CBSE Class 10 Marking Scheme 2021 for Sanskrit

कक्षा - दशमी
संस्कृतम ् (कोड संख्या -122)
अङ्कयोजना - 2020-21

समयः – होरात्रयम ् सम्पूर्ााङ्काः – 80

अवधातव्यम -्

1. ‘आ’ खण्डस्य अङ्कयोजनायां प्रदत्तानन उत्तरानर् ननदशाात्मकानन सनि। प्रदत्तानन उत्तरानर् अनतनरच्यानि

सन्दर्ाानस ्
ु ारम अन्यानन ् नि ।
ु अहा
उत्तरानर् र्नवतम
2. प्रश्नित्रे यत्र आिनरकनवकल्पः अनि तत्र स्पष्टतया ननदेशः दत्तः अनि यत ्के वलं प्रश्नद्वयम अथवा
् प्रश्नत्रयम ्
इत्यानदकं तथानि यनद छात्रः सवेषां प्रश्नानाम ् उत्तरानर् नलखनत तर्हह छात्रनहताय यत्र अनधकाः अङ्काः दात ं ु
शक्यिे तादृशानां प्रश्नानां मूल्याङ्कनं करर्ीयम।् यथा नित्रवर्ान े िञ्चवाक्यानां लेखनम ् अर्ीष्टं िरं छात्रः यनद
सप्तवाक्यानन नलखनत तर्हह तत्र के वलं प्रथम-िञ्चवाक्यानां न अनित ु यानन वाक्यानन उत्तमानन सनि तेषां
मूल्याङ्कनं करर्ीयम ।्
ु द े श्लोके वा आधानरताः प्रश्नाः अवबोधात्मकाः सनि । अतः नवद्यार्हथनः अनच्छे
3. अनच्छे ु द े प्रदत्तशब्दानां स्थाने
्
समर्ाव-ियाायवाचि-शब्दानां प्रयोगं कतुं ु शक्नु वनि। तदथाम अङ्काः देयाः। यनद नवद्यार्हथनः उत्तरलेखन-समये
समनु ितानां नवर्क्तीनां विनानां ि प्रयोगं न कुवानि तर्हह अंशतः अङ्काः कतानीयाः न त ु सम्पूर्ााङ्काः ।
4. त्रनु ििूर्वा तान्य ै व्याकरर्ात्मक-प्रयोगाय ि अनिाततः
ु अङ्काः कतानीयाः न त ु सम्पूर्ााङ्काः ।
5. आंनशक-दृष्ट्या समनु ितेभ्यः उत्तरेभ्यः अनि अङ्काः देयाः ।

ु ा न त ु वाक्यसौन्दया-तत्त्वम।् अतः आंनशकवाक्यशद्ध
6. रिनात्मक-काये वाक्यरिना प्रमख ु ये अनि अङ्काः देयाः ।

प्रश्नसङ्ख्या र्ागः अङ्काः
‘अ’ - र्ागः 40 अङ्काः
बहुनवकल्पात्मकाः प्रश्नाः
ु क्तव्याकरणम
अनप्रय ु ्
1. सनधः/सनधच्छेदः (के वलं प्रश्नितष्टु यम)् 1×4=4
् एव
(i) (ख) अचिरात +
(ii) (क) शरीरस्थो महान ्

1

(iii) (ग) कः + नित ्
(iv) (ख) अस्मान्नगरात ्
(v) (क) योजकित्र

2. समासः / नवग्रहः (के वलं प्रश्नितष्टु यम)् 1×4=4
(i) (ख) वृक्षस्य उिनर
(ii) (ख) स्नेहेन सनहतम ्
(iii) (क) यथासमयम ्
(iv) (ग) वानि ििुः
(v) (क) हयनागाः

3. प्रकृ नत-प्रत्ययौ (के वलं प्रश्नितष्टु यम)् 1×4=4
(i) (ख) िक्षुष +् मतिु ्
(ii) (क) नवनित्र + िाि ्
अथवा
धूत त + टाप ्
(iii) (ख) बनु द्धमती
(iv) (ग) महत्त्वम ्

4. वाच्यम ् (के वलं प्रश्नत्रयम)् 1×3=3
(i) (ख) त्वम ्
(ii) (क) िठ्यते
(iii) (ख) ननबधम ्
(iv) (ग) मया

5. समयः (के वलं प्रश्नितष्टु यम)् 1×4=4
(i) (क) साधा-िञ्चवादने
(ii) (ग) षड्वादने
(iii) (क) साधा-सप्तवादने
(iv) (ख) साधा-ितवु ाादने
(v) (ग) िादोन-नववादने

2

6. अव्ययिदानन (के वलं प्रश्नत्रयम)् 1×3=3
(i) (ग) इदानीम ्
(ii) (ख) अत्र
(iii) (ख) वृथा
(iv) (ग) ह्यः

7. अशनु द्ध-संशोधनम ् (के वलं प्रश्नत्रयम)् 1×3=3
(i) (ग) खादत ु
(ii) (ख) वृक्षाः
(iii) (ग) गच्छनत
(iv) (क) आगच्छत ्
पचितावबोधनम ्
8. प्रश्नननमाुंर्ः (के वलं प्रश्नपञ्चकम)् 1×5=5
(i) (ख) कुत्र
(ii) (ग) कया
(iii) (ग) कस्याः
(iv) (क) कः
(v) (क) कस्मै
(vi) (ख) के

9. उनिताथ ा-ियनम ् (के वलं प्रश्नितष्टु यम)् 1×4=4
(i) (ख) आम्रम ्
(ii) (ग) ित्नी
(iii) (क) तीव्रगत्या
(iv) (ग) गजः
(v) (ख) शीघ्रम ्

10. र्ानषककायाम ् (के वलं प्रश्नषट्‍कम)् 1×6=6
(i) (ख) दशन ैः

3

(ii) (ग) कानने
(iii) (क) ििात
(iv) (ख) प्रसीदनत
(v) (क) क्रुद्धः
(vi) (ख) उर्ौ
(vii) (ख) महत ्
(viii) (ग) ननकषा

‘आ’ - र्ागः 40 अङ्काः
वर्ानात्मकाः प्रश्नाः
अपचितावबोधनम ्
11. गद्यांशः 10
अ एकिदेन उत्तरत – (के वलं प्रश्नद्वयम)्
1×2=2
(i) र्ायाया
(ii) गोरक्षायै
(iii) मनःु /मननाा
ु म
आ िूर् ावाक्येन नलखत - (के वलं प्रश्नद्वयम)् 2x2 =4
्
ु वनशष्ठः सितत प्राप्त ं ु राजानं नदलीिं ननन्दन्याः सेवाथाम आनदशत
(i) गरः ।्
्
(ii) नदलीिः न्यायेन धमेर् ि नितृवत प्रजािालनं करोनत स्म।
्
(iii) नदलीिः एकतवशनत-नदवसियािं गोसेवाम अकरोत ।्
इ अस्य अनच्छे ु ं शीष ाकं संस्कृतेन नलखत -
ु दस्य कृ ते उियक्त 1
नदलीिः / राजानदलीिः / अथवा अन्यः कोऽनि समनु ितः शीषाकः
्
ई यथाननदेशम उत्तरत (के वलं प्रश्नत्रयम)् 1×3=3
(i) (ग) तसहः
(ii) (ख) नदलीिः
(iii) (क) कुले
(iv) (ख) िनरश्रमी
रिनात्मकं कायतम ्
12. ित्रलेखनम ् ½×10=5
(i) प्रधानािायाा (ii) सनवनयम ्

4

(iii) िठानम (iv) स्थानािरर्म ्
(v) कनरष्यनत (vi) िनरवारेर्
(vii) िनठष्यानम (viii) प्रदाय
(ix) महती (x) आज्ञाकारी

13. नित्रवर् ानम ् 1×5=5
अत्र छात्रेभ्यः संनक्षप्तवाक्यरिना अिेनक्षता वतात े । के वलं वाक्यशनु द्धः द्रष्टव्या। अस्य
ु म ् उद्देश्यं वाक्यरिना अनि। वाक्यं दीर्ाम ् अनि अथवा लर् ु इनत
प्रश्नस्य प्रमख
् ः अङ्कः र्ावस्य कृ ते अधाः अङ्कः ि व्याकरर्दृष्ट्या
महत्त्विूर्ुं नानि। प्रनतवाक्यम अधा
ु तानननमत्तं ननधाानरतः अनि। मञ्जूषायां प्रदत्ताः शब्दाः सहायताथुं सनि। छात्रः
शद्ध
तेषां वाक्येष ु प्रयोगं कुयाादवे इनत अननवायुं नानि। छात्रः स्वमेधया अनि वाक्यानन
ननमाातं ु शक्नोनत। मञ्जूषायां प्रदत्तानां शब्दानां नवर्तक्त िनरवृत्य अनि वाक्यननमाार् ं कतुं ु
शक्यते ।
अथवा
ु दलेखनम ्
अनच्छे
अयं नवकल्पः सवेभ्यः अनि । छात्राः मञ्जूषायां प्रदत्तानां शब्दानां नवर्तक्त
िनरवृत्य अनि वाक्यननमाार् ं कतुं ु शक्नु वनि। अतः अङ्काः देयाः। प्रत्येकं
्
वाक्यनननमत्तम अङ्कमे ्
कम इनत। अस्य मूल्याङ्कनाय अन्ये ननयमाः नित्रवर्ानस्य
ु िालनीयाः।
अनगु र्ं

14. ु
अनवादः (के वलं वाक्यिञ्चकम)् 1x5 = 5
ु
1. उद्याने िष्पानर् नवकसनि।
2. मम समीिे िञ्च फलानन सनि।
3. नदल्ली / देहली र्ारतस्य राजधानी अनि।
्
4. ह्यः आवां गोवानगरम अगच्छाव/ गतविौ।
्
5. कृ िया त्वं मह्यं / मदथुं जलम आनय।
्
6. शननवासरे अहम उत्सवं गनमष्यानम।
्
7. अधनु ा त्वं िठे ः अथवा अधनु ा त्वया िठनीयम /िनठतव्यम।्
पचितावबोधनम ्
15. ्
गद्यांश ं िनठत्वा प्रदत्तप्रश्नानाम उत्तरानर् संस्कृतेन नलखत – 3

5

अ. एकिदेन उत्तरत। (के वलं प्रश्नद्वयम)् (½×2=1)
(क) व्याघ्रः
(ख) मागे / गहनकानने
ु
(ग) राजित्रः
आ. िूर् ावाक्येन उत्तरत। (के वलं प्रश्नद्वयम)् (1×2=2)
ु ििेियाप्रहृत्य जगाद- “कथमेकैकशो व्याघ्रर्क्षर्ाय कलहं कुरथः?
(क) सा ित्रौ
ु
अयमेकिावनद्वर्ज्य र्ज्यताम ।् िश्चाद ् अन्यो नद्वतीयः कनश्चल्लक्ष्यते”।
(ख) बनु द्धमती सा आवश्यककायेर् ित्रद्वयोिे
ु ु हृ ा ं प्रनत िनलता।
ता नितग
(ग) मागे सा बनु द्धमती एकं व्याघ्रं ददशा?

16. िद्यांशः 3
अ. एकिदेन उत्तरत - (के वलं प्रश्नद्वयम)् (½×2=1)
(i) जीनवतम ्
(ii) अननशम ्
(iii) शनु ि
आ. िूर् ावाक्येन उत्तरत - (के वलं प्रश्नद्वयम)् (1×2=2)
(क) कालायसिक्रम अननशं ् िलद ् वक्रं भ्रमनत।
(ख) दुदाािःै दशन ैः जनग्रसनं न स्यात।्
्
(ग) प्रकृ नतः एव अस्माकं शरर्म अनि ।

17. ्
अधोनलनखतं नाट्ांश ं िनठत्वा प्रदत्तप्रश्नानाम उत्तरानर् संस्कृतेन नलखत - 3
अ. एकिदेन उत्तरत। (के वलं प्रश्नद्वयम)् (½×2=1)
(क) वानरः
(ख) मयूरः
(ग) मयूरः
आ. िूर् ावाक्येन उत्तरत। (के वलं प्रश्नद्वयम)् (1×2=2)
(क) नशरनस राजमक ु ु िनमव नशखां स्थाियता नवधात्रा एव मयूरः िनक्षराजः कृ तः।
(ख) काकः (सव्यङ्ग्यम)् -“अरे अनहर्क ु !् नृत्यानतनरक्तं का तव नवशेषता यत ्
् इनत वदनत
त्वां वनराजिदाय यो्यं मन्यामहे वयम।”
(ग) वानरः (सगवुं) “अहमेव यो्यः वनराजिदाय। शीघ्रमेव मम
राज्यानर्षेकाय तत्पराः र्वि ु सवे वन्यजीवाः” इनत कथयनत।

6

18. अन्वयः ½×4=2
(i) धमाप्रदाम ्
(ii) अभ्यदु ीरयेत ्
(iii) िनरत्यज्य
ु े
(iv) र्ङ्क्त
अथवा
र्ावाथे नरक्तस्थानिूर्हतः
अस्य र्ावोऽनि यत ् काकस्य वर्ाः कृ ष्णः वतात े निकस्य अनि वर्ाः ½×4=2
कृ ष्णः एव अनि। अतः तयोः निके काके ि कः र्ेदः अनि अथाात ्
वर्ादृष्टया तयोः कनश्चद ् र्ेदो न दृश्यते। िरि ु यदा वसिस्य समयः
आगच्छनत तदा तयोः स्वरैः ज्ञायते यत कः ् काकः अनि कश्च निको वतात।े

19. ु ार-लेखनम –्
कथा-क्रमानस ½x8=4
(i) एकः कृ षकः आसीत।्
(ii) तस्य समीिे द्वौ बलीवदौ आिाम।्
(iii) तयोः बलीवदायोः एकः शरीरेर् दुबालः आसीत।्
(iv) ु
कृ षकः तं दुबालं वृषर्ं तोदनेन नद्यमानः अवतात।
(v) सः वृषर्ः हलम ऊढ् ् वा गिमु अशक्तः् क्षेत्र े ििात।
ु ािनयतं ु बहुवारं यत्नमकरोत।्
(vi) क्रुद्धः कृ षकः तमत्थ
ु
(vii) ित्रस्य ु
दैन्यावस्थां दृष्टवा सरनर्ः दुःनखता अर्वत।्
(viii) सरर्े ्
ु ः इमाम अवस्थां ु
दृष्टवा सरानधिः ् च्छत –्
ताम अिृ
‘अनय शर्ु !े नकमेवं रोनदनष’‍इनत।

-------------0000--------------

7