CBSE Class 10 Sample Paper 2021 for Sanskrit

आदर्श-प्रश्नपत्रम ् - 2020-21
कक्षा - दर्मी
संस्कृतम ् (कोड-122)

समयः – होरात्रयम ् सम्पूर्ाशङ्ाः – 80

सामान्यनिदेर्ाः –

्
• कृ पया सम्यक्तया परीक्षर्ं कुर्शन्त ु यत अनिि ्
प्रश्नपत्रे 11 पृष्ठानि मनु ितानि सनन्त।
• कृ पया सम्यक्तया परीक्षर्ं कुर्न्त ्
श ु यत अनिि ्
प्रश्नपत्रे 19 प्रशिाः सनन्त।
् र्ं प्रशिस्य क्रमाङ्ः अर्शयं लेखिीयः।
• उत्तरलेखिात पू
्
• अस्य प्रशिपत्रस्य पठिाय 15 निमेषाः निर्ाशनरताः सनन्त। अनिि अर्र्ौ के र्लं प्रश्नपत्रं
्
पठिीयम उत्तरप ु
निकायां च नकमनप ि लेखिीयम।्

प्रश्नपत्रस्वरूपम –्
‘अ’ - भागः (बहुनर्कल्पात्मकः) 40 अङ्ाः
‘आ’ - भागः (र्र् शिात्मकः) 40 अङ्ाः

(i) ् िपत्रे द्वौ भागौ िः।
अनिि प्रश
(ii) ‘अ’ - भागः बहुनर्कल्पात्मकः अनि।
(iii) ‘आ’ - भागः र्र्शिात्मकः अनि।
(iv) ु
प्रशिसङ्‍खया प्रशिपत्रािसारम ्
अर्शयमे
र् लेखिीया।
(v) ्
सर्ेषां प्रशिािाम उत्तरानर् संस्कृतेि लेखिीयानि।
(vi) प्रशिािां निदेर्ाः ध्यािेि अर्शयं पठिीयाः।

1

‘अ’ - भागः 40 अङ्ाः
(बहुनर्कल्पात्मकाः प्रश्नाः)

ु क्त-व्याकरर्म
अिप्रय ु ्
1. अर्ोनलनखतर्ाक्येष ु रेखानङ्तपदस्य सनिपदं सनिच्छेदपदं र्ा नचितु - 1×4=4
(के र्लं प्रशिचतष्टु यम)्
(i) अचिरादेव िण्डवातेन मेघरवैश्च सह प्रवर्षः समजायत।
(क) अचिराद ् + एव (ख) अचिरात + ् एव (ग) अचिराद + एव
ु
(ii) आलस्यं नह मिष्यार्ां ् ः।
र्रीरस्थः + महाि नरप ु
(क) र्रीरस्थो महाि ् (ख) र्रीरस्थ महाि ् (ग) र्रीरस्थमहाि ्
(iii) कनशचत कृ् षकः बलीर्दाशभ्ां क्षेत्रकषशर् ं कुर्शि आसीत
् ।्
(क) कर् + ् नचत ् (ख) क + नशचत ् (ग) कः + नचत ्
्
(iv) नकनित कालं ्
िय माम अिात ् िगराद ् बहुदूरम ।्
+
(क) अिात्िगरात ् (ख) अिाननगरात ् (ग) अिादिगरात ्
ु
(v) अयोग्यः परुषः िानि योजकः + तत्र दुलशभः।
(क) योजकित्र (ख) योजक तत्र (ग) योजकशतत्र

2. अर्ोनलनखतर्ाक्येष ु रेखानङ्तपदािां समासं नर्ग्रहं र्ा प्रदत्तनर्कल्पेभ्ः नचित–
ु 1×4=4
(के र्लं प्रशिचतष्टु यम)्
ु र्ृक्षोपनर आरोहनत।
(i) र्ािरः ससहस्य कर्शमाकृ ष्य पिः
(क) र्ृक्ष उपनर (ख) र्ृक्षस्य उपनर (ग) र्ृक्ष े उपनर
(ii) प्रकृ नतमाता (सस्िहे म)् – भोः भोः प्रानर्िः! यूयं सर्े एर् मे सन्तनतः।
(क) स्िेहस्य सनहतम ् (ख) स्िेहेि सनहतम ् (ग) स्िेहस्य अभार्ः
्
(iii) सर्ेषामेर् मत्कृ ते महत्त्वं नर्द्यते समयम अिनतक्रम्य।
(क) यथासमयम ् (ख) यथासमयः (ग) उपसमयम ्
(iv) र्ाक्पटुः के िानप प्रकारेर् परैि श पनरभूयते।
(क) र्ाचः पटुः (ख) र्ाक ् पटुः (ग) र्ानच पटुः
(v) हयाः च िागाः च र्हनन्त बोनर्ताः।
(क) हयिागाः (ख) हयािागौ (ग) हयािागाश्च

3. ्
अर्ोनलनखतर्ाक्येष ु रेखानङ्तपदािां प्रकृ नत-प्रत्ययौ संयोज्य नर्भज्य र्ा उनचतम उत्तरं 1×4=4
ु (के र्लं प्रशिचतष्टु यम)्
नर्कल्पेभ्ः नचित-
2

् ष्म
(i) नर्द्वांसः एर् लोके ऽनिि चक्ष ु न्तः प्रकीर्ततताः।
(क) चक्षुस + ् मतपु ् (ख) चक्षुष + ् मतपु ् (ग) चक्षुः+ मतपु ्
(ii) नर्नचत्रा दैर्गनतः।
(क) नर्नचत्र + टाप ् (ख) नर्नचत्र + ङीप ् (ग) नर्नचत्र + त्व
अथर्ा
ु ः – स्वानमि !् यत्रािे सा र्ूताश तत्र गम्यताम।्
जम्बक
(क) र्ूत श + तल ् (ख) र्ूत श + टाप ् (ग) र्ूत श + त्व
(iii) तस्य भायाश बनु ि + मतपु ् पत्रद्वयोपे
ु ता नपतग ु हृ श ं प्रनत चनलता।
(क) बनु िमाि ् (ख) बनु िमती (ग) बनु िमत ्
् त्व नर्द्यते।
(iv) सर्ेषामेर् मत्कृ ते महत +
(क) महत्ता (ख) महत्वम ् (ग) महत्त्वम ्

4. ु र्म
र्ाच्यस्य नियमािग ्
ु उनचतं ु
नर्कल्पं नचित। (के र्लं प्रशित्रयम)् 1×3=3
(i) आचदत्यः – अचिनव ! किं ---------------------- क्रीचडतुं गच्छनस?
(क) त्वया (ख) त्वम ् (ग) अहम ्
(ii) अचिनवः – न, मया त स्वपाठः ---------------------।
(क) पठ्यते (ख) पठानम (ग) पठ्यसे
(iii) आचदत्यः – शोिनम !् त्वुं --------------- अचप चिखचस नकम?्
(क) चनबन्धः (ख) निबिम ् (ग) निबिेि
(iv) अचिनवः – न, ---------- त गचितस्य अभ्यासः चक्रयते।
(क) त्वया (ख) अहम ् (ग) मया

5. प्रदत्तेभ्ः नर्कल्पेभ्ः समनु चतं कालबोर्कर्ब्दं नचितु - (के र्लं प्रशिचतष्टु यम)् 1×4=4
(i) अहं सायं 5:30 र्ादि-े ----------------------- भ्रमर्ं करोनम।
(क) सार्श-पिर्ादिे (ख) सपाद-पिर्ादिे (ग) पादोि-पिर्ादिे
(ii) के र्र्ः प्रातः 6:00 र्ादि े ------------------------ जागर्तत।
(क) सार्श-षड्र्ादिे (ख) सपाद-षड्र्ादिे (ग) षड्र्ादिे
(iii) कनपलः प्रातः 7:30 र्ादि े ------------------------ नर्द्यालयं गच्छनत।
(क) सार्श-सप्तर्ादिे (ख) सपाद- सप्तर्ादिे (ग) पादोि-सप्तर्ादिे
(iv) सायं 4:30 र्ादि े ------------------------ नििादः अनतनरक्तकक्षायै गच्छनत ।
(क) सपाद-चतर्ु ाशदिे (ख) सार्श-चतर्ु ाशदिे (ग) पादोि-चतर्ु ाशदिे

3

(v) प्रर्र्ः रात्रौ 8:45 र्ादि े ------------------------ दूरदर्शि ं पशयनत।
(क) सार्श-अष्टर्ादिे (ख) सपाद-अष्टर्ादिे (ग) पादोि-िर्र्ादिे

6. ु र्म
र्ाक्यािग ्
ु उनचताव्ययपदं नचितु - (के र्लं प्रशित्रयम)् 1×3=3
्
(i) ---------- छात्राः पादपाि नसिनन्त।
(क) शर्ः (ख) ह्यः (ग) इदानीम ्
्
(ii) दुर्शहम ------------- जीनर्तं जातम।्
(क) तत्र (ख) अत्र (ग) अन्यत्र
(iii) निजशिस्थािे रोदिं----------------- भर्नत।
(क) शर्ः (ख) र्ृथा (ग) एर्
(iv) --------------- गनर्तस्य परीक्षा अभर्त।्
(क) उच्ैः (ख) र्ि ैः (ग) ह्यः

7. ् ि
अर्ोनलनखतर्ाक्येष ु रेखानङ्तपदम अर् ्
ु म अनि। ु
ु ं पदं नर्कल्पेभ्ः नचित-
र्ि 1×3=3
(के र्लं प्रशित्रयम)्
(i) ्
भर्ाि फलं खाद।
(क) खादनस (ख) खादन्त ु (ग) खादत ु
(ii) र्ृक्षानर् हनरताः सनन्त।
(क) वृक्षान ् (ख) वृक्षाः (ग) वृक्षौ
(iii) सः ग्रामं गच्छनन्त।
(क) गच्छनस (ख) गच्छतः (ग) गच्छनत
(iv) आिन्दः ह्यः ि आगनमष्यनत।
(क) आगच्छत ् (ख) आगच्छनत (ग) आगच्छि ्

पचठतावबोधनम ्
8. ु
रेखानङ्त-पदानि आर्ृत्य समनचतं प्रश्नर्ाचकपदं नचित- ु (के र्लं प्रशिपिकम)् 1×5=5
्
(i) महािगरेष ु र्ाहिािाम अिन्ताः पङ्‍खक्तयः र्ार्नन्त।
(क) कस्य (ख) कुत्र (ग) के षाम ्
(ii) बनु िमती चपेटया पत्रौ
ु प्रहृतर्ती।
(क) का (ख) कदा (ग) कया
(iii) मयूरस्य िृत्य ं प्रकृ तेः आरार्िा अनि।
(क) का (ख) कस्य (ग) कस्याः
4

ु
(iv) सरानर्पः ् च्छत ।्
ताम अपृ
(क) कः (ख) नकम ् (ग) का
(v) करुर्ापरो गृही तिै आश्रयं प्रायच्छत।्
(क) किै (ख) कस्य ै (ग) कै ः
(vi) संसारे नर्द्वांसः ज्ञािचक्षुनभः िेत्रर्न्तः कथ्यन्ते।
(क) काः (ख) के (ग) कः

9. अर्ोनलनखतर्ाक्येष ु रेखानङ्तपदािां प्रसङ्गाििं ्
ु लम उनचताथं ु
नचित- 1×4=4
(के र्लं प्रशिचतष्टु यम)्
(i) िर्मानलका रसालं नमनलता।
(क) र्िम ् (ख) आम्रम ् (ग) र्ृक्षम ्
ु
(ii) राजपत्रस्य ु
भायाश पत्रद्वयोपे
ता नपतृगहृ ं प्रनत चनलता।
(क) माता (ख) सखी (ग) पत्नी
्
(iii) र्ृषः जर्ेि गन्तमु अर्क् तः आसीत।्
(क) तीव्रगत्या (ख) ‘जर्’ इनत अन्नेि (ग) मन्दं मन्दम ्
(iv) करी च ससहस्य बलं जािानत।
(क) करः (ख) ससहः (ग) गजः
(v) मां निजगले बदध्वा चल सत्वरम।्
(क) मन्दम ् (ख) र्ीघ्रम ् (ग) र्ि ैः

ु
10. भानषककायशसम्बिािां प्रश्नािां समनचतम ्
उत्तरं नर्कल्पेभ्ः नचितु – 1×6=6
(के र्लं प्रशिषट्कम)्
(i) “दुदाशन्तदै र् ्
श ि ैरमिु ा स्यानि ैर् जिग्रसिम”् अनिि र्ाक्ये नर्र्ेष्यपदं नकम?्
(क) दुदाशन्तःै (ख) दर्ि ैः (ग) अमिु ा
ु म?्
(ii) “मागे गहिकाििे एकं व्याघ्रं ददर्श’ अत्र ‘र्िे’ इत्यथे सक पयाशयपदं प्रयक्त
(क) मागे (ख) गहिे (ग) काििे
ु र्क्तः क्षेत्र े पपात” अत्र नक्रयापदं नकम?्
(iii) “सः ऋषभः हलमूढ्र्ा गन्तम
(क) पपात (ख) ऊढ्र्ा (ग) अर्क्तः
्
(iv) “चनचमत्तमचिश्य चह यः प्रिंप्यचत, ध्रवुं स तस्यापगमे प्रसीदचत” अनिि र्ाक्ये
ु म?्
‘प्रिंप्यचत’ इत्यस्य सक नर्लोमपदं प्रयक्त
(क) ध्रर्ु म ् (ख) प्रसीदनत (ग) निनमत्तम ्

5

्
(v) “क्रुिः ससहः र्ािरं प्रहतनुश मच्छनत” अनिि र्ाक्ये ु म?्
सक नर्र्ेषर्पदं प्रयक्त
(क) क्रुिः (ख) ससहः (ग) र्ािरम ्
(vi) ‘‘आदेर् ं प्राप्य उभौ प्राचलताम”् अत्र कतृपश दं नकम?्
(क) आदेर्म ् (ख) उभौ (ग) प्राप्य
ु बाल्ये नर्द्यार्िं महत”् अत्र नर्र्ेषर्पदं नकम?्
(vii) “नपता यच्छनत पत्राय
(क) नपता (ख) महत ् (ग) नर्द्यार्िम ्
(viii) “तस्य मृतर्रीरं राजमागं निकषा र्तशत”े अत्र ‘निकटे ’ इत्यथे सक पदं दत्तम?्
(क) राजमागशम ् (ख) मृतर्रीरम ् (ग) निकषा

‘आ’ - भागः
र्र्शिात्मकाः प्रश्नाः 40 अङ्ाः

अपचठतावबोधनम ्
्
11. अर्ोनलनखतं गद्यांर् ं पनठत्वा प्रदत्तप्रश्नािाम उत्तरानर् संस्कृतेि नलखत – 10
सूयर्श र् ु म िृपः अभर्त।् तस्य कुले एर् नदलीपः इनत यातिामा राजा
ं े सर्शप्रथमं मििाश
समत्प ्
ु न्नः। राजा नदलीपः सर्ेषां नर्षयार्ां ज्ञाता आसीत तथानप सः सर्शदा
अनभमािरनहतः, पराक्रमी, पनरश्रमी, क्षमार्ीलः आसीत ।् नदलीपः न्यायपूर्क
श ं नपतृर्त ्
च प्रजापालिं करोनत ि। सः प्रजायाः रक्षर्े सर्शदा उद्यतः भर्नत ि। अतः सः एर्
प्रजायाः नपता आसीत।् राजा नदलीपः यदा नचरं सन्तसत ि अलभत तदा तं गरुु र्नर्ष्ठः
सन्तसत प्राप्त ं ु कामर्ेिोः पत्र्ाः
ु ्
िनन्दन्याः सेर्ाथशम आनदर्त।् नदलीपः स्वभायशया सह
्
एकसर्र्नतः नदर्सपयशन्तं गोसेर्ाम अकरोत ।् द्वासर्र्नततमे नदिे एकः ससहः िनन्दिीम ्
आक्राम्यत।् नदलीपः गोरक्षायै स्वर्रीरं समप शनयतुम उद्यतः
् अभर्त।् प्रसन्ना िनन्दिी
्
तिै सन्ततेः र्रम अयच्छत।्
अ एकपदेि उत्तरत – (के र्लं प्रशिद्वयम)् (1×2=2)
्
(i) नदलीपः कया सह गोसेर्ाम अकरोत?्
्
(ii) नदलीपः नकमथं स्वर्रीरं समप शनयतुम उद्यतः अभर्त?्
ं े सर्शप्रथमं कः िृपः अभर्त?्
(iii) सूयर्श र्
(2×2=4)
आ पूर् शर्ाक्येि नलखत - (के र्लं प्रशिद्वयम)्
ु
(i) गरुर्नर्ष् ्
ठः नकमथं िनन्दन्याः सेर्ाथशम आनदर्त?्
(ii) नदलीपः कथं प्रजापालिं करोनत ि?
्
(iii) नदलीपः कनत नदर्सपयशन्तं गोसेर्ाम अकरोत?्
इ ु दस्य कृ ते उपयक्त
अस्य अिच्छे ु ं र्ीष शकं संस्कृतेि नलखत। (1)
ई ्
यथानिदेर्म उत्तरत - (के र्लं प्रशित्रयम)् (1×3=3)

6

(i) ‘आक्राम्यत’् इत्यस्याः नक्रयायाः कतृपश दं नकम?्
(क) नदलीपः (ख) र्नर्ष्ठः (ग) ससहः
्
(ii) ‘क्षमार्ीलः’ इनत पदस्य नर्र्ेष्य ं गद्यांर्ात नचत्वा नलखत।
(क) र्नर्ष्ठः (ख) नदलीपः (ग) पराक्रमी
(iii) ‘र्ंर्’े इत्यस्य पदस्य कः पयाशयः अत्र आगतः?
(क) कुले (ख) सन्ततेः (ग) नचरम ्
ु द े ‘अलसः’ पदस्य कः नर्पयशयः आगतः?
(iv) अिच्छे
(क) क्षमार्ीलः (ख) पनरश्रमी (ग) पराक्रमी

रिनात्मिंुं िंायषम ्
्
12. भर्ाि अनभिर्ः। ् ःु स्थािान्तरर्र्र्ात असमप्रदे
भर्ाि नपत ् ्
र्म आगतः। ½×10=5
स्थािान्तरर्-प्रमार्पत्रं प्राप्त ं ु प्रर्ािाचायां प्रनत नलनखते प्राथ शिापत्रे नरक्तस्थािानि
ु उत्तरपनिकायां
पूरनयत्वा पत्रं च पि: ु नलखत।ु

सेर्ायाम ्
माििीया (i) -----------------
डी.ए.र्ी. नर्द्यालयः,
िर्देहली।

नर्षयः - स्थािान्तरर्-प्रमार्पत्रं प्राप्त ं ु प्राथशिापत्रम।्

महोदये !
्
(ii) ----------------------- निर्ेदिम अनि यद ् अहं भर्त्याः नर्द्यालये िर्मकक्षायां
(iii) -------------------। मम नपतःु (iv) -------------- असमप्रदेर्स्य गौहाटीिगरे
सञ्जातम।् मम सम्पूर्ःश पनरर्ारः तत्रैर् गत्वा निर्ासं(v) ---------------। अहम अनप
्
(vi) ---------------- सह गत्वा तत्रैर् (vii) --------------------। अतः अहं प्राथशय े
यत कृ् पया मह्यं स्थािान्तरर्पत्रं (viii)----------------------- अिग
ु ह्ृ र्ात।ु भर्त्याः
(ix) ---------------- कृ पा भनर्ष्यनत। र्न्यर्ादः।

भर्त्याः (x) --------------- नर्ष्यः
अनभिर्ः
िर्मकक्षास्थः
ु
अिक्रमाङ्ः- 3
नदिाङ्ः ------------

7

मञ्जूषा

सनर्ियम, ् पठानम, प्रर्ािाचायाश, पनरर्ारेर्, कनरष्यनत, प्रदाय,
स्थािान्तरर्म, ् पनठष्यानम, महती, आज्ञाकारी।

13. प्रदत्तं नचत्रं दृष्ट्र्ा मञ्जूषायां प्रदत्तर्ब्दािां सहायतया पि र्ाक्यानि संस्कृतेि नलखत – 1x5=5

मञ्जूषा –
ु
अग्रजस्य, अिजस्य, भनगिी, रक्षाबििम, ् रक्षासूत्रम, ्
मनर्बिे, नमष्टान्नम, ् प्रसन्नौ, पर्शर्ः, बध्नानत।
अथर्ा
्
मञ्जूषाप्रदत्तर्ब्दािां साहाय्येि निम्ननलनखतं नर्षयम अनर्कृ त्य पिनभः संस्कृतर्ाक्य ैः 1x5=5
एकम अि ् च्छेु द ं नलखत -
“दीपार्नलः”
मञ्जूषा –
दीपािां पनतः, जिाः, रात्रौ, पूजयनन्त, प्रतीकम, ् नमष्टानिम, ् नर्तरनन्त, स्फोटयनन्त,
दीपमानलकोत्सर्ः, उल्लासमयम, ् अमार्स्यायाम, ् उत्साहेि, बालकाः अनप।

14. अर्ोनलनखतानि र्ाक्यानि संस्कृतभाषया अिूद्य नलखत – (के र्लं र्ाक्यपिकम)् 1x5=5
1. उद्याि में फू ल नखल रहे हैं । 1. Flowers are blooming in the
garden.
2. मेरे पास पााँच फल हैं । 2. I have five fruits.
3. नदल्ली भारत की राजर्ािी है। 3. Delhi is the capital of India.
4. कल हम दोिों गोर्ा गए थे। 4.Both of us went to Goa yesterday.
8

ु मेरे नलए पािी लाओ। 5. Please bring water for me.
5. कृ पया तम
6.र्निर्ार को मैं उत्सर् में जाऊाँ गा। 6. I will go to festival on Saturday.
ु ें पढ़िा चानहए।
7. अब तम्ह 7. You should study now.

पचठतावबोधनम ्
्
15. अर्ोनलनखतं गद्यांर् ं पनठत्वा प्रदत्तप्रश्नािाम उत्तरानर् संस्कृतेि नलखत – 3
ु र्सनत ि। एकदा के िानप
अनि देउलायो ग्रामः। तत्र राजससहः िाम राजपत्रः
आर्शयककायेर् तस्य भायाश बनु िमती पत्रद्वयोपे
ु ु हृ श ं प्रनत चनलता। मागे
ता नपतग
गहिकाििे सा बनु िमती एकं व्याघ्रं ददर्श। सा व्याघ्रमागच्छन्तं दृष्ट्र्ा धार्ष्टयाषत प् त्रौ
ु
चपेटया प्रहृत्य जगाद- “कथमेकैकर्ो व्याघ्रभक्षर्ाय कलहं कुरुथः?
ु
अयमेकिार्चिभज्य भज्यताम ।् पश्चाद ् अन्यो नद्वतीयः कनशचल्लक्ष्यते”। इनत श्रत्व
ु ा
व्याघ्रमारी कानचनदयनमनत मत्वा व्याघ्रो भयाकुलनचत्तो िष्टः।
अ. एकपदेि उत्तरत। (के र्लं प्रशिद्वयम)् (½×2=1)
(क) कः भयाकुलनचत्तो िष्टः?
(ख) सा बनु िमती कुत्र एकं व्याघ्रं ददर्श?
(ग) राजससहः कः आसीत?्
आ. पूर् शर्ाक्येि उत्तरत। (के र्लं प्रशिद्वयम)् (1×2=2)
ु चपेटया प्रहृत्य सक जगाद?
(क) सा पत्रौ
(ख) बनु िमती सा नकमथं नपतग
ु हृ श ं प्रनत चनलता?
(ग) मागे सा बनु िमती सक ददर्श?

्
16. अर्ोनलनखतं पद्यांर् ं पनठत्वा प्रदत्तप्रशिािाम उत्तरानर् संस्कृतेि नलखत – 3
दुर्शहमत्र जीनर्तं जातं प्रकृ नतरेर् र्रर्म।्
र्नु च पयाशर्रर्म॥्
महािगरमध्ये चलदनिर्ं कालायसचक्रम।्
् ःु पेषयद ् भ्रमनत सदा र्क्रम॥्
मिः र्ोषयत ति
ु स्यानि ैर् जिग्रसिम।् र्नु च पयाशर्रर्म॥्
श ि ैरमिा
दुदाशन्तदै र्

अ. एकपदेि उत्तरत - (के र्लं प्रशिद्वयम)् (½×2=1)
(i) अत्र सक दुर्शहं जातम?्
(ii) कदा महािगरे कालायसचक्रं चलनत?
(iii) पयाशर्रर्ं कीदृर्ं भनर्तव्यम?्

9

आ. पूर् शर्ाक्येि उत्तरत - (के र्लं प्रशिद्वयम)्
् ं भ्रमनत?
(क) कालायसचक्रं सक कुर्शत र्क्र (1×2=2)
(ख) के ि जिग्रसिं ि स्यात?्
्
(ग) का अिाकं र्रर्म अनि?

्
17. अर्ोनलनखतं िाट्ांर् ं पनठत्वा प्रदत्तप्रश्नािाम उत्तरानर् संस्कृतेि नलखत - 3
मयूरः - (र्ृक्षोपनरतः – साट्टहासपूर्क श म)् नर्रम, नर्रम, आत्मश्लाघायाः। सक ि
जािानस यत –्
यनद ि स्यानिरपनतः सम्यङ्‍खिते ा ततः प्रजा।
अकर् शर्ारा जलर्ौ नर्प्लर्ेतहे िौनरर्॥
्
को ि जािानत तर् ध्यािार्स्थाम।् ‘नस्थतप्रज्ञ’ इनत व्याजेि र्राकाि मीिाि ्
छलेि अनर्गृह्य क्रूरतया भक्षयनस। नर्क ् त्वाम।् तर् कारर्ात त
् ु सर्ं
पनक्षकुलमेर्ार्मानितं जातम।्
र्ािरः - (सगर्शम)् अतएर् कथयानम यत अहमे
् र् योग्यः र्िराजपदाय। र्ीघ्रमेर् मम
राज्यानभषेकाय तत्पराः भर्न्त ु सर्े र्न्यजीर्ाः।
मयूरः - अरे र्ािर! तूष्णीं भर्। कथं त्वं योग्यः र्िराजपदाय? पशयत ु पशयत ु मम
ु ु टनमर् नर्खां स्थापयता नर्र्ात्रा एर्ाहं पनक्षराजः कृ तः अतः
नर्रनस राजमक
र्िे निर्सन्तं मां र्िराजरूपेर्ानप िष्टु ं सज्ाः भर्न्त अर्िु ा।यतः कोऽप्यन्यः
्
नर्र्ातःु निर्शयम अन्यथा कतं ु क्षमः?
ु !् िृत्यानतनरक्तं का तर् नर्र्ेषता यत त्वां
काकः - (सव्यङ्‍खग्यम)् अरे अनहभक ्
र्िराजपदाय योग्यं मन्यामहे र्यम।्
अ. एकपदेि उत्तरत। (के र्लं प्रशिद्वयम)् (½×2=1)
(क) कः सगर्ं र्दनत?
(ख) नाट्ाुंश े िंः श्लोिंुं वदचत?
(ग) ‘अरे र्ािर! तूष्णीं भर्।’ इनत कः कथयनत?
आ. पूर् शर्ाक्येि उत्तरत। (के र्लं प्रशिद्वयम)् (1×2=2)
(क) नर्र्ात्रा मयूरः कथं पनक्षराजः कृ तः?
(ख) काकः सक र्दनत?
(ग) र्ािरः (सगर्ं) सक र्दनत?

ु
18. मञ्जूषातः समनचतपदानि नचत्वा अर्ोनलनखत-श्लोकस्य अन्वयं पूरयत – ½×4=2
त्यक्त्वा र्मशप्रदां र्ाचं परुषां योऽभ्दु ीरयेत।्
ु क्तेऽपक्र्ं नर्मूढर्ीः॥
पनरत्यज्य फलं पक्वं भङ्‍ख
10

् त्वा परुषाम र्ाचम
अन्वयः – यः (i) .................र्ाचम त्यक् ् ् …............ (सः)
(ii)
्
नर्मूढर्ीः पक्र्म (फलम )् (iii)............अपक्र्म फलम
् ्
(iv)…........।
मञ्जूषा-

अभ्दु ीरयेत, ् भङ्‍ख
ु क्ते, र्मशप्रदाम, ् पनरत्यज्य

अथर्ा
ु
मञ्जूषायाः साहाय्येि श्लोकस्यभार्ाथे नरक्तस्थािानि पूरनयत्वा पिःनलखत - ½×4=2
काकः कृ ष्णः नपकः कृ ष्णः को भेदः नपककाकयोः।
र्सन्तसमये प्राप्ते काकः काकः नपकः नपकः ॥
भार्ाथ शः –
्
अस्य भार्ोऽनि यत ----------------- र्र्शः कृ ष्णः र्तशत े नपकस्य अनप र्र्शः
------------------- एर् अनि। अतः नपके काके च कः भेदः अनि अथाशत ्
र्र्शदृष्ट्या तयोः कनशचद ् भेदो ि दृशयते। परन्त ु यदा ---------------- समयः
आगच्छनत तदा तयोः स्वरैः ज्ञायते यत कः ् ------------------- अनि कशच
नपको र्तशत।े
मञ्जूषा-

र्सन्तस्य, काकस्य, काकः, कृ ष्णः

19. अर्ोनलनखत-कथांर् ं समनु चत-क्रमेर् नलखत – ½x8=4
(i) एकः कृ षकः आसीत।्
(ii) ु
पत्रस्य ु
दैन्यार्स्थां दृष्ट्र्ा सरनभः दुःनखता अभर्त।्
(iii) सरभे ्
ु ः इमाम अर्स्थां ु
दृष्ट्र्ा सरानर्पः ् च्छत –्
ताम अपृ
‘अनय र्भु !े नकमेर्ं रोनदनष’ इनत।
(iv) ु
कृ षकः तं दुबशलं र्ृषभं तोदिेि िद्यमािः अर्तशत।
(v) तस्य समीपे द्वौ बलीर्दौ आिाम।्
(vi) ु ापनयतं ु बहुर्ारं यत्नमकरोत।्
क्रुिः कृ षकः तमत्थ
् र्ा गन्तम
(vii) सः र्ृषभः हलम ऊढ् ्
ु अर्क्तः क्षेत्र े पपात।
(viii) तयोः बलीर्दशयोः एकः र्रीरेर् दुबशलः आसीत।्

-------------0000--------------

11