HBSE Class 10 Sample Paper 2024 Sanskrit

HBSE
MODEL PAPER
2024
Practice Papers
MODEL PAPERS
Marking Scheme
ANSWER KEY

आदर्शप्रश्नपत्रम् (2023-24)
कक्षा : दर्मी कोड न. 049

SET : A
रोल नं ०

संस्कृतम्
समयः - 3 होर ः ] [ पूर् ा ङ् ः : 80
 कृपय ज ाँ च कर लें कक इस प्रश्न-पत्र में मुकित पृ ष्ठ 11 तथ प्रश्न 16 हैं ।
 प्रश्न-पत्र में द कहने ह थ की ओर कदए गये कोड नम्बर तथ सेट को छ त्र उत्तर पुस्तिक के मुख्य
पृष्ठ पर कलखें।
 कृपय प्रश्न क उत्तर कलखन शुरू करने से पहले, प्रश्न क क्रम ङ् अवश्य कलखें।
 उत्तर-पुस्तिक के बीच में ख ली पन्न / पन्नें न छोडें ।
 उत्तर-पुस्तिक के अकतररक्त कोई अन्य शीट नहीं कमलेगी। अतः आवश्यकत नुस र ही कलखें और
कलख उत्तर न क टें ।
 परीक्ष थी अपन रोल नं ० प्रश्न-पत्र पर अवश्य कलखें। रोल नं ० के अकतररक्त प्रश्न-पत्र पर अन्य कुछ
भी न कलखें और वैकस्तिक प्रश्नों के उत्तरों पर ककसी प्रक र क कनश न न लग एाँ ।
 कृपय प्रश्नों के उत्तर दे नें से पूवा यह सुकनकित कर लें कक प्रश्न-पत्र पूर्ा व सही है , परीक्षा के
उपरान्त इस सम्बन्ध में कोई भी दावा स्वीकार नही ं ककया जायेगा।

 सामान्यकनदे र्ााः :-

(i) प्रत्येकं खण्डम् अकिकृत्य उत्तर कर् एकस्तिन् स्थ ने क्रमेर् लेखनीय कन ।
(ii) प्रश्नसं ख्य प्रश्नपत्र नुस रम् अवश्यमेव लेखनीय ।
(iii) श्रे ष्ठ ङ् न् प्र प्तये सुस्पष्टः लेखः लेखनीयः ।

 अस्मिन् प्रश्नपत्रे पञ्च खण्ााः सस्मन्त –

खण्डः 'क' अपकित-अवबोिनम् - 10 अङ् ः
खण्डः 'ख' रचन त्मक-क याम् - 08 अङ् ः
खण्डः 'ग' पकित-अवबोिनम् - 24 अङ् ः
खण्डः 'घ' अनुप्रयुक्त-व्य करर्म् - 22 अङ् ः
खण्डः 'ङ' प ि ि ररत ः बहुकवकिीय ः प्रश्न ः - 16 अङ् ः

खण्ाः ‘क’
अपकित-अवबोधनम्

1. अिोकलस्तखतं गद् ं शं पकित्व प्रदत्तप्रश्न न म् उत्तर कर् यथ कनदे शं संस्कृतेन कलखत - 10

संस्कृतं कह सव ा स ं भ ष र् ं जननी अस्ति । इयं भ ष सवाभ ष सु प्र चीनतम अस्ति। अस् ं वेदज्ञ नं
वताते। व ल्मीककमुकनन र म यर्ं न म क व्यं संस्कृते एव कलस्तखतम्। मह भ रतम् अकप
संस्कृतक व्यम् अस्ति। प्र चीनक ले सवे जन ः संस्कृतभ ष य मेव वदस्ति ि । दे शस् एकत यै
कवश्वस् श न्त्यै संस्कृतस् महद् योगद नं भकवतुं शक्नोकत। प्र चीनस कहत्यं पकितुं सं स्कृतस्
अध्ययनम् आवश्यकम् ।
(अ) एकपदे न उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2

(i) सव ा स ं भ ष र् ं जननी क अस्ति ?
(ii) र म यर्ं न म क व्यं कस्तिन् एव कलस्तखतम्?
(iii) व ल्मीककमुकनन ककं न म क व्यं कलस्तखतम् ?

(ब) पूर्ाव क्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×2=4

(i) प्र चीनस कहत्यं पकितुं कस् अध्ययनम् आवश्यकम्?
(ii) कस् ं भ ष य ं वेदज्ञ नं वता ते ?
(iii) प्र चीनक ले जन ः क ं भ ष ं वदस्ति ि ?
(स) अस् अनुच्छेदस् कृते उपयुक्तं शीषाकं संस्कृतेन कलखत । 1

(द) यथ कनदे शम् उत्तरत- ( केवलं प्रश्नत्रयम् ) 3×1=3

(i) 'नवीनतम ' इत्यस् पदस् ककं कवलोमपदं गद् ं शे प्रयुक्तम्?
(क) प्र चीनस कहत्य (ख) प्र चीनतम
(ग) सवाभ ष सु (घ) संस्कृतक व्यम्

(ii) 'मह भ रतम् अकप संस्कृतक व्यम् अस्ति' अत्र ककं कक्रय पदम्?
(क) मह भ रतम् (ख) अकप
(ग) संस्कृतक व्यम् (घ) अस्ति

(iii) 'महद् ' इकत कवशेषर्पदस् कवशेष्यपदं ककम् ?
(क) संस्कृतस् (ख) योगद नम्
(ग) संस्कृतक व्यम् (घ) शक्नोकत

(iv) 'मह भ रतम् अकप संस्कृतक व्यम् अस्ति।' अस्तिन् व क्ये ‘अस्ति' कक्रय य ः कतृापदं ककं
प्रयुक्तम्?
(क) मह भ रतम् (ख) अकप
(ग) संस्कृतक व्यम् (घ) व ल्मीककमुकनन

खण्ाः ‘ख’
रचनात्मक-कायश म्
2. (क) भव न् सुरेशः । कप्रयकमत्रं रमेशं प्रकत कवद् लयस् 'क्रीड कदवस-सम रोहः ' इत्यस्तिन् कवषये
कलस्तखते पत्रे मञ्जूष तः पद कन कवकचत्य ररक्तस्थ न कन पूरयिु – 4

परीक्ष भवनम्
कतकथः 22.03.2023

कप्रयकमत्र रमेश!

सप्रेम नमो नमः ।

अत्र कुशलं तत्र िु । अि कं कवद् लये परह्यः एव (i)....................... म कनतोऽभवत् । तत्र कवद् लयस् छ त्र ः
अपूवेर् (ii) ............................ कवकवि सु क्रीड सु भ गग्रहर्म् अकुवान् । कबड्डीप्रकतयोकगत य ं कैकित् छ त्रैः
कल त्मककवकिन क्रीकडत्व दशाक न म् (iii) .......................... हृत कन। सवे तद् दृष्ट्व अकतमोदम न ः । एवम्
एष: सम रोहः सवाथ सफलः आसीत्।

भवतः कप्रयः

(iv) .......................।
मञ्जूषा

क्रीड कदवसः , सुरेशः , मन ं कस, उत्स हे न

2. (ख) कनकदा ष्टकचत्रं दृष्ट्व मञ्जू ष य ं प्रदत्तशब्ै ः उकचतररक्तस्थ न कन पूरकयत्व कलखत - 4

(i) इदं कचत्रम् .................... अस्ति ।

(ii) .................... कमत्रैः सह कन्दु केन क्रीडस्ति।
(iii) एक .................... रज्ज्व क्रीडकत ।

(iv) दम्पती परस्परं ..................... कुरुतः ।

मञ्जूषा

ब लक ः , उद् नस्, व त ा ल पं , कन्य

खण्ाः ‘ग’
पकित-अवबोधनम्

3. कनम्नकलस्तखतं गद् शं पकित्व कहन्दीभ षय सप्रसङ्गसरल थं कलखत - 4×1=4

अस्ति दे उल ख्यो ग्र मः । तत्र र जकसंह न म र जपु त्रः वसकत ि। एकद केन कप आवश्यक क येर्
तस् भ य ा बुस्तिमती पुत्रद्वयोपेत कपतुः गृहं प्रकत चकलत । म गे गहनक नने स एकं व्य घ्रं ददशा।

अथवा

कवकचत्र दै वगकतः । तस् मेव र त्रौ तस्तिन् गृहे किन चौरः गृह भ्यिरं प्रकवष्टः । तत्र कनकहत मेक ं
मञ्जूष म् आद य पल कयतः । चौरस् प दध्वकनन प्रबुिोऽकतकथः चौरशङ्य तमन्वि वद् अगृह्ण च्च,
परं कवकचत्रमघटत।

4. अिोकलस्तखतश्लोकस् कहन्दीभ षय सप्रसङ्गसरल थं कलखत - 4×1=4

मृग मृगैः सङ्गमनुव्रजस्ति,
ग वि गोकभः तुरङ्ग िुरङ्गैः ।

मूख ा ि मूखखः सुकियः सु िीकभः ,

सम न-शील-व्यसनेषु सख्यम् ॥

अथवा
एकेन र जहं सेन य शोभ सरसो भवेत् ।

न स बकसहस्रे र् पररतिीरव कसन ॥

5. अिोकलस्तखत सु सूस्तक्तषु म त्रद्वयोः सूक्त्ोः भ व थं कहन्दीभ षय कलखत - 2×2=4

(क) एक िे क ि रे क्षर्मकप मे स् त् सञ्चरर्म्।
(ख) व युमण्डलं भृशं दू कषतं न कह कनमालं जलम् ।

(ग) कवकचत्र दै वगकतः ।

(घ) यं यं पश्यकस तस् तस् पुरतः म ब्रूकह दीनं वचः ।
अथवा

अिोकलस्तखतश्लोकस् अन्वयं मञ्जूष तः उकचतपद कन कचत्व पूरयत - 4×1=4

आच र: प्रथमो िमाः इत्येतद् कवदु ष ं वचः ।
ति द् रक्षेत् सद च रं प्र र्े भ्योऽकप कवशेषतः ॥

अन्वयाः :-

'आच र: 1) ..................... िमाः ' इकत। एतद् 2) .................. वचः । ति त् 3) .......................... अकप
कवशेषतः 4) ......................... रक्षेत्।
मञ्जूषा

कवदु ष ं , प्रथमः , सद च रं , प्र र्ेभ्यः

6. अिः प्रदत्तं गद् शं पकित्व प्रश्न न म् उत्तर कर् संस्कृतेन पूर्ाव क्येन कलखत - 3×1=3

(केवलं प्रश्नत्रयम्)

किन कनिानो जनः भूरर पररश्रम्य कककञ्चद् कवत्तमुप कजातव न्। तेन स्वपुत्रम् एकस्तिन् मह कवद् लये
प्रवेशं द पकयतुं सफलो ज तः । तत्तनयः तत्रैव छ त्र व से कनवसन् अध्ययने संलग्नः समभूत् ।

प्रश्नााः :-
(क) जनः कीदृशः आसीत् ?

(ख) जनः ककं कृत्व कवत्तम् उप कजातव न् ?

(ग) तनयः कुत्र कनवसन् अध्ययने संलग्नः समभूत् ?
(घ) जनः स्वपु त्रं कुत्र प्रवेशं द पकयतुं सफलो ज तः ?

7. कनम्नकलस्तखतश्लोकं पकित्व प्रदत्तप्रश्न न म् उत्तर कर् संस्कृतेन पूर्ाव क्येन कलखत - 2×1=2

(केवलं प्रश्नद्वयम्)

कवकचत्रे खलु संस रे न स्ति कककञ्चकन्नरथाकम् ।

अश्वचेद् ि वने वीरः भ रस् वहने खरः ।।

प्रश्नााः :-
(क) अश्वः कस्तिन् वीरः भवकत?

(ख) भ रस् वहने कः वीरः भवकत?

(ग) संस रः खलु कीदृशः ?

8. रे ख कङ्तपद कन आिृत्य कोष्ठक त् कचत्व प्रश्नकनम ा र्ं कुरुत - (केवलं प्रश्नत्रयम्) 3×1=3

(क) अम्भोद ः वृकष्टकभः वसुि ं आिा यस्ति । (क म् / कम्)
(ख) भृङ्ग ः रस लमुकुल कन सम श्रयिे। (क कन / के)

(ग) पतङ्ग : अम्बरपथम् आपेकदरे । (के / कैः )

(घ) च तकः वने वसकत। (कद / कुत्र)

9. प्रश्नपत्रे कलस्तखतश्लोक न् कवह य 'र्ेमुषी भाग-2' पुिक द् एकं श्लोकं संस्कृतभ षय कलखत। 1x4=4

खण्ाः – ‘घ’
अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्

10. (क) गुर्सन्ेः अथव व्यञ्जनसन्ेः पररभ ष ं कहन्दीभ षय उद हरर्ञ्च संस्कृतभ षय कलखत।
1×2=2

(ख) द्वन्द्वसम सस् अथव कद्वगुसम सस् पररभ ष ं कहन्दीभ षय उद हरर्ञ्च संस्कृतभ षय कलखत।
1×2=2

(ग) कमाक रकस् अथव सम्प्रद नक रकस् पररभ ष ं कहन्दीभ षय उद हरर्ञ्च सं स्कृतभ षय
कलखत। 1×2=2

11. यथ कनकदा ष्टं शब्रूप कर् कलखत - (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) 4×1=4

(i) 'ब लक' शब्स् सप्तमी-बहुवचने।
(ii) 'स िु' शब्स् पञ्चमी-एकवचने।

(iii) 'नदी' शब्स् कद्वतीय -कद्ववचने।

(iv) 'लत ' शब्स् तृतीय -एकवचने।
(v) 'ककम् (पु.)' शब्स् चतुथी-बहुवचने।

(vi) 'र म' शब्स् चतुथी-कद्ववचने।

12. यथ कनकदा ष्टं ि तुरूप कर् कलखत - (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) 4×1=4

(i) 'गम्'(गच्छ् ) ि तोः लोट् लक रः , म. पु.-एकवचने।

(ii) 'दृश् '(पश्य् ) ि तोः लङ्लक रस्, प्र. पु.-कद्ववचने।
(iii) 'प्रच्छ् ' ि तोः लृट्लक रस्, उ. पु.-बहुवचने।

(iv) 'अस्' ि तोः लट् लक रस्, उ. पु.-कद्ववचने।

(v) 'सेव्' ि तोः कवकिकलङ्गलक रस्, म. पु.-एकवचने।
(vi) 'पि् ' ि तोः लट् लक रस्, उ. पु.-एकवचने।

13. प्रदत्तोपपदकवभस्तक्तव क्येषु उकचतकवभस्तक्तं कोष्ठक त् कचत्व कलखत। (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) 4×1=4
(i) कपत ……………..... कुप्यकत। (पुत्रं / पुत्र य)

(ii) कपत …………....... सह गच्छकत। (पुत्र त् / पुत्रेर्)
(iii) …………..... कवन न जीवनम्। (िनस् / िनं)
(iv) सः ……………..... अन्ः । (नेत्र भ्य म् / नेत्रेर्)

(v) ..................... पररतः वृक्ष ः सस्ति। (ग्र म त् / ग्र मं )

14. अिोकलस्तखत न म् अव्ययपद न ं सह यतय ररक्तस्थ न कन पूरयत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2
(i) प्र कृकतकव त वरर्े क्षर्ं सञ्चरर्म् ………...... ल भद यकं भवकत । (अकप / एव)

(ii) पय ा वरर्स् संरक्षर्म् ……………... प्रकृतेः आर िन । (एव / च)
(iii) ……………..... समयस् सदु पयोगः करर्ीयः । (सद / भृशम्)

15. कनम्नकक्रय पदे भ्यः उपसग ा न् पृथक् कृत्व कलखत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2
(i) सुगमः (ii) अनुसरकत (iii) कवहसकत

खण्ाः – ‘ङ’
पािाधाररतााः बहुकवकल्पीयााः प्रश्नााः

16. अिोकनकदा ष्टेषु प्रश्नेषु प्रदत्तवैकस्तिकचतुभ्याः उत्तरे भ्यः एकं शुिम् उत्तरं कचत्व कलखत - 16×1=16

(क) 'सम् + चरर्म्' अत्र ककं सस्तन्युक्तपदम्?

(i) सम्चरर्म् (ii) सण्चरर्म्
(iii) सञ्चरर्म् (iv) सन्चरर्म्

(ख) 'तस् पगमे' इत्यस्तिन् पदे कः सस्तन्कवच्छे दः ?
(i) तस् + अपगमे (ii) तस् + अपगमे

(iii) तस् + आपगमे (iv) तस् + आपगमे

(ग) 'तु च्छजीवैः ' इत्यस् पदस् कवग्रहम् ककम्?
(i) तुच्छैः जीवैः (ii) तु च्छ य जीवैः

(iii) तुच्छजीव ः (iv) तुच्छस् जीवैः

(घ) 'पक्षीसम्र ट् ' इत्यस्तिन् पदे कः सम सः ?

(i) द्वन्द्वः (ii) बहुव्रीकहः

(iii) तत्पु रुष: (iv) अव्ययीभ वः

(ङ) 'सम्पन्नम्' इत्यस् पदस् कवलोमशब्ः ककम् ?

(i) िनम् (ii) सम्पन्नत
(iii) कवपन्नत (iv) कवपन्नम्

(च) 'क्षर्ेनैव' इत्यस् पदस् कवलोमपदम् ?
(i) सुकचरे र्ैव (ii) त्वररतमेव

(iii) आशुरेव (iv) शीघ्रैव

(छ) 'सकललम्' इत्यस् पदस् पय ा यपदम् ककम् ?

(i) फलम् (ii) जलम्

(iii) वनम् (iv) ज लम्

(ज) 'कुकटलम्' इत्यस् पदस् पय ा यपदम् ककम् ?

(i) तक्रम् (ii) सरलम्
(iii) वक्रम् (iv) शक्रम्

(झ) 'वह् + तुमुन्' इत्यस्तिन् संयोगे ककं रूपम् ?
(i) वहतु म् (ii) वोहतु म्

(iii) वोढु म् (iv) वोडु म्

(ञ) 'ज नन् ' इत्यस्तिन् पदे कः प्रत्ययः ?

(i) शतृ (ii) क्त

(iii) तव्यत् (iv) अन्

(ट) 'नवनवकतः ' इत्यस्तिन् पदे क सं ख्य ?

(i) 90 (ii) 95
(iii) 99 (iv) 89

(ि) '25' इत्यस् पदस् ककं संख्य व चीपदम्?
(i) कवंशकतः (ii) कत्रंशत्

(iii) पञ्चकवंशकतः (iv) आच रः

(ड) 'अकतदीघाः प्रव सः ' अत्र ककं कवशेष्यपदम् ?

(i) अकतदीघाः (ii) प्रव सः

(iii) अकत (iv) दीघाः

(ढ) 'उद त्तरम्यः समुद च रः ’ अत्र ककं कवशेषर्पदम् ?
(i) उद त्तरम्यः (ii) समुद च रः

(iii) समुद् (iv) आच रः

(र्) घकटक ं दृष्ट्व समयेन ररक्तस्थ नं संस्कृतपदे न पूरयत -

ब लकः प्र तः .............. व दने उकत्तष्ठकत।

(i) द्व दश (ii) त्रयः

(iii) सप्त (iv) पञ्च

(त) अहं प्र तः ................ भ्रमर् य गच्छ कम।

(i) चतुव ा दने (ii) त्रयव दने

(iii) षड् व दने (iv) दशव दने