन्य कुछ भी न कलखें
और वैकस्तिक प्रश्नों के उत्तरों पर ककसी प्रक र क कनश न न लग एाँ ।
 कृपय प्रश्नों के उत्तर दे नें से पूवा यह सुकनकित कर लें कक प्रश्न-पत्र पूर्ा व सही है , परीक्षा के उपरान्त इस
सम्बन्ध में कोई भी दावा स्वीकार नही ं ककया जायेगा।

 सामान्यकनदे र्ााः :–

(i) प्रत्येकं खण्डम् अकिकृत्य उत्तर कर् एकस्तिन् स्थ ने क्रमेर् लेखनीय कन।
(ii) प्रश्नसंख्य प्रश्नपत्र नुस रम् अवश्यमेव लेखनीय ।
(iii) श्रेष्ठ ङ् न् प्र प्तये सुस्पष्टः लेखः लेखनीयः ।

 अस्मिन् प्रश्नपत्रे पञ्च खण्ााः सस्मन्त :–

खण्डः 'क' अपकित-अवबोिनम् - 10 अङ् ः
खण्डः 'ख' रचन त्मक-क याम् - 10 अङ् ः
खण्डः 'ग' पकित-अवबोिनम् - 24 अङ् ः
खण्डः 'घ' अनुप्रयुक्त-व्य करर्म् - 20 अङ् ः
खण्डः 'ङ' प ि ि ररत ः बहुकवकिीय ः प्रश्न ः - 16 अङ् ः

खण्ाः ‘क’
अपकित-अवबोधनम्

1. अिोकलस्तखतं गद् ं शं पकित्व प्रदत्तप्रश्न न म् उत्तर कर् यथ कनदे शं संस्कृतेन कलखत –

अि कं दे शे अने क कन र ज्य कन सस्ति। तेषु हररय र् र ज्यम् अकत लघुर ज्यं वताते। अस्य उदयः 1966 तमे वषे
नवम्बरम सस्य प्रथमे कदन ङ्े अभवत्। हररय र् प्रदे शः वीर र् ं भूकमः कथ्यते। अस्य कुरुक्षेत्रे नगरे मह भ रतस्य
युद्धम् अभवत्। श्रीकृष्णः अजुान य गीत य ः उपदे शम् अत्रैव अयच्छत् । इदं र ज्यं कृकषप्रि नं र ज्यम् अस्ति।
अस्य भूकमः अकत उवार अस्ति। अस्य कृषक ः अतीव पररश्रमं कुवास्ति। जन ः स ि रर्ं जीवनं व्यतीतं कुवास्ति।

(अ) एकपदे न उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2
(क) अि कं दे शे अने क कन क कन सस्ति?
(ख) कः वीर र् ं भू कमः कथ्यते?
(ग) हररय र् र ज्यस्य कस्तिन् नगरे मह भ रतस्य युद्धम् अभवत्?

(ब) पूर्ाव क्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×2=4
(क) हररय र् र ज्यं कीदृशं र ज्यं वताते?
(ख) कुरुक्षे त्रे ककम् अभवत्?
(ग) अस्य कृषक ः ककं कुवास्ति?

(स) अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीषाकं संस्कृतेन कलखत । 1

(द) यथ कनदे शम् उत्तरत- ( केवलं प्रश्नत्रयम् ) 3×1=3
(क) ‘अत्रै व’ अस्य पदस्य सस्तिकवच्छे दपदं ककम् ?
(i) अत्र +एव (ii) अत्र+एव
(iii) अ+त्रै व (iv) अत+रे व

(ख) ‘कुवास्ति’ पदे कः लक रः ?
(i) लृ ट् लक रः (ii) लोट् लक रः
(iii) लट् लक रः (iv) कवकिकलङ्ग लक रः

(ग) ‘लघुर ज्यं ’ अत्र कवशे षर्पदं ककम् अस्ति?
(i) लघुर ज्यम् (ii) र ज्यम्
(iii) ल घु (iv) लघु

(घ) ‘जन ः ’ अस्तिन् पदे क कवभस्तक्तः अस्ति?
(i) चतुथी (ii) कद्वतीय
(iii) तृतीय (iv) प्रथम

खण्ाः ‘ख’
रचनात्मक-कायश म्

2. (क) भवतः न म सुरेशः । स्वकमत्रं रमे शं प्रकत कवद् लयस्य व कषाकोत्सवकवषये कलस्तखतं प्रदत्तपत्रं पकित्व मं जूष तः पद कन
कचत्व उत्तरपुस्तिक य ं कलखत। 5×1=5

परीक्ष भवनम्
कतकथ: - 22.03.2023
कप्रय कमत्र रमे श,
सप्रेम नमिे ।
अत्र कुशलं (1) ……......…… । अहं स्वकवद् लयस्य (2) ……………… वर्ाय कम। उत्सवस्य अवसरे अि कं कवद् लयः
(3 ) …….......…. भू कषतः आसीत्। कशक्ष कनदे शकः क याक्रमस्य (4) ………............ आसीत्। सः क याक्रमम् (5) ……………. प्रशं सते।
गृहे सवेभ्यो मम प्रर् मः ।
भवतः कमत्रम् ,
सुरेशः ।
मञ्जूषा

मुख्य कतकथः , अतीव, व कषाकोत्सवं , तत्र िु, विूररव

2. (ख) कनकदा ष्टकचत्रं दृष्ट्व मञ्जू ष य ं प्रदत्तशब्ै ः उकचतररक्तस्थ न कन पूरकयत्व कलखत - 5×1=5

i. अत्र एकः ब लकः ………. सह आगतः ।
ii. अस्तिन् कचत्रे एकः ………. अस्ति।
iii. र जम गे …………. क रय नम् अकप गच्छकत।
iv. क रय नम् …………. कक्षपकत।
v. म त ………….. किह्यकत।

मञ्जूषा

एकं ,पुत्रे ,िूम्रं ,म त्र , वृक्षः

खण्ाः ‘ग’

पकित-अवबोधनम्

3. कनम्नकलस्तखतं गद् शं पकित्व कहन्दीभ षय सप्रसङ्गसरल थं कलखत - 4×1=4

(क) सूयोदय त् पूवमेव स तत्रोपस्तस्थत । वृक्षस्योपरर कवलोक्य स आियाचककत सञ्ज त यत्तत्र स्वर्ा मयः
प्र स दो वताते। यद क कः शकयत्व प्रबुद्धः तद तेन स्वर्ागव क्ष त् ककथतं हं हो ब ले ! कतष्ठ, अहं त्वत्कृते
सोप नमवत रय कम, तत्कथय स्वर्ामयं रजतमयमुत त म्रमयं व ? कन्य प्र वोचत् , “अहं कनिानम तुदा ु कहत
अस्ति। त म्रसोप नेनैव आगकमष्य कम।” परं स्वर्ासोप ने न स स्वर्ा -भवनम् आसस द।
अथवा

(ख) तस्य च गृहे लौहघकटत पूवापुरुषोप कजात तुल सीत्। त ं च कस्यकचत् श्रेकष्ठनो गृहे कनक्षेपभूत ं कृत्व
दे श िरं प्रस्तस्थतः । तत: सुकचरं क लं दे श िरं यथेच्छय भ्र न्त्त्व पुन: स्वपुरम् आगत्य तं श्रेकष्ठनमुव च-
“भोः श्रेकष्ठन् ! दीयत ं मे स कनक्षेपतुल ।” स आह- “भोः ! न स्ति स , त्वदीय तु ल मूषकैभाकक्षत ” इकत।

4. अिोकलस्तखतश्लोकस्य कहन्दीभ षय सप्रसङ्गसरल थं कलखत - 4×1=4

(क) गुर् गुर्ज्ञेषु गुर् भवस्ति,
ते कनगुार्ं प्र प्य भवस्ति दोष ः ।
आस्व द्तोय ः प्रवहस्ति नद्ः ,
समुिम स द् भवन्त्यपेय ः ।।

अथवा

(ख) वृद्धोऽहं त्वं युव िन्वी सरथः कवची शरी।
न च प्य द य कुशली वै देही मे गकमष्यकस।।

5. अिोकलस्तखत सु सूस्तक्तषु म त्रद्वयोः सूक्त्ोः भ व थं कहन्दीभ षय कलखत - 2×2=4

(क) लुब्धय ब कलकय लोभस्य फलं प्र प्तम्।

(ख) गुर्ेष्वेव कह कताव्यः प्रयत्नः षुरुषैः सद ।

(ग) आस्व द्तोय ः प्रवहस्ति नद्ः , समुिम स द् भवन्त्यपे य ः ।
अथवा

अिोकलस्तखतश्लोकस्य अन्वयं मञ्जूष तः उकचतपद कन कचत्व पूरयत - 4×1=4

कप्रयव क्यप्रद नेन सवे तुष्यस्ति जिवः ।
ति त् तदे व वक्तव्यं वचने क दररित ।
अन्वयाः :-

सवे 1) ......................... कप्रयव क्यप्रद नेन 2) .......................... । ति त् तद् एव 3) ......................... वचने क
4) ......................................।

मञ्जूषा

तुष्यस्ति, वक्तव्यं, जिवः , दररित

6. अिः प्रदत्तं गद् शं पकित्व प्रश्न न म् उत्तर कर् संस्कृतेन पूर्ाव क्येन कलखत - (केवलं प्रश्नत्रयम्) 3×1=3

प्रकृकतः समेष ं प्र कर्न ं संरक्षर् य यतते। इयं सव ा न् पु ष्ण कत कवकविैः प्रक रै ः तपायकत च सुखस िनैः । पृथ्वी जलं
तेजो व युः आक शि अस्य ः प्रमुख कन तत्त्व कन। त कन एव कमकलत्व अि कं पय ा वरर्ं रचयस्ति।

प्रश्नााः :-
(क) प्रकृकतः केष ं संरक्षर् य यतते ?
(ख) प्रकृकतः सव ा न् कैः तपा यकत?
(ग) प्रमुख कन तत्त्व कन कमकलत्व अि कं ककं रचयस्ति?
(घ) क सव ा न् तपायकत?

7. कनम्नकलस्तखतश्लोकं पकित्व प्रदत्तप्रश्न न म् उत्तर कर् संस्कृतेन पूर्ाव क्येन कलखत – (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2
वृत्तं यत्नेन संरक्षेद् कवत्तमेकत च य कत च।

अक्षीर्ो कवत्ततः क्षीर्ो वृत्तिु हतो हतः ।।

प्रश्नााः :-
(क) यत्नेन ककं संरक्षेत्?
(ख) ककम् एकत च य कत च?

(ग) कि त् क्षीर्ः अक्षीर्ो भवकत?

8. रे ख कङ्तपद कन आिृत्य कोष्ठक त् कचत्व प्रश्नकनम ा र्ं कुरुत - (केवलं प्रश्नत्रयम् ) 3×1=3

(क) वृक्षकतान त् शुद्धव युः न प्र प्यते। (किै / कि त् )

(ख) प्रकृकतः जीवनसुखं प्रदद कत। (ककम् / क म्)

(ग) स्वर्ा क कं कनव रयिी ब कलक प्र थायत्। (कम् / क ः )
(घ) मस्तिक सखीकभः सह िमाय त्र यै गच्छकत ि। (कय / क कभः )

(ङ) मोदक कन पूज कनकमत्त कन रकचत कन आसन्। (क कन / त कन)

9. प्रश्नपत्रे कलस्तखतश्लोक न् कवह य 'र्ेमुषी भाग-1' पुिक द् एकं श्लोकं संस्कृतभ षय कलखत। 1x4=4

खण्ाः – ‘घ’
अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्

10. (क) स्वरसिेः अथव यर्् सिेः पररभ ष ं कहन्दीभ षय उद हरर्ञ्च संस्कृतभ षय कलखत। 1×2=2
(ख) अव्ययीभ वसम सस्य अथव कद्वगुसम सस्य पररभ ष ं कहन्दीभ षय उद हरर्ञ्च संस्कृतभ षय कलखत।
1×2=2

(ग) कत ा क रकस्य अथव करर्क रकस्य पररभ ष ं कहन्दीभ षय उद हरर्ञ्च संस्कृतभ षय कलखत।
1×2=2

11. यथ कनकदा ष्टं शब्रूप कर् कलखत - (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) 4×1=4

क. 'र म' शब्स्य तृतीय -एकवचने।
ख. 'ब लक' शब्स्य प्रथम -बहुवचने।

ग. 'लत ' शब्स्य सप्तमी-बहुवचने।

घ. 'ककम्' (पु.) शब्स्य पञ्चमी-बहुवचने।
ङ. 'अिद् ' शब्स्य प्रथम -एकवचने।

च. 'र म' शब्स्य षष्ठी-बहुवचने।

12. यथ कनकदा ष्टं ि तुरूप कर् कलखत - (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) 4×1=4

क. 'पि् ' ि तोः लोट् लक रस्य मध्यमपुरुष-एकवचने।
ख. 'कलख्' ि तोः लट् लक रस्य प्रथमपुरुष-एकवचने।

ग. 'गम्' ि तोः लृट्लक रस्य उत्तमपुरुष-बहुवचने।

घ. 'भू' ि तोः लोट् लक रस्य प्रथमपुरुष-कद्ववचने।
ङ. 'प ' ( कपब् ) ि तोः लट् लक रस्य प्रथमपुरुष-एकवचने।

च. 'सेव्' ि तोः लट् लक रस्य प्रथमपुरुष-कद्ववचने।

13. प्रदत्तोपपदकवभस्तक्तव क्येषु उकचतकवभस्तक्तं कोष्ठक त् कचत्व कलखत। (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) 4×1=4

क. सीत ................. सह वनं गच्छकत। (र म त् , र मेर्)

ख. र मः .............. क र्ः अस्ति। (नेत्र भ्य म् , नेत्रेर्)
ग. म त ................... कुप्यकत। (पुत्रम् , पुत्र य)

घ. .............. पररतः वृक्ष ः सस्ति। (ग्र म त् , ग्र मं)

ङ. अलम् ....................। (कोल हलम् , कोल हलेन)

14. कनम्नकक्रय पदे भ्यः उपसग ा न् पृथक् कृत्व कलखत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2
क. प्रभवकत ख. उपगत ग. कनवसस्ति

खण्ाः – ‘ङ’
पािाधाररतााः बहुकवकल्पीयााः प्रश्नााः

15. अिोकनकदा ष्टेषु प्रश्नेषु प्रदत्तवैकस्तिकचतुभ्याः उत्तरे भ्यः एकं शुद्धम् उत्तरं कचत्व कलखत - 16×1=16

(क) ‘सूया + उदयः ’ इत्यत्र ककं सस्तिपदम्?

(i) सूयुादयः (ii) सूयोदयः

(iii) सू य ा दय (iv) सुयोदय

(ख) 'स्व गतम्' इत्यत्र कः सस्तिकवच्छे दः ?
(i) स्व+आगतम् (ii) सव +गतम्

(iii) सु +आगतम् (iv) स्व+गतं

(ग) 'म त कपतरौ' इत्यस्तिन् पदे कः सम सः ?

(i) कद्वगुः (ii) अव्ययीभ वः

(iii) कमाि रयः (iv) द्वन्त्द्वः

(घ) 'िम ा किक री' इत्यस्य पदस्य कवग्रहपदं ककम्?

(i) िरम अकिक री (ii) िरम अकिक रर
(iii) िमास्य अकिक री (iv) िमाम् अकिक री

(ङ) 'आयाः ' इत्यस्य पदस्य कवलोमपदं ककम्?

(i) आय ा (ii) न य ा
(iii) अन याः (iv) अय ा

(च) 'हकसतुम्' इत्यस्य पदस्य कवलोमपदम् ककम्?
(i) ख कदतुम् (ii) रोकदतु म्

(iii) हकसत्व (iv) रुकदत्व

(छ) 'वृक्षः ' इत्यस्य शब्स्य पय ा यपदं ककम्?

(i) गगनः (ii) पत्रम्

(iii) तरुः (iv) पृथ्वीम्

(ज) 'आम्रम्' इत्यस्य पदस्य पय ा यपदं ककम्?
(i) अलीन म् (ii) फलम्

(iii) न ररकेलम् (iv) रस लम्

(झ) 'वह् + तुमुन्' इत्यस्य सं योगे ककं रूपम्?

(i) वहतु म् (ii) वोहतु म्

(iii) वोढु म् (iv) वोडु म्

(ञ) 'दृष्ट्व ' इत्यस्तिन् पदे कः प्रत्ययः ?

(i) क्त्व (ii) शतृ
(iii) श नच् (iv) तुमुन्

(ट) 'एकोनपंच शत् ' इत्यस्तिन् पदे क संख्य ?
(i) 95 (ii) 59

(iii) 49 (iv) 69

(ि) '30' अङ्स्थ ने ककं सं ख्य व चीपदम्?

(i) कत्रंशकतः (ii) त्रींशत्

(iii) त्रीशत् (iv) कत्रंशत्

(ड) कहतैकषकभः मस्तिकभः ' अत्र ककं कवशेष्यपदम्?

(i) म कत्रकभः (ii) मैस्तिकभ

(iii) मस्तिकभः (iv) कहतैकषकभः

(ढ) अनश्वरः परोपक रः ’ अत्र ककं कवशेषर्पदम्?
(i) अनश्वरः (ii) परोपक रः
(iii) अन श्वरम् (iv) आश्वरः

(र्) घकटक ं दृष्ट्व समयेन ररक्तस्थ नं संस्कृतपदे न पूरयत -
ब लकः प्र तः .............. व दने उकत्तष्ठकत।

(i) द्व दश (ii) त्रयः

(iii) सप्त (iv) पञ्च

(त) अहं प्र तः ................ भ्रमर् य गच्छ कम।

(i) चतुव ा दने (ii) त्रयव दने
(iii) षड् व दने (iv) दशव दने