HBSE Class 12 Syllabus 2024 Sanskrit

Haryana Board
Syllabus
2023-24

हरियाणा विद्यालय विक्षा बोर्ड
पाठ्यक्रमस्य अध्यायानुसािम् अङ्कानाां विभाजनां च (2023-24)
कक्षा – द्वादिी विषयः - सांस्कृतम् कोर्ः - 526

सामान्यवनदे िा: -
1. सम्पूर्णपाठ्यक्रमस्य आधारे एका वार्षणकी परीक्षा भर्वष्यर्ि।
2. वार्षणकी परीक्षा 80 अङ्कानाां भर्वष्यर्ि एवञ्च आन्तररकां मूल्याङ्कनां 20 अङ्कानाां भर्वष्यर्ि।
3. आन्तररकमूल्याङ्कनस्य कृिे र्नम्नानुसारम् आवर्धकां मूल्याङ्कनां भर्वष्यर्ि :-

(i) 6 अङ्कानाां कृते - द्वय ोः सैट (SAT) इत्यनय ोः पूवणब र्ण परीक्षार्ाञ्च आय जनां भर्वष्यर्ि। िासु परीक्षासु
अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 4+2=06 अङ्कानाां भाराङ्क भर्वष्यर्ि।
(ii) 2 अङ्कयोः कृते - एका अर्द्ण वार्षणकी परीक्षा भर्वष्यर्ि। यस्याोः अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 2 अङ्कय ोः
भाराङ्क भर्वष्यर्ि।
(iii) 2 अङ्कयोः कृते - र्िक्षकाोः कक्षा-कक्षय ोः सहभार्ििायाोः (CRP) कृिे मूल्याङ्कनां कररष्यन्तन्त एवञ्च
अर्धकिमौ द्वौ अङ्कौ अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने दास्यन्तन्त।
(iv) 5 अङ्कानाां कृते - छात्ाोः पररय जनाकायं कररष्यन्तन्त। यस्य अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 05 अङ्कानाां
भाराङ्क भर्वष्यर्ि।
(v) 5 अङ्कानाां कृते - छात्ार्ाम् उपन्तथििेोः अनुसारे र् अर्धकिमाोः 05 अङ्काोः प्रदीयन्ते :-

75% िोः 80% पयण न्तम् = 01 अङ्कोः
80% िोः उपरर 85% पयण न्तम् = 02 अङ्कौ
85% िोः उपरर 90% पयण न्तम् = 03 अङ्काोः
90% िोः उपरर 95% पयण न्तम् = 04 अङ्काोः
95% िोः उपरर = 05 अङ्काोः

1

पाठ्यक्रमस्य सांिचना (2023-24)
कक्षा - द्वादिी विषय: - सांस्कृतम् कोर्: - 526
क्रम-सांख्या आकलनवबन्दिः अङ्काः
1. खण्डः ‘क’ अपवितािबोधनम्
 अपर्ििां िद्ाां िां पर्ित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तरार्र् यिार्नदे िां सांस्कृिेन र्िखि 10
2. खण्डः ‘ख’ िचनात्मक-कायडम्
 र्नबन्धमेकमर्धकृत्य षर्् वाक्यार्न सांस्कृिभाषया र्िखि 6
 छन्दाधाररिानाां प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिभाषया र्िखि 6
 अिङ्काराधाररिानाां प्रदत्तप्रश्रानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिभाषया र्िखि 6
3. खण्डः ‘ग’ पवित-अिबोधनम् (पाठ्यपुस्तकम्)
पािसांख्या पािानाां नामावन आकलनवबन्दिः
1. र्वद्याऽमृिमश्नुिे  िद्ाां िस्य र्हन्दीभाषया सप्रसङ्गसरिािण म् 4
 पद्ाां िस्य र्हन्दीभाषया सप्रसङ्गसरिािण म् 4
2. रघुकौत्ससांवादोः  द्वय ोः सूक्त् ोः भावािं र्िखि
3. बािकौिु कम् अथिा श्ल कस्य अन्वयां मञ्जूषािोः 4
4. उर्ििपदार्न र्ित्वा पूरयि
कमणिौरवम्
 िद्ािां पर्ित्वा प्रश्नानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिेन
5. िुकनास पदे िोः पूर्णवाक्येन र्िखि 3
6. सून्तिसुधा  श्ल कां पर्ित्वा प्रश्नानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिेन
पूर्णवाक्येन र्िखि 3
7. र्वक्रमस्यौदायणम्  रे खार्ङ्कि / थिूिपदार्न आधृत्य क ष्ठकाि्
9. कायं वा साधयेयां दे हां प्रश्नर्नमाण र्करर्म् 4
वा पाियेयम्  कर्वपररियाधाररिानाां प्रदत्तप्रश्रानाम् उत्तरार्र् 4
10. दीनबन्धुोः श्रीनायारोः  रिनापररियाधाररिानाां प्रदत्तप्रश्रानाम् उत्तरार्र् 4

4. खण्डः – ‘घ’ अनुप्रयुक्त-व्याकिणम्
 सन्धेोः कारकस्य समासस्य ि पररभाषाां र्हन्दीभाषया उदाहरर्ञ्च सांस्कृिभाषया र्िखि 6


5. खण्डः – ‘ङ’ बहुविकल्पीय-प्रश्ाः
 पािाधारित-अभ्यासात् - सन्तन्धोः / सन्तन्धच्छे दोः , समासोः /र्वग्रहोः , प्रत्ययोः सांय िोः र्वय िश्च, 16
उपपदर्वभन्तिोः , पयाण यपदम्, र्वि मपदम्, र्विेषर्-र्विेष्यपदम्
योगः 80
आन्तरिक-मूल्याङ्कनम् 20
सम्पूणाडङ्काः 100

2

प्रथमः पािः - विद्ययाऽमृतमश्ुते
मन्त्रार्ाां सस्वरिानस्य मन्त्रार्ािाण नाां ि भावािणब धनम्। अन्वयस्य ज्ञानप्रदानम्। वेदानाां पररियोः र्हन्दीभाषया।
मन्त्रेषु आधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम् एकपदे न पूर्णवाक्येन ि उत्तरप्रदानस्य अभ्यासोः । पािे आििानाां पयाण यपदानाां
र्वि मपदानाां समुर्ििपदानाां य जनस्य ररिथिानपूिेोः सन्तन्ध-प्रत्ययानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-
अभ्यासकायणम्।

वद्वतीयः पािः - िघुकौत्ससांिादः
पािपररियोः कर्वपररियोः पद्वािनस्य अभ्यासोः पद्ाां िस्य सरिािणज्ञानम् अन्वयस्य ज्ञानप्रदानम्।
पद्ाां िाधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाां ि अभ्यासोः । प्रश्नर्नमाण र्स्य अभ्यासकायणम्। पािे आििानाां पयाण यपदानाां
र्वि मपदानाां समासानाां समुर्ििपदानाां य जनस्य र्विे ष्य-र्विेषर्पदानाां प्रत्ययानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-
अभ्यासकायणम्।

तृ तीयः पािः - बालकौतु कम्
पािपररियोः िेखकपररियोः नाट्ाां िवािनस्य अभ्यासोः नाट्ाां िस्य सरिािणज्ञानां पद्ाां िस्य सरिािणज्ञानम्
अन्वयस्य ि ज्ञानप्रदानम्। नाट्ाां िाधाररिानाां पद्ाां िाधाररिानाां ि प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासोः । प्रश्नर्नमाण र्स्य
अभ्यासोः । र्नदे िानुसारां ररिथिानपूिेोः अभ्यासोः । समासज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि अभ्यासकायणम्।

चतु थडः पािः - कमडगौििम्
पािपररियोः कर्वपररियोः पद्वािनस्य अभ्यासोः पद्ाां िस्य सरिािणज्ञानम् अन्वयस्य ि ज्ञानप्रदानम्।
पद्ाां िाधाररिानाां प्रश्न िरार्ाम् अभ्यासोः । प्रश्नर्नमाण र्स्य अभ्यासोः । पािे आििानाां पयाण यपदानाां र्वि मपदानाां ि
ज्ञानम्। सन्तन्धज्ञानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

पञ्चमः पािः - िुकनासोपदे िः
किाग्रन्थपररियोः िेखकपररियोः िद्वािनस्य अभ्यासोः िद्ाां िस्य सरिािणज्ञानां िद्ाां िाधाररिानाां प्रश्न िरार्ाम्
एकपदे न पूर्णवाक्येन ि अभ्यासोः । पािे आििानाां र्विे ष्य-र्विेषर्पदानाां ज्ञानप्रदानम्। समासज्ञानप्रदानम्।
सन्तन्धज्ञानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम् ।

षष्ठः पािः - सूक्तक्तसुधा
पािपररियोः कर्वपररियोः पद्वािनस्य अभ्यासोः पद्ाां िस्य सरिािणज्ञानम् अन्वयस्य ज्ञानप्रदानञ्च।
पद्ाां िाधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम् एकपदे न पू र्णवाक्येन ि अभ्यासोः । पािे आििानाां पयाण यपदानाां र्वि मपदानाां
ररिथिानपूिेोः सन्तन्ध-प्रत्ययानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। छन्द-अिङ्कारार्ाां ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

3

सप्तमः पािः - विक्रमस्यौदायडम्
किाग्रन्थपररियोः िेखकपररियोः िद्वािनस्य अभ्यासोः िद्ाां िस्य सरिािणज्ञानां पद्ाां िस्य सरिािणज्ञानम्
अन्वयस्य ि ज्ञानप्रदानम्। िद्ाां िाधाररिानाां पद्ाां िाधाररिानाां ि प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासोः । ररिथिानपूिेोः समास-
समस्तपदानाां र्वग्रहपदानाञ्च अभ्यासोः । सन्तन्ध-प्रत्ययानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

निमः पािः - कायं िा साधयेयां दे हां िा पातयेयम्
ग्रन्थपररियोः िेखकपररियोः िद्वािनस्य अभ्यासोः िद्ाां िस्य भावािणब धनम्। िद्ाां िाधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम्
अभ्यासोः । ररिथिानपूिेोः अभ्यासोः । पयाण यपदानाां सन्तन्ध-सन्तन्धर्वच्छे दपदानाां प्रत्ययानाञ्च अभ्यासोः । समास-
समस्तपदानाां र्वग्रहपदानाां ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

दिमः पािः - दीनबन्ुः श्रीनायािः
किाग्रन्थपररियोः िेखकपररियोः िद्वािनस्य अभ्यासोः िद्ाां िस्य भावािणब धनञ्च। िद्ाां िाधाररिानाां
प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासोः । प्रश्नर्नमाण र्स्य अभ्यासोः । पािे आििानाां पयाण यपदानाां र्वि मपदानाां र्विेष्य-
र्विेषर्पदानाां प्रत्ययानाञ्च अभ्यासोः । समास-समस्तपदानाां र्वग्रहपदानाञ्च ज्ञानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम् ।

4

मावसकपाठ्यक्रमस्य विक्षण-योजना (2023-24)
कक्षा – द्वादिी विषय: - सांस्कृतम् कोर्: - 526
मासाः पाठ्यपुस्तकस्य पाठ्यवबन्दिः विक्षणस्य पुनिािृत्ेः
नाम कालाांिाः कालाांिाः
अप्रैि िाश्विी भाि-2 प्रिमोः पािोः - र्वद्याऽमृिमश्नुिे 5 2
पािाधाररिां मन्त्रार्ाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
व्याकरर्म् अभ्यासोः कर्वपररियोः रिनापररियश्च 3
सन्तन्धोः - सन्धेोः पररभाषा भेदानाां नामार्न ि।
5
दीघणसन्तन्धोः िुर्सन्तन्धश्च ।
कारकम् - पररभाषा भेदानाां पररियश्च 2
किाण कारकम्
छन्दोः - अनुष्टु प् 1
समासोः - पररभाषा भेदानाां पररियश्च । 2
पर्ििपद्ाां िाि् एवम् अपर्िििद्ाां िाि् प्रश्न त्तरार्ाम् 2
अभ्यासकायणम्
मई िाश्विी भाि-2 र्द्विीयोः पािोः - रघुकौत्ससांवादोः 7 2
पािाधाररिां िद्ानाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
व्याकरर्म् अभ्यासोः कर्वपररियोः रिनापररियश्च
स्वरसन्तन्धोः - वृन्तर्द्सन्तन्धोः , यर्् -सन्तन्धोः 2
समासोः - अव्ययीभावसमासोः 1
कारकम् - कमणकारकम् 1
अिङ्कारोः - अनुप्रासोः 1
छन्दोः – इन्द्रवज्रा 1
प्रत्ययोः - क्त्वा, ल्यप् , िु मुन् 2
र्नबन्धोः - सांस्कृि भाषायाोः महत्त्वम् 1
(केविां षर्् वाक्यार्न)
पर्िििद्ाां िाि् एवम् अपर्िििद्ाां िाि् 3
प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासकायण म्

जून
ग्रीष्मािकािे षु सांस्कृतसम्बद्धगवतविधयः
जुिाई िाश्विी भाि-2 परीक्षायाोः कृिे पुनरावृर्त्तकायणम् 6
पािाधाररिां िृिीयोः पािोः - बािकौिुकम् 4 1
व्याकरर्म् ििुिणोः पािोः - कमणिौरवम् 4 1
पद्ानाां नाटयाां िानाां ि सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या अभ्यासोः
कर्वपररियोः रिनापररियश्च
सन्तन्धोः - अयार्दसन्तन्धोः 1
समासोः - ित्पुरुषसमासोः 1
कारकम् - करर्कारकम् 1

5

जुिाई अिङ्कारोः - उपमा 1
र्नबन्धोः - अनुिासनम् (केविां षर्् वाक्यार्न) 1
अिस्त िाश्विी भाि-2 पञ्चमोः पािोः - िुकनास पदे िोः 5 2
पािाधाररिां िद्ानाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
व्याकरर्म् अभ्यासोः कर्वपररियोः रिनापररियश्च
सन्तन्धोः -व्यांजनसन्धेोः पररभाषा भेदानाां पररियश्च 3
कारकम् - सम्प्रदानम् 1
समासोः - ित्पुरुषस्य भेदानाां पररियोः 2
प्रत्ययोः - ि, िविु 2
अिङ्कारोः – रूपकोः 1
छन्दोः – उपेन्द्रवज्रा 1
र्नबन्धोः - प्रािोः कािीन भ्रमर्म् (केविां षर्् वाक्यार्न) 1
पर्िििद्ाां िाि् एवम् अपर्िििद्ाां िाि् 2
प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासकायण म्
र्सिम्बर रिनात्मककायणम् पर्ििापर्ििावब धनम् 4 2
व्याकरर्म् र्नबन्धोः - सत्सङ्गर्िोः (केविां षर्् वाक्यार्न) 2
पर पकारोः (केविां षर्् वाक्यार्न)
प्रत्ययोः – मयट् , िृि्, िर्स, िर्सि् 3
छन्दोः – वांिथि 1
अद्धड िावषडकी पिीक्षा
अिू बर िाश्विी भाि-2 षष्ठोः पािोः - सून्तिसुधा 4 1
पािाधाररिां सप्तमोः पािोः - र्वक्रमस्यौदायणम् 4 1
व्याकरर्म् पद्ानाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या अभ्यासोः कर्वपररियोः
रिनापररियश्च
सन्तन्धोः - व्यां जनसन्तन्धोः श्चुत्व ष्टु त्व 2
समासोः - र्द्विुोः , कमणधारयोः 1
प्रत्ययोः – कृदन्त - िव्यि् , अनीयर् 2
कारकम् - अपादानम् 1
अिङ्कारोः – यमकोः 1
छन्दोः – वसन्तर्ििका 1
र्नबन्धोः - स्वच्छिायाोः महत्त्वम् (केविां षर्् वाक्यार्न) 1

नवम्बर िाश्विी भाि-2 परीक्षायाोः कृिे पुनरावृर्त्तकायणम् 6
पािाधाररिां नवमोः पािोः - कायं वा साधयेयां दे हां वा पािये यम् 4 2
व्याकरर्म् िद्ानाां नाट्ाां िानाां ि सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या अभ्यासोः
कर्वपररियोः रिनापररियश्च
सन्तन्धोः - र्वसिणसन्धेोः पररभाषा भेदानाां पररियश्च 2
प्रत्ययोः - ििृ, िानि् 2
समासोः - बहुव्रीर्होः 1
अिङ्कारोः - श्लेषोः 1

6

नवम्बर छन्दोः – मार्िनी 1
कारकम् – सम्बन्धकारकम् 1
र्नबन्धोः - समयस्य सदु पय िोः (केविां षर्् वाक्यार्न)
र्दसम्बर िाश्विी भाि-2 दिमोः पािोः - दीनबन्धुोः श्रीनायारोः 4 1
पािाधाररिां पद्ानाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
व्याकरर्म् अभ्यासोः कर्वपररियोः रिनापररियश्च
उपपद-र्वभियोः 4
कारकम् - अर्धकरर्म् 1
समासोः - द्वन्द्द्वोः 1
प्रत्ययोः - त्व, िि् (िन्तर्द्ि) टाप् ङीप् (स्त्री) 2
अिङ्कारोः – उत्प्रेक्षा 1
छन्दोः - र्िखररर्ी 1
र्नबन्धोः - मम र्प्रयोः कर्वोः (केविां षर्् वाक्यार्न) 1

जनवरी िाश्विी भाि-2 अिङ्कारोः – अर्िश्य न्तिोः 1
पािानाां पुनरावृर्त्तोः 9
रिनात्मककायणम् पर्ििापर्ििावब धनां पुनरावृर्त्तश्च 2

फरवरी िाश्विी भाि-2 परीक्षायाोः कृिे पुनरावृर्त्तोः 8
पर्ििापर्ििावब धनस्य पुनरावृर्त्तोः 2
रिनात्मककायणम् अनुप्रयुिव्याकरर्स्य पुनरावृर्त्तोः 10

मािण
िावषडकी पिीक्षा

वििेषकथनम् –

 र्वषयर्िक्षकेभ्योः मन्तव्य दीयिे यि् िे छात्ार्ाां िब्दावल्याोः अवधारर्ायाश्च स्पष्टिाां वधणनाय अध्यायेषु प्रयुिायाोः
िब्दावल्याोः पररभाषात्मकिब्दानाां र्टप्पर्ीपुन्तस्तका सज्जीकरर्ाय ि र्नदे र्ििां कुयुणोः ।

वनधाडरितपुस्तकम् :-
 िाश्विी भाि-2 द्वादिीकक्षायाोः कृिे पाठ्यपुस्तकम् – BSEH प्रकािनम्

7

प्रश्पत्रस्य प्रारूपम् (2023-24)
कक्षा – द्वादिी विषय: - सांस्कृतम् कोर्: - 526

प्रश्ानाां प्रकािः अङ्काः सांख्या विििणम् पूणाडङ्काः
वस्तुर्नष्ठप्रश्नाोः 1 2 19 बहुर्वकल्पीयप्रश्नाोः 19
अर्ििघूत्तरात्मकप्रश्नाोः 1 7 4 ररिथिानपूर्िण ोः प्रश्नाोः 25
14 एकपदे न उत्तरि प्रश्नाोः
7 पूर्णवाक्येन उत्तरि प्रश्नाोः
िघूत्तरात्मकप्रश्नाोः 2 4 11 पूर्णवाक्येन उत्तरि प्रश्नाोः 22
दीघण-उत्तरात्मकप्रश्नाोः 4 2 2 सप्रसङ्गव्याख्यात्मकप्रश्नाोः 08

अर्िदीघण-उत्तरात्मकप्रश्नाोः 6 1 र्नबन्धोः 06

कुल 16 80

8