CBSE Class 11 Sanskrit Core Syllabus 2020-21
Download the CBSE Class 11 Sanskrit Core Syllabus 2020-21 PDF for free at AglaSem. This official CBSE Class 11 syllabus lists the complete course structure, unit-wise topics and weightage, marking scheme and prescribed books, so you can plan your preparation and focus on high-scoring topics.
More Detail
Latest News
Finished viewing? Save it for later —
Download CBSE Class 11 Sanskrit Core Syllabus 2020-21 (PDF · 13 pages)Downloaded 26 times
About CBSE Class 11 Sanskrit Core Syllabus 2020-21
CBSE Class 11 Sanskrit Core Syllabus 2020-21 is available here for free download. Published by CBSE for Class 11, this syllabus can be viewed online or downloaded as a PDF (13 pages). Candidates preparing for Class 11 can use CBSE Class 11 Sanskrit Core Syllabus 2020-21 to understand the exam pattern, the type of questions asked, and the overall difficulty level.
Frequently Asked Questions
How can I download CBSE Class 11 Sanskrit Core Syllabus 2020-21?
Open this page and click the Download button to save CBSE Class 11 Sanskrit Core Syllabus 2020-21 as a PDF. It is completely free on AglaSem Docs.
Is CBSE Class 11 Sanskrit Core Syllabus 2020-21 free to download?
Yes. CBSE Class 11 Sanskrit Core Syllabus 2020-21 can be viewed online and downloaded as a PDF free of cost on AglaSem Docs.
How many pages does CBSE Class 11 Sanskrit Core Syllabus 2020-21 have?
CBSE Class 11 Sanskrit Core Syllabus 2020-21 contains 13 pages, which you can read online or download together as a single PDF.
Where can I find more Class 11 study material?
You can find more Class 11 question papers, sample papers, syllabus, and answer keys on AglaSem Docs.
CBSE Class 11 Sanskrit Core Syllabus 2020-21 – Text
Read the full text of this syllabus below — useful to quickly search, copy and reference the content online without downloading the PDF.
📄 View text version (13 pages)
Page 1
सं कृ तम ् (केि कम ्) (कोड सं. 322)
एकादशी XI
पा य मः पर ा नदशा च (2020-21)
भा यते यवहारा दषु यु यते इ त भाषा, मानवः वमन स व यमानान ् वचारान ् भावनाः
अनु भू तं च अथयु तैः व न भः ल खतस केतैः च अ भ य तय त सा भाषा। भाषा
अ भ ाय कटन य साधनम ्। व तु त ः लोके वयोः मनु ययोः म ये पर परम ् अवबोधनाय,
भाव हणाय, भाव व नमयाय च भाषया वना न अ यत ् प टतमं सरलतमं च साधनं व यते। लोके
बह यः भाषाः सि त यासु सं कृ तभाषा अ त ाचीनतमा समृ ा च अि त। सं कृ तभाषायाम ् एव
सि त ऋ यजु सामाथवाःच वारः वेदाः, श ा, याकरणं , न तं, यो तषं , छ दः क पः चे त
षड गा न, चतु दश व याः, व ानम ्, आयु वदः, योगशा ादयः थाः। अतः सं कृ तं केवलं भाषा न
अ पतु क चन जीवनदशनम ् इ त। इयं व या (भाषा) भारतीयानां त ठाि मका कामधेनु ः
सम त ान दा ी,ए य दा ी, धमाथकाममो दा ी च अि त। सृ टे ः आ दतः अ याव धः यत ्
श णं ान व ानं च अि त तत ् सव अ यां भाषायामेव सि न हतम ् अि त। अ तसू मभावनां
कट यतु ं प ट कतु सं कृ तं वना नैव अ य व यते साम यम ्। भारतीयं सव वं व व य सम ं
त वं च अ यां भाषायाम ् अि त।
सं कृ तभाषावै ा नक वम ् – ऐ तहा सक-वणना मक-तु लना मका ययन- वारा भाषायाः कृ तेः
वकासो प तेः संरचनायाः अ ययनपू वकं सवषां वषयाणां सै ाि तकं नणयं भाषा व ानं क यते।
भाषा व ान-नामकशा े श दानाम ् उ पि तः, वा यानां संरचना इ याद नां वषयाणां वचारः
यते। सं कृ तवै दकवा मये बहू न पा ण ा य ते येषां योगः स त भाषायां न यते।
एत यां लौ कक-वै दकयोः अ ययनं भाषा व ानं करो त। भाषा व ान य स ब धः सवषां मानवानां
भाषा भः सह अि त। एवं भाषा व ाने वनेः , व न-उ चारणोपयो गनां वरय मु खिज वा द-
अ गानां कृ त- ययाद नां, सं ासवनाम- या- वशेषणाद नां नामा यात-उपसजन नपातानां
पदपदाथ वषयकानां वकाराद नां वकारमूलककारकाणाम ् अ येषां व वध वषयाणा च अ ययनं
यते। सं कृ तभाषा- वषयक-वण पि त- स ा त य अतीववै ा नकं न पणं कृ तं वतते।
सवासां भारतीयभाषाणां सं कृ तभाषा जननी इ त क यते। वेणीस गमे सर वती नद यथा
अ तल ना अि त तथैव सवासु भारतीयभाषासु सं कृ तभाषा अ प अ तल ना अि त इ त सव
अ गीकुवि त।
व व य सवासु भाषासु सं कृ तभाषा ाचीनतमा सवासां भाषाणां च जननी अि त । भारतदे शः
बहु भाषी दे शोऽि त । अि मन ् दे शे अनेकतायाम ् एकताव धनी भाषेयं सामािजकसमरसतायै
एकादशी XI
पा य मः पर ा नदशा च (2020-21)
भा यते यवहारा दषु यु यते इ त भाषा, मानवः वमन स व यमानान ् वचारान ् भावनाः
अनु भू तं च अथयु तैः व न भः ल खतस केतैः च अ भ य तय त सा भाषा। भाषा
अ भ ाय कटन य साधनम ्। व तु त ः लोके वयोः मनु ययोः म ये पर परम ् अवबोधनाय,
भाव हणाय, भाव व नमयाय च भाषया वना न अ यत ् प टतमं सरलतमं च साधनं व यते। लोके
बह यः भाषाः सि त यासु सं कृ तभाषा अ त ाचीनतमा समृ ा च अि त। सं कृ तभाषायाम ् एव
सि त ऋ यजु सामाथवाःच वारः वेदाः, श ा, याकरणं , न तं, यो तषं , छ दः क पः चे त
षड गा न, चतु दश व याः, व ानम ्, आयु वदः, योगशा ादयः थाः। अतः सं कृ तं केवलं भाषा न
अ पतु क चन जीवनदशनम ् इ त। इयं व या (भाषा) भारतीयानां त ठाि मका कामधेनु ः
सम त ान दा ी,ए य दा ी, धमाथकाममो दा ी च अि त। सृ टे ः आ दतः अ याव धः यत ्
श णं ान व ानं च अि त तत ् सव अ यां भाषायामेव सि न हतम ् अि त। अ तसू मभावनां
कट यतु ं प ट कतु सं कृ तं वना नैव अ य व यते साम यम ्। भारतीयं सव वं व व य सम ं
त वं च अ यां भाषायाम ् अि त।
सं कृ तभाषावै ा नक वम ् – ऐ तहा सक-वणना मक-तु लना मका ययन- वारा भाषायाः कृ तेः
वकासो प तेः संरचनायाः अ ययनपू वकं सवषां वषयाणां सै ाि तकं नणयं भाषा व ानं क यते।
भाषा व ान-नामकशा े श दानाम ् उ पि तः, वा यानां संरचना इ याद नां वषयाणां वचारः
यते। सं कृ तवै दकवा मये बहू न पा ण ा य ते येषां योगः स त भाषायां न यते।
एत यां लौ कक-वै दकयोः अ ययनं भाषा व ानं करो त। भाषा व ान य स ब धः सवषां मानवानां
भाषा भः सह अि त। एवं भाषा व ाने वनेः , व न-उ चारणोपयो गनां वरय मु खिज वा द-
अ गानां कृ त- ययाद नां, सं ासवनाम- या- वशेषणाद नां नामा यात-उपसजन नपातानां
पदपदाथ वषयकानां वकाराद नां वकारमूलककारकाणाम ् अ येषां व वध वषयाणा च अ ययनं
यते। सं कृ तभाषा- वषयक-वण पि त- स ा त य अतीववै ा नकं न पणं कृ तं वतते।
सवासां भारतीयभाषाणां सं कृ तभाषा जननी इ त क यते। वेणीस गमे सर वती नद यथा
अ तल ना अि त तथैव सवासु भारतीयभाषासु सं कृ तभाषा अ प अ तल ना अि त इ त सव
अ गीकुवि त।
व व य सवासु भाषासु सं कृ तभाषा ाचीनतमा सवासां भाषाणां च जननी अि त । भारतदे शः
बहु भाषी दे शोऽि त । अि मन ् दे शे अनेकतायाम ् एकताव धनी भाषेयं सामािजकसमरसतायै
Page 2
जीवन वकासाय च आव यक वतते। सं कृ त य सां कृ तकं मह वं वणय तः व वांसः कथयि त
“भारत य त ठे वे सं कृ तं सं कृ त तथा, सं कृ तमू लं सं कृ तम ्, सा ह यं सं कृ तवाहक च
इ त।” एषा सं कृ तः न केवलं भारत य अ प तु व व य मु कु टायमाना अि त। उ तं च
स यम हंसा दगुणैः े ठा व वब धु व श का।
व वशाि तः सु खधा ी भारतीया ह सं कृ तः॥
सं कृ ते सं कृ त या सं कृ ते सकलाः कलाः।
सं कृ ते सकलं ानं सं कृ ते कनन
् व यते॥
एवं सं कृ तभाषा प र नि ठता, दोषर हता, सरला, ग भीरा, यथाथा वै ा नक च अि त। स त
यु गेि मन ् मु खैः उ े यैः सं कृ तभाषा श णीया अि त।
श णो े या न –
वसु धैव-कुटु बकम ् इ त भावना वकासाथम ्
भारतीयभाषाणां संर णाथम ्
बौ क वकासपु र सरम ् आ याि मकनै तक ानाथम ्
मान सक वकासान दानु भु तरसानु भू यथम ्
भारतीयसं कृ तेः संर णं ानवधन च ।
आ मानु शासनसं थापनाथम ्
भाषा श णकौशला न वधनाय नैपु य ाि तः।
पर परं वातालापमा यमेन भाव व नमयः।
सं कृ तसा ह य य अ ययनेन ानान द य अनु भू तः।
मानवजीवन य वकासपू वकं क याणम ्।
सं कृ तभाषया छा ाणां सव वध वकासः।
श ण वधयः -
सं कृ तमा यमेन स भाषण व धना शनैः शनैः स भ व य त। ग तवधनाय
सं कृ ता यापकानां धैयण वक या यापन-काय माणां नयोजनम ् । चकरभाषा यासेन
भा षकोपलि धः। भा षका यासाय वातालाप-कथा वण-वाद ववाद-संवाद-
वणनपरक तयो गता भः भाषा श णं कार यतु ं श यते।
व भ न ामा णकसं थानां काय माः सा ह यसाम य च यु य उ तम श णं कतु
श यते।
सं कृ तभाषया उपल ध- य- य-साम ी-मा यमेन भाषा यासः।
व भ नपा यसाम ी वारा श कः वक यं श णकाय चकरं कतु श नो त ।
भाषा श कः छा ान ् नेहपू वकम ् (आ मीयभावेन) पाठयेत ् ।
“भारत य त ठे वे सं कृ तं सं कृ त तथा, सं कृ तमू लं सं कृ तम ्, सा ह यं सं कृ तवाहक च
इ त।” एषा सं कृ तः न केवलं भारत य अ प तु व व य मु कु टायमाना अि त। उ तं च
स यम हंसा दगुणैः े ठा व वब धु व श का।
व वशाि तः सु खधा ी भारतीया ह सं कृ तः॥
सं कृ ते सं कृ त या सं कृ ते सकलाः कलाः।
सं कृ ते सकलं ानं सं कृ ते कनन
् व यते॥
एवं सं कृ तभाषा प र नि ठता, दोषर हता, सरला, ग भीरा, यथाथा वै ा नक च अि त। स त
यु गेि मन ् मु खैः उ े यैः सं कृ तभाषा श णीया अि त।
श णो े या न –
वसु धैव-कुटु बकम ् इ त भावना वकासाथम ्
भारतीयभाषाणां संर णाथम ्
बौ क वकासपु र सरम ् आ याि मकनै तक ानाथम ्
मान सक वकासान दानु भु तरसानु भू यथम ्
भारतीयसं कृ तेः संर णं ानवधन च ।
आ मानु शासनसं थापनाथम ्
भाषा श णकौशला न वधनाय नैपु य ाि तः।
पर परं वातालापमा यमेन भाव व नमयः।
सं कृ तसा ह य य अ ययनेन ानान द य अनु भू तः।
मानवजीवन य वकासपू वकं क याणम ्।
सं कृ तभाषया छा ाणां सव वध वकासः।
श ण वधयः -
सं कृ तमा यमेन स भाषण व धना शनैः शनैः स भ व य त। ग तवधनाय
सं कृ ता यापकानां धैयण वक या यापन-काय माणां नयोजनम ् । चकरभाषा यासेन
भा षकोपलि धः। भा षका यासाय वातालाप-कथा वण-वाद ववाद-संवाद-
वणनपरक तयो गता भः भाषा श णं कार यतु ं श यते।
व भ न ामा णकसं थानां काय माः सा ह यसाम य च यु य उ तम श णं कतु
श यते।
सं कृ तभाषया उपल ध- य- य-साम ी-मा यमेन भाषा यासः।
व भ नपा यसाम ी वारा श कः वक यं श णकाय चकरं कतु श नो त ।
भाषा श कः छा ान ् नेहपू वकम ् (आ मीयभावेन) पाठयेत ् ।
Page 3
अ यतनपू वकं सा ह यकोश-श दकोश-स दभ थानां सहायतया छा ाणां त परतावधनम ्।
ाचीनावाचीनयोम ये सा य थापन वारा नू तन श ण व ध भ च सं कृ त श णम ्।
कौशला न-
ाना मक-अवबोधना मक-अनु योगा मक- व लेषणा मक-सं लेषणा मक-
मू या कना मक-ल ता धगमन वशेषाः।
वणकौशलम ् – भावा ध हणाय व या मकं भाषायाः थमं कौशलम ् इदम ्। अ य
साधना न- गु मु खम, ् आकाशवाणी, दूरवाणी, प रवारसद याः, समाजः, क याः,
व नमु णय म ,् दूरदशनम ् इ यादयः।
भाषणकौशलम ्- भावा भ य तये व या मकं भाषायाः इदं वतीयं कौशलम ्। वाग ्- पं
भाव कटनम ् एव भाषणम ्, प रसर भावेण आधारे ण वा भाषणशि तः जायते।
पठनकौशलम ् – भावा ध हणाय ल या मकं भाषायाः तृतीयं कौशलम ् इदम ्।
(अथ हणपू वकं प ट प-वाचनम ् इ यथः)
लेखनकौशलम ्- भावा भ य तये ल या मकं भाषायाः चतु थ कौशलम ् इदम ्। ( व न पे
व यमानं भाषांशं ल प पे अवतारणं लेखनम ् इ त उ यते)
ाचीनावाचीनयोम ये सा य थापन वारा नू तन श ण व ध भ च सं कृ त श णम ्।
कौशला न-
ाना मक-अवबोधना मक-अनु योगा मक- व लेषणा मक-सं लेषणा मक-
मू या कना मक-ल ता धगमन वशेषाः।
वणकौशलम ् – भावा ध हणाय व या मकं भाषायाः थमं कौशलम ् इदम ्। अ य
साधना न- गु मु खम, ् आकाशवाणी, दूरवाणी, प रवारसद याः, समाजः, क याः,
व नमु णय म ,् दूरदशनम ् इ यादयः।
भाषणकौशलम ्- भावा भ य तये व या मकं भाषायाः इदं वतीयं कौशलम ्। वाग ्- पं
भाव कटनम ् एव भाषणम ्, प रसर भावेण आधारे ण वा भाषणशि तः जायते।
पठनकौशलम ् – भावा ध हणाय ल या मकं भाषायाः तृतीयं कौशलम ् इदम ्।
(अथ हणपू वकं प ट प-वाचनम ् इ यथः)
लेखनकौशलम ्- भावा भ य तये ल या मकं भाषायाः चतु थ कौशलम ् इदम ्। ( व न पे
व यमानं भाषांशं ल प पे अवतारणं लेखनम ् इ त उ यते)
Page 4
Class-XI (2020-21)
Sanskrit Core (Code - 322)
Time : 3 Hrs No. of Periods : 220
Total Marks :80
COURSE STRUCTURE
The Question paper will be divided into two Sections
Section – A
Applied Grammar 20 Marks 60 Periods
Literature 20 Marks 50 Periods
Section – B
Reading Comprehension 10 Marks 20 Periods
Writing Skills 15 Marks 30 Periods
Literature 15 Marks 60 Periods
Design of Question Paper
Section - A
No. of Questions No. of Total No. of
Marks Per Marks
Question
Applied Grammar
Q. No. I - Sandhih
SA 1 of 3 1 ×3 = 3
Q. No. II - Pratyayah
MCQ 1 of 3 1×3 = 3
20 Marks
Q. No. III - Shabdaroopani-Vibhaktyanusaram
Vakyaprayogah
MCQ 1 of 3 1×3 = 3
Q. No. IV - Dhaturoopani Vakyaprayogah
MCQ 1 of 3 1×3=3
Q. No. V-Upapada-Vibhaktayah
1×3=3
MCQ 1 of 3
Q. No. VI-Vachyaparivartanam
1 ×2 = 2
MCQ 1 of 2
Q. No. VII-Ashuddhisamshodhanam
1×3=3
MCQ 1 of 3
Literature
Q. No. VIIIBhashika-Karyam
MCQ 1 of 6 1×6=6
Q. No. IXPrasanga-Anusaram Padanam
Arthalekhanam
MCQ 1 of 4 1×4=4
Q. No. XSamskrita-Vangmayaparichayah
MCQ 1 of 4 20 Marks
1×4=4
Sanskrit Core (Code - 322)
Time : 3 Hrs No. of Periods : 220
Total Marks :80
COURSE STRUCTURE
The Question paper will be divided into two Sections
Section – A
Applied Grammar 20 Marks 60 Periods
Literature 20 Marks 50 Periods
Section – B
Reading Comprehension 10 Marks 20 Periods
Writing Skills 15 Marks 30 Periods
Literature 15 Marks 60 Periods
Design of Question Paper
Section - A
No. of Questions No. of Total No. of
Marks Per Marks
Question
Applied Grammar
Q. No. I - Sandhih
SA 1 of 3 1 ×3 = 3
Q. No. II - Pratyayah
MCQ 1 of 3 1×3 = 3
20 Marks
Q. No. III - Shabdaroopani-Vibhaktyanusaram
Vakyaprayogah
MCQ 1 of 3 1×3 = 3
Q. No. IV - Dhaturoopani Vakyaprayogah
MCQ 1 of 3 1×3=3
Q. No. V-Upapada-Vibhaktayah
1×3=3
MCQ 1 of 3
Q. No. VI-Vachyaparivartanam
1 ×2 = 2
MCQ 1 of 2
Q. No. VII-Ashuddhisamshodhanam
1×3=3
MCQ 1 of 3
Literature
Q. No. VIIIBhashika-Karyam
MCQ 1 of 6 1×6=6
Q. No. IXPrasanga-Anusaram Padanam
Arthalekhanam
MCQ 1 of 4 1×4=4
Q. No. XSamskrita-Vangmayaparichayah
MCQ 1 of 4 20 Marks
1×4=4
Page 5
Q. No. XIGadyakavyam-Padykaavyam
MCQ 1 of 3
1×3=3
Q. No. XII-Natya-Tattvanam
Paribhashachayanam 1×3=3
MCQ 1 of 3
Section - B
Reading Comprehension
Q. No. XIII Apathita Gadyanshah
VSA 2Q 1 × 2 =2
LA 2Q 2×2=4 10 Marks
Title 1Q 1 × 1 =1
SA3Q 1 × 3 =3
Writing Skills
Q. No. XIV Patra -Lekhanam ½ × 10 = 5
LA (10 Blanks)
Q. No. XVLaghu Katha
LA (10 Blanks) ½ × 10 = 5 15 Marks
OR
Vartalape Ekapakshapooranam
LA (5 Sentences to write) 1×5=5
Q. No. XVI Hindi/English to Sanskrit
Translation 1x5=5
LA (5 Easy sentences to be translated from
Hindi/English to Sanskrit)
Literature
Q. No. XVII Gadyamshah
VSAQ (Ekapadena) ½ × 2 =1
LAQ (PoornaVakyena) 1×2=2
Q. No. XVIII Padyamshah
VSAQ (Ekapadena) ½×2=1
LAQ (PoornaVakyena) 1×2=2
Q. No. XIX Natyamshah
VSAQ (Ekapadena) ½×2=1
1×2=2 15 Marks
LAQ (PoornaVakyena)
Q. No. XX – Bhavartha-Lekhanam/Chayanam
LAQ 1 1×2=2
Q. No. XXI –Shloka-Anvayah
LAQ (4 Blanks) ½ × 4 =2
Q.No. XXII – Vakyamshanam samyojanam
LAQ ½ × 4 =2
MCQ 1 of 3
1×3=3
Q. No. XII-Natya-Tattvanam
Paribhashachayanam 1×3=3
MCQ 1 of 3
Section - B
Reading Comprehension
Q. No. XIII Apathita Gadyanshah
VSA 2Q 1 × 2 =2
LA 2Q 2×2=4 10 Marks
Title 1Q 1 × 1 =1
SA3Q 1 × 3 =3
Writing Skills
Q. No. XIV Patra -Lekhanam ½ × 10 = 5
LA (10 Blanks)
Q. No. XVLaghu Katha
LA (10 Blanks) ½ × 10 = 5 15 Marks
OR
Vartalape Ekapakshapooranam
LA (5 Sentences to write) 1×5=5
Q. No. XVI Hindi/English to Sanskrit
Translation 1x5=5
LA (5 Easy sentences to be translated from
Hindi/English to Sanskrit)
Literature
Q. No. XVII Gadyamshah
VSAQ (Ekapadena) ½ × 2 =1
LAQ (PoornaVakyena) 1×2=2
Q. No. XVIII Padyamshah
VSAQ (Ekapadena) ½×2=1
LAQ (PoornaVakyena) 1×2=2
Q. No. XIX Natyamshah
VSAQ (Ekapadena) ½×2=1
1×2=2 15 Marks
LAQ (PoornaVakyena)
Q. No. XX – Bhavartha-Lekhanam/Chayanam
LAQ 1 1×2=2
Q. No. XXI –Shloka-Anvayah
LAQ (4 Blanks) ½ × 4 =2
Q.No. XXII – Vakyamshanam samyojanam
LAQ ½ × 4 =2
Page 6
सं कृ तम ् (कोड़ नं. 322)
क ा –एकादशी(2020-21)
वा षकमू या कनाय न मते नप ेभाग वयं भ व य त -
‘अ’ – भागः(बहु वक पा मकाः शनाः)40
् अ काः
अनु यु त – याकरणम ् 20अ काः
प ठतावबोधनम ् 10अ काः
सं कृ तसा ह ये तहास य सामा यः प रचयः 10अ काः
‘आ’ – भागः (वणना मकाः शनाः)
् 40 अ काः
अप ठत – अवबोधनम ् 10अ काः
रचना मक– कायम ् 15 अ काः
प ठत – अवबोधनम ् 15अ काः
भागानु सारं वषयाः मू यभारः च
‘अ’ – भागः(बहु वक पा मकाः शनाः)40
् अ काः
ख वषयाः मू यभारः
डः
अनु यु त – याकरणम ्
1. सि धः 3
2. ययाः 3
3. श द पा ण – वभ यनु सारं वा य योगः 3
4. धातु पा ण-वा य योगः 3
5. उपपद वभि त योगः 3
6. वा यप रवतनम ् (ल लकारे) 2
7. अशु संशोधनम ् 3
(वचनपु ष वभि तकालाधा रतम ्)
पू णभारः 20
प ठत – अवबोधनम ्
8. भा षककायाय त वा न (पाठाधा रता न) 6
9. स गानु सारं पदानाम ् अथलेखनम ् 4
पू णभारः 10
क ा –एकादशी(2020-21)
वा षकमू या कनाय न मते नप ेभाग वयं भ व य त -
‘अ’ – भागः(बहु वक पा मकाः शनाः)40
् अ काः
अनु यु त – याकरणम ् 20अ काः
प ठतावबोधनम ् 10अ काः
सं कृ तसा ह ये तहास य सामा यः प रचयः 10अ काः
‘आ’ – भागः (वणना मकाः शनाः)
् 40 अ काः
अप ठत – अवबोधनम ् 10अ काः
रचना मक– कायम ् 15 अ काः
प ठत – अवबोधनम ् 15अ काः
भागानु सारं वषयाः मू यभारः च
‘अ’ – भागः(बहु वक पा मकाः शनाः)40
् अ काः
ख वषयाः मू यभारः
डः
अनु यु त – याकरणम ्
1. सि धः 3
2. ययाः 3
3. श द पा ण – वभ यनु सारं वा य योगः 3
4. धातु पा ण-वा य योगः 3
5. उपपद वभि त योगः 3
6. वा यप रवतनम ् (ल लकारे) 2
7. अशु संशोधनम ् 3
(वचनपु ष वभि तकालाधा रतम ्)
पू णभारः 20
प ठत – अवबोधनम ्
8. भा षककायाय त वा न (पाठाधा रता न) 6
9. स गानु सारं पदानाम ् अथलेखनम ् 4
पू णभारः 10
Page 7
सं कृ तसा ह ये तहास य सामा यः प रचयः
10. सं कृ तश द य यु पि तः,वेदः, उप नष , 4
पु राणम,् रामायणम ्, महाभारतम ्।
11. ग यका यम ्-प यका यम ् 3
12. नाटकम ्-ना यत वानां प रभाषाचयनम ् 3
पू णभारः 10
स पू णभारः40अ काः
‘आ’ – भागः(वणना मकाः शनाः)40
् अ काः
ख वषयाः न काराः मू यभारः
डः
अप ठत – अवबोधनम ्
13. एकः ग यांशः (80-100 अ त-लघू तरा मकाः 10
श दप र मतः) पू णवा या मकाः
लघू तरा मकाः
(भा षककायम ्)
पू णभारः 10
रचना मक – कायम ्
14. औपचा रकम ् अथवा अनौपचा रकं नब धा मकः 5
प म्
(म जू षायाः सहायतया पू ण प ं
लेखनीयम ्)
15. लघु कथायांवातालापेवा र त थानपू नब धा मकः/पू णवा या मकः 5
तः
16. ह द /आ लभाषातः सं कृ तेन पू णवा या मकः 5
अनु वादः
पू णभारः 15
प ठत – अवबोधनम ्
17. ग यांशः अ त-लघू तरा मकौ 3
पू णवा या मकः
18. प यांशः अ त-लघू तरा मकौ 3
10. सं कृ तश द य यु पि तः,वेदः, उप नष , 4
पु राणम,् रामायणम ्, महाभारतम ्।
11. ग यका यम ्-प यका यम ् 3
12. नाटकम ्-ना यत वानां प रभाषाचयनम ् 3
पू णभारः 10
स पू णभारः40अ काः
‘आ’ – भागः(वणना मकाः शनाः)40
् अ काः
ख वषयाः न काराः मू यभारः
डः
अप ठत – अवबोधनम ्
13. एकः ग यांशः (80-100 अ त-लघू तरा मकाः 10
श दप र मतः) पू णवा या मकाः
लघू तरा मकाः
(भा षककायम ्)
पू णभारः 10
रचना मक – कायम ्
14. औपचा रकम ् अथवा अनौपचा रकं नब धा मकः 5
प म्
(म जू षायाः सहायतया पू ण प ं
लेखनीयम ्)
15. लघु कथायांवातालापेवा र त थानपू नब धा मकः/पू णवा या मकः 5
तः
16. ह द /आ लभाषातः सं कृ तेन पू णवा या मकः 5
अनु वादः
पू णभारः 15
प ठत – अवबोधनम ्
17. ग यांशः अ त-लघू तरा मकौ 3
पू णवा या मकः
18. प यांशः अ त-लघू तरा मकौ 3
Page 8
पू णवा या मकः
19. ना यांशः अ त-लघू तरा मकौ 3
पू णवा या मकः
20. भावाथलेखनम ्/शु भावाथचयनम ् पू णवा या मकः 2
21. अ वयःअथवाभावाथः पू णवा या मकः 2
22. वा याथानां संयोजनम ् पू णवा या मकः 2
पू णभारः 15
स पू णभारः 40 अ काः
‘अ’ भागः 40 + ‘आ’ भागः 40 =स पू णभारः 80 अ काः
सं कृ तम ् (केि कम ्) (कोड सं. 322 )
पा य मः पर ा नदशा च (2020-21)
अव धः – होरा यम ् क ा – XI नप म ्
पू णा काः 80+20
वा षकं मू या कनम ्
अि मन ् नप े भाग वयं भ व य त । अ काः
भागः “अ” (बहु वक पा मकः) 40
40
भागः “आ” (वणना मकः)
भागः “इ” आ त रकमू या कनम ् 20
अ - भागः40 अ काः
(बहु वक पा मकाः नाः)
1. सि धः – पा यपु तके यु तपदानां सि ध व छे दः सि धकरणं च।
3
वरसि धः –गु णः , वृ ः, यण ्, अया द, कृ तभावः ।
य जनसि धः – चु वम,् ज वम ्, अनु वारः,परसवणः।
वसगसि धः –उ वम ्, वम ्, लोपः, वसग थाने स ्, श ्, ष ्|
2. ययाः –
3
अनु यु त याकरणम ् त, तवतु , त यत ्,अनीयर् ।
3. श द पा ण – वभक् यनु सारं वा य योगः।3
19. ना यांशः अ त-लघू तरा मकौ 3
पू णवा या मकः
20. भावाथलेखनम ्/शु भावाथचयनम ् पू णवा या मकः 2
21. अ वयःअथवाभावाथः पू णवा या मकः 2
22. वा याथानां संयोजनम ् पू णवा या मकः 2
पू णभारः 15
स पू णभारः 40 अ काः
‘अ’ भागः 40 + ‘आ’ भागः 40 =स पू णभारः 80 अ काः
सं कृ तम ् (केि कम ्) (कोड सं. 322 )
पा य मः पर ा नदशा च (2020-21)
अव धः – होरा यम ् क ा – XI नप म ्
पू णा काः 80+20
वा षकं मू या कनम ्
अि मन ् नप े भाग वयं भ व य त । अ काः
भागः “अ” (बहु वक पा मकः) 40
40
भागः “आ” (वणना मकः)
भागः “इ” आ त रकमू या कनम ् 20
अ - भागः40 अ काः
(बहु वक पा मकाः नाः)
1. सि धः – पा यपु तके यु तपदानां सि ध व छे दः सि धकरणं च।
3
वरसि धः –गु णः , वृ ः, यण ्, अया द, कृ तभावः ।
य जनसि धः – चु वम,् ज वम ्, अनु वारः,परसवणः।
वसगसि धः –उ वम ्, वम ्, लोपः, वसग थाने स ्, श ्, ष ्|
2. ययाः –
3
अनु यु त याकरणम ् त, तवतु , त यत ्,अनीयर् ।
3. श द पा ण – वभक् यनु सारं वा य योगः।3
Page 9
(20अ काः) अज ताः – बालक,फल, रमा, क व, म त, वा र, नद , शशु, धेनु,
मधु, पतृ, मातृ, एवंसमाना तर योगाः।
हल ताः – राजन ्, भवत ्, आ मन,् व वस ्,
वाच ्एवंसमाना तर योगाः।
सवनामा न- सव, तत ्, कम ्, इदम,् ( षु ल गेष)ु अ म , यु म ।
स यावाचकश दाः – एकस यातःप चस यापय तम ्
( षु ल गेष)ु ।
4. धातु पा ण – ल , लृ , लो , ल , व ध ल इ तप चलकारेषु3
अधो ल खतधातू नांवा येषु योगः।
पर मैप दनः – भू, गम ्, पा, था, श ्, अस ्, ा, ,ु नृत ,् पृश ,् कथ ्।
आ मनेप दनः – लभ ्, सेव ्, याच ्।
उभयप दनः – कृ , , , शक् , (केवलंल -लृ -लकारयोः)
5. उपपद वभि त योगः3
6. सामा यंवा य-प रवतनम ् ( ल -लकारे)2
7. अशु -संशोधनम ् (वचन-पु ष- वभि त-कालाधा रतम ्)3
8. भा षककायम ् –(पाठान ् अ धकृ य) 6
प ठत-अवबोधनम ् (i) वशेषण- वशे य/पयाय/ वलोमा दचयनम ्
(10अ काः) (ii) वा ये कतृ या-पदचयनम ्
(iii) सवनाम थाने सं ा योगः
9. द तप ि तषु स गानु सारं पदानाम ्अथलेखनम ्। 4
सं कृ त- 10. सं कृ तश द य यु पि तः,वेदः, उप नष , पु राणम,् रामायणम ्,
सा ह ये तहास य महाभारतम ्।4
सामा यः प रचयः 11. ग यका यम ्, प यका यम ्
(10अ काः) 3
12. मु खना यत वानां द तप रभाषासु शु प रभाषाचयनम ् 3
योगः = 40 अ काः
मधु, पतृ, मातृ, एवंसमाना तर योगाः।
हल ताः – राजन ्, भवत ्, आ मन,् व वस ्,
वाच ्एवंसमाना तर योगाः।
सवनामा न- सव, तत ्, कम ्, इदम,् ( षु ल गेष)ु अ म , यु म ।
स यावाचकश दाः – एकस यातःप चस यापय तम ्
( षु ल गेष)ु ।
4. धातु पा ण – ल , लृ , लो , ल , व ध ल इ तप चलकारेषु3
अधो ल खतधातू नांवा येषु योगः।
पर मैप दनः – भू, गम ्, पा, था, श ्, अस ्, ा, ,ु नृत ,् पृश ,् कथ ्।
आ मनेप दनः – लभ ्, सेव ्, याच ्।
उभयप दनः – कृ , , , शक् , (केवलंल -लृ -लकारयोः)
5. उपपद वभि त योगः3
6. सामा यंवा य-प रवतनम ् ( ल -लकारे)2
7. अशु -संशोधनम ् (वचन-पु ष- वभि त-कालाधा रतम ्)3
8. भा षककायम ् –(पाठान ् अ धकृ य) 6
प ठत-अवबोधनम ् (i) वशेषण- वशे य/पयाय/ वलोमा दचयनम ्
(10अ काः) (ii) वा ये कतृ या-पदचयनम ्
(iii) सवनाम थाने सं ा योगः
9. द तप ि तषु स गानु सारं पदानाम ्अथलेखनम ्। 4
सं कृ त- 10. सं कृ तश द य यु पि तः,वेदः, उप नष , पु राणम,् रामायणम ्,
सा ह ये तहास य महाभारतम ्।4
सामा यः प रचयः 11. ग यका यम ्, प यका यम ्
(10अ काः) 3
12. मु खना यत वानां द तप रभाषासु शु प रभाषाचयनम ् 3
योगः = 40 अ काः
Page 10
आ - भागः40 अ काः
(वणना मकाः नाः)
1.80-100श दप र मतःएकःसरलःअप ठतःग यांशः। 10
अप ठत –
नवै व यम ्
अवबोधनम ्
i. एकपदे नउ तरम ् (2)
(10अ काः)
ii. पू णवा येनउ तरम ्
(4)
iii समु चतशीषकलेखनम ् (1)
iv वा येकतृ या-पदचयनम ्, सवनाम थानेसं ा योगः,
(3)
वशेषण- वशे य/पयाय / वलोमा दचयनम ्
2. औपचा रकम ्अनौपचा रकंप म ्/ ाथनाप म ्
रचना मकं कायम ् 5
(15अ काः) (म जू षायाःसहायतयापू णप ंलेखनीयम)्
3. लघु कथा (श दसू चीसाहा येन, र त थानपू त-
मा यमेन)/वातालापेएकप पू रणम ् 5
4. ह द भाषयाआ लभाषयावा ल खतानांप चसरलवा यानां
5
सं कृ तभाषयाअनु वादः।
5. ग यांशम ् अ धकृ य अवबोधना मकं कायम ् 3
प ठत – न काराः – एकपदे न पू णवा येन च नो तरा ण।
अवबोधनम ् (15 6. प यांशम ् अ धकृ य अवबोधना मकं कायम ् 3
अ काः) न काराः – एकपदे न पू णवा येन च नो तरा ण।
7. ना यांशम ् अ धकृ य अवबोधना मकं कायम ् 3
न काराः – एकपदे न पू णवा येन च नो तरा ण।
8.भावाथलेखनम ् / द ते भावाथ ये शु भावाथचयनम ् 2
9. द तेषु अ वयेषु र त थानपू तः 2
10. द तवा यांशानां साथकं संयोजनम ् ।2
योगः = 40 अ काः
पु तकम ् – भा वती - थमो भागः (पा यपु तकम)्
पर ायै नधा रताः पाठाः
पाठस या पाठनाम
(वणना मकाः नाः)
1.80-100श दप र मतःएकःसरलःअप ठतःग यांशः। 10
अप ठत –
नवै व यम ्
अवबोधनम ्
i. एकपदे नउ तरम ् (2)
(10अ काः)
ii. पू णवा येनउ तरम ्
(4)
iii समु चतशीषकलेखनम ् (1)
iv वा येकतृ या-पदचयनम ्, सवनाम थानेसं ा योगः,
(3)
वशेषण- वशे य/पयाय / वलोमा दचयनम ्
2. औपचा रकम ्अनौपचा रकंप म ्/ ाथनाप म ्
रचना मकं कायम ् 5
(15अ काः) (म जू षायाःसहायतयापू णप ंलेखनीयम)्
3. लघु कथा (श दसू चीसाहा येन, र त थानपू त-
मा यमेन)/वातालापेएकप पू रणम ् 5
4. ह द भाषयाआ लभाषयावा ल खतानांप चसरलवा यानां
5
सं कृ तभाषयाअनु वादः।
5. ग यांशम ् अ धकृ य अवबोधना मकं कायम ् 3
प ठत – न काराः – एकपदे न पू णवा येन च नो तरा ण।
अवबोधनम ् (15 6. प यांशम ् अ धकृ य अवबोधना मकं कायम ् 3
अ काः) न काराः – एकपदे न पू णवा येन च नो तरा ण।
7. ना यांशम ् अ धकृ य अवबोधना मकं कायम ् 3
न काराः – एकपदे न पू णवा येन च नो तरा ण।
8.भावाथलेखनम ् / द ते भावाथ ये शु भावाथचयनम ् 2
9. द तेषु अ वयेषु र त थानपू तः 2
10. द तवा यांशानां साथकं संयोजनम ् ।2
योगः = 40 अ काः
पु तकम ् – भा वती - थमो भागः (पा यपु तकम)्
पर ायै नधा रताः पाठाः
पाठस या पाठनाम
Page 11
थमः पाठः कुशल शासनम ्
तृतीयः पाठः सू ि तसु धा
प चमः पाठः वीरः सवदमनः
ष ठः पाठः शु कशावकोद तः
अ टमः पाठः स गीतानु रागी सु ब णः
नवमः पाठः व व यः
एकादशः पाठः स मे यः
वादशः पाठः अथ श ां व या म
भागः “इ” आ त रक-मू या कनम ् अ काः(20)
1. प रयोजनाकायम ् - 10 अ काः
2. ग त वधयः - 10 अ काः
उ े या न –
❖ छा ाणां व वध-जीवन-कौशलानां वकासः।
❖ छा ाःसमाज य व वध-सम याः ा वासमाधानेसमथाः यु ः।
❖ गवेषणा मक- च तनश तेः वकासः।
❖ सं कृ त-जगतःसम यानांस मु खीकरणम ्।
❖ छा ाणांस ृजना मक मतायाः वकासः।
❖ वण-भाषण-पठन-लेखनकौशलानां वकासः।
❖ आ म व वास यसंवधनम ्
. सं. ग त वधयः उदाहरणा न अ नदशाः मू या कन ब द
काः वः
1 प रयोज ❖ म यावातायाः (Fake 10 ❖स ार भेएव वषयःसू चनीयः ❖मौ लकता
ना-कायम ् News)दु भावाः। । ❖ वषयस ब
❖ अ ययनेअ तजाल यउ ❖आवषछा ाःएतेषु वषयेषु अ ता
पयो गता ययनंकु यु ः। ❖शु ता
❖ सं कृ तं यवहारभाषांकतु ❖ श केणसमयेसमयेप रयो ❖समयब ता
तृतीयः पाठः सू ि तसु धा
प चमः पाठः वीरः सवदमनः
ष ठः पाठः शु कशावकोद तः
अ टमः पाठः स गीतानु रागी सु ब णः
नवमः पाठः व व यः
एकादशः पाठः स मे यः
वादशः पाठः अथ श ां व या म
भागः “इ” आ त रक-मू या कनम ् अ काः(20)
1. प रयोजनाकायम ् - 10 अ काः
2. ग त वधयः - 10 अ काः
उ े या न –
❖ छा ाणां व वध-जीवन-कौशलानां वकासः।
❖ छा ाःसमाज य व वध-सम याः ा वासमाधानेसमथाः यु ः।
❖ गवेषणा मक- च तनश तेः वकासः।
❖ सं कृ त-जगतःसम यानांस मु खीकरणम ्।
❖ छा ाणांस ृजना मक मतायाः वकासः।
❖ वण-भाषण-पठन-लेखनकौशलानां वकासः।
❖ आ म व वास यसंवधनम ्
. सं. ग त वधयः उदाहरणा न अ नदशाः मू या कन ब द
काः वः
1 प रयोज ❖ म यावातायाः (Fake 10 ❖स ार भेएव वषयःसू चनीयः ❖मौ लकता
ना-कायम ् News)दु भावाः। । ❖ वषयस ब
❖ अ ययनेअ तजाल यउ ❖आवषछा ाःएतेषु वषयेषु अ ता
पयो गता ययनंकु यु ः। ❖शु ता
❖ सं कृ तं यवहारभाषांकतु ❖ श केणसमयेसमयेप रयो ❖समयब ता
Page 12
सम याःसमाधान च। जनाकाय य ग तः ात या ❖ तु त ीकरण
❖ “सोशलमी डया” छा ाणांचमागदशनंकरणीय म्
इ य यसदुपयोगः। म ्।
❖ भारतीयसं कृ तौ ❖कदा च छा ाःसं कृ तेनले
वै ा नक च तनम ् । खतु ंक टमनु भवि ततदा श
❖ व े ेजायमान य दूष केणसाहा यंकरणीयम ्।
ण यकारणा नसमाधान ❖ प रयोजनाकायाणां ववरणं
च। स माणं सु र तं थापनीय
❖ व े े व छभारता भ म ्।
यान यि थ तः। ❖प रयोजनाकाया णसं कृ ते
❖ सं कृ ता ययनं तछा ा नएवभवेयु ः।
णाम ्उदासीनतायाःकार
णा नति नराकरणोपाया
च।
❖ आयु म ारतम ् '
इ तसवकार य-
योजना वषयेलाभा थनां
जाग कतायाः व लेषण
म ्।
2 वण- ❖ कथा 05 छा ाःकाम पकथां ाव यतु ं उ चारणम ्
भाषण- ❖ संवादः/ वातालापः श नु वि त। शु ता
कौशलम ् ❖ भाषणम ् श कःकम प वषयंसू च य समयब ता
❖ नाटकम ् वापर परं संवादं कार यतु ंश तु तीकर
❖ वाताः नो त। णम ्
❖ आशु भाषणम ् दूरदशनेवातावल इ या यः आरोहावरोह
❖ वाताव लः (समू हचचा) सं कृ त- -ग तय त-
❖ सं कृ तगीता न काय मः सा रतःभव ततं योगः
❖ लोको चारणम ् टु ं छा ाः ेरणीयाः।
वण-कौशल-
मू या कनाय श कः वय
म ्अ पकथां ाव य वाततःस
❖ “सोशलमी डया” छा ाणांचमागदशनंकरणीय म्
इ य यसदुपयोगः। म ्।
❖ भारतीयसं कृ तौ ❖कदा च छा ाःसं कृ तेनले
वै ा नक च तनम ् । खतु ंक टमनु भवि ततदा श
❖ व े ेजायमान य दूष केणसाहा यंकरणीयम ्।
ण यकारणा नसमाधान ❖ प रयोजनाकायाणां ववरणं
च। स माणं सु र तं थापनीय
❖ व े े व छभारता भ म ्।
यान यि थ तः। ❖प रयोजनाकाया णसं कृ ते
❖ सं कृ ता ययनं तछा ा नएवभवेयु ः।
णाम ्उदासीनतायाःकार
णा नति नराकरणोपाया
च।
❖ आयु म ारतम ् '
इ तसवकार य-
योजना वषयेलाभा थनां
जाग कतायाः व लेषण
म ्।
2 वण- ❖ कथा 05 छा ाःकाम पकथां ाव यतु ं उ चारणम ्
भाषण- ❖ संवादः/ वातालापः श नु वि त। शु ता
कौशलम ् ❖ भाषणम ् श कःकम प वषयंसू च य समयब ता
❖ नाटकम ् वापर परं संवादं कार यतु ंश तु तीकर
❖ वाताः नो त। णम ्
❖ आशु भाषणम ् दूरदशनेवातावल इ या यः आरोहावरोह
❖ वाताव लः (समू हचचा) सं कृ त- -ग तय त-
❖ सं कृ तगीता न काय मः सा रतःभव ततं योगः
❖ लोको चारणम ् टु ं छा ाः ेरणीयाः।
वण-कौशल-
मू या कनाय श कः वय
म ्अ पकथां ाव य वाततःस
Page 13
ब - ना टु ं श नो त।
वष यू ना त यू नं यःग त व
धयःकारणीयाःतेषु सव त
माःअ काः ा याः।
ववरणंस माणंसु र तं
थापनीयम ्।
3 लेखन- व वध वषयान ्आधृ य 05 छा ाःयथाश यंक ायामे वषय-
कौशलम ् मौ लकलेखनम ् वलेखनकायकुयु ः। स ब ता
यथा– माता, पता, गु ः, अ पि जका- शु ता
पयावरणम ्, व या, नमाणम ्अ पकार यतु ंश ( वशेषतःप
योगः , यते। चमवण य
समय यसदुपयोगः , ववरणंस माणंसु र तं योगः)
श ा, थापनीयम ्। समयब ता
अनु शासनम ्इ यादयः। सु लेखः
शै क मण यसं कृ ते तु त ीकरण
न तवेदनलेखनम ्। म्
दै नि दनीलेखनम ्।
स केताधा रतंकथालेख
नम ्।
ु तलेखः
अवधात यम ् –
1.उपयु त-
प रयोजनाकाया णग त वधय चउदाहरण पेण द ताःसि त।एतद त र यएता शाःअ य वषयाःअ
प
भ वतु महि त।
पु तका न
भा वती - थमो भागः (पा यपु तकम)् रा. शै. अनु. . प र. वारा का शतम ् ।
याकरणसौरभम ् (संशो धतसं करणम ्) रा. शै. अनु. . प र. वारा का शतम ् ।
रचनानु वादकौमु द (सहायकपु तकम)् क पलदे व ववेद ल खतम ्
व व व यालय काशनम ्, वाराणसी ।
वष यू ना त यू नं यःग त व
धयःकारणीयाःतेषु सव त
माःअ काः ा याः।
ववरणंस माणंसु र तं
थापनीयम ्।
3 लेखन- व वध वषयान ्आधृ य 05 छा ाःयथाश यंक ायामे वषय-
कौशलम ् मौ लकलेखनम ् वलेखनकायकुयु ः। स ब ता
यथा– माता, पता, गु ः, अ पि जका- शु ता
पयावरणम ्, व या, नमाणम ्अ पकार यतु ंश ( वशेषतःप
योगः , यते। चमवण य
समय यसदुपयोगः , ववरणंस माणंसु र तं योगः)
श ा, थापनीयम ्। समयब ता
अनु शासनम ्इ यादयः। सु लेखः
शै क मण यसं कृ ते तु त ीकरण
न तवेदनलेखनम ्। म्
दै नि दनीलेखनम ्।
स केताधा रतंकथालेख
नम ्।
ु तलेखः
अवधात यम ् –
1.उपयु त-
प रयोजनाकाया णग त वधय चउदाहरण पेण द ताःसि त।एतद त र यएता शाःअ य वषयाःअ
प
भ वतु महि त।
पु तका न
भा वती - थमो भागः (पा यपु तकम)् रा. शै. अनु. . प र. वारा का शतम ् ।
याकरणसौरभम ् (संशो धतसं करणम ्) रा. शै. अनु. . प र. वारा का शतम ् ।
रचनानु वादकौमु द (सहायकपु तकम)् क पलदे व ववेद ल खतम ्
व व व यालय काशनम ्, वाराणसी ।
Document Details
| Board / Org | CBSE |
| Exam | Class 11 |
| Type | Syllabus |
| Pages | 13 |
| Updated | 22 Jul 2026 |