Page 1
Sample Paper
&
Question Paper Pattern
2023
2024
GOA BOARD
Page 2
PORTION DISTRIBUTION २०२३-२४
STD XII; SANSKRIT LANG II
संस्कृतम -् द्वादशी कक्ष्या
पाठ्यक्रमविभाजनम ्
ु
गद्यपाठः -१.अनशासनम ् मातरु ाज्ञा गरीयसी ५.दौिावरकस्य वनष्ठा
३.
्
७.भारतीयगवितशास्त्रम ९.मदालसा
्
पद्यपाठः –२.वितबोध: ४. प्रजानरंु जको नृप:६. सूविसौरभम ,८.िल्दीघाटी १०. आत्मा
परमात्मा च
ु
अपवठत – अपवठतगद्यानिादः, अपवठत गद्यखण्डाधावरत संस्कृत प्रश्ाः
संस्कृतसावित्येवतिासः- िैवदकसावित्यम, ् उपवनषद्ग्रन्था:, श्री.भा.ििेकर:,
कविकावलदास:, रघिंु शम, ् पं.अविकादत्तव्यास:, मिाकवि
भासः , प्रवतमानाटकम, ् प्रतापविजय:, वैदिकगदितम, ्
ु सूत्रम, ् परन्ध्रीपञ्चकम
शल्ब ु ् आचायाा िेदकुमारी घई
/
् भ. बोरकर
श्रीमान बा.
व्याकरिम–् सवधः,
पयाायिावचन:, विलोमशब्दा:,
प्रश्वनमाािम ्
समासाः – द्वन्द्वः, तत्परुु ष:, कमाधारेयः, बहुव्रीविः
प्रत्यया:– मतपु ,् तल,् ठक,् टाप, ् ङीप ्
िाक्यपवरितानम-् कालपवरितानम, ् िचनपवरितानम ,् िाक्य संशवु धः,
ु पावि
शब्दरूपावि,धातरू
रचना– संिादपूर्तः, पत्रलेखनम, ् वचत्रििानम ्
ु पावि, सिानामावन , सवधप्रकाराः आसन ्
एकादशयां कक्ष्यायां यावन शब्दरूपावि, धातरू
तावन अवप अत्र स्वीकताव्यावन।
प्रथमपरीक्षा(२०) -
गद्यपाठः– ु
१.अनशासनम ् ३. मातरु ाज्ञा गरीयसी
पद्यपाठः- २.वितबोधः
अपवठतम ् - ु दाधावरताः संस्कृतप्रश्ाः/ अपवठत गद्यानिादः
अपवठत-अनच्छे ु
1
Page 3
संस्कृतसावित्येवतिासः – िैवदकसावित्यम ,् उपवनषत ,् श्री.भा.ििेकरः, मिाकविभास:,
प्रवतमानाटकम ्
व्याकरिम -् सवधः , पयाायपदम /िाक्यपवरिता
् नम ्
प्रत्ययाः – टाप ,् ङीप ्
रचना – संिादपूर्तः
वद्वतीयपरीक्षा - (२०)
गद्यपाठः–५.दौिावरकस्य वनष्ठा
ु
पद्यपाठः–४. प्रजानरञ्जको नृपः ६.सूविसौरभम ्
अपवठत–स्वभाषया पवरच्छेदलेखनम ्
संस्कृतसावित्येवतिासः–पवण्डत अविकादत्त व्यासः, मिाकविकावलदासः, रघिंु शम ्
व्याकरिम –्
समासा:- कमाधारय:, तत्परुु षसमासः, बहुव्रीविः , विलोमपदावन
प्रत्ययः– ठक,् मतपु , ् तल ्
प्रश्वनमाािम ्
रचना - पत्रलेखनम ्
उपक्रमः(Assignment)
्
१. पाठ्यांशाधावरतानाम अभ्यासपत्रािाम ्
उत्तरले खनम ।्
२. पत्रलेखनम ्
३. वचत्रििानम ्
४. संस्कृते विज्ञानम ्
्
५. संस्कृताध्ययनाथाम उपयिु ावन अन्तजाालस्थानावन
प्रकल्पः(Project)
१. संस्कृतविवडयो दृष्ट्वा तस्य सारांशलेखनम ।्
२. वमत्रेि वमत्रैः सि िा संस्कृतसम्भाषिस्य/एकपात्रावभनयस्य/ संस्कृतगीतगायनस्य/संस्कृतभाषिस्य
विवडयोवनमाािम ।्
३. संस्कृतेन लेखलेखनम ।्
2
Page 4
्
अंवतमपरीक्षा (८०) – पवठतािबोधनम (३२) (गद्य १६+ पद्य १६)
ु
गद्यपाठः -१.अनशासनम ् मातरु ाज्ञा गरीयसी ५.दौिावरकस्य वनष्ठा
३.
्
७.भारतीयगवितशास्त्रम ९.मदालसा
्
पद्यपाठः –२.वितबोध: ४. प्रजानरंु जको नृप:६. सूविसौरभम ,८.िल्दीघाटी १०. आत्मा
परमात्मा च
अपवठत – (१६)
ु
अपवठतगद्यानिादः, अपवठत गद्यखण्डाधावरत संस्कृत प्रश्ाः
संस्कृतसावित्येवतिासः- िैवदकसावित्यम, ् उपवनषद्ग्रन्था:, श्री.भा.ििेकर:,
कविकावलदास:, रघिंु शम, ् पं.अविकादत्तव्यास:, मिाकवि
भासः , प्रवतमानाटकम, ् प्रतापविजय:, वैदिकगदितम, ्
ु सूत्रम, ् परन्ध्रीपञ्चकम
शल्ब ु ् आचायाा िेदकुमारी घई
/
् भ. बोरकर
श्रीमान बा.
व्याकरिम–् (२०)
सवधः,
पयाायिावचन:, विलोमशब्दा:,
प्रश्वनमाािम ्
समासाः – द्वन्द्वः, तत्परुु ष:, कमाधारेयः, बहुव्रीविः
प्रत्यया:– मतपु ,् तल,् ठक,् टाप, ् ङीप ्
िाक्यपवरितानम-् कालपवरितानम, ् िचनपवरितानम ,् िाक्य संशवु धः,
ु पावि
शब्दरूपावि,धातरू
रचना– (१२)
संिादपूर्तः,
पत्रलेखनम, ्
वचत्रििानम ्
ु पावि, सिानामावन , सवधप्रकाराः आसन ्
एकादशयां कक्ष्यायां यावन शब्दरूपावि, धातरू
तावन अवप अत्र स्वीकताव्यावन।
3
Page 5
Weightage to content/Subject units
Sl. No. Content Marks
1 Prose 16
2 Poetry 16
3 Non-Text 16
4 Grammar 20
5 Composition 12
Total 80
4
Page 6
BLUE PRINT
Class: XII Subject: Sanskrit Lang II Maximum Marks: 80 Duration: 2 ½ hr.
Objectives Knowledge Understanding Application Skill Total
Q. Form of SA-
MCQ VSA SA-I SA- II LA MCQ VSA SA-I SA- II LA MCQ VSA SA-I LA VSA SA-I SA- II LA
No. Questions II
Marks 1 1 2 3 4 1 1 2 3 4 1 1 2 3 4 1 2 3 4
१ व्याकरणम् १(१) १(१)
२ व्याकरणम् १(१) १(१)
३ व्याकरणम् १(१) १(१)
४ व्याकरणम् १(१) १(१)
५ व्याकरणम् १(१) १(१)
६ व्याकरणम् १(१) १(१)
७ व्याकरणम् १(१) १(१)
८ व्याकरणम् १(१) १(१)
९ व्याकरणम् १(१) १(१)
१० व्याकरणम् १(१) १(१)
११ अपठितम् १(१) १(१)
१२ अपठितम् १(१) १(१)
१३ अपठितम् १(१) १(१)
१४ व्याकरणम् १(१) १(१)
१५ व्याकरणम् १(१) १(१)
१६ व्याकरणम् १(१) १(१)
१७ व्याकरणम् १(१) १(१)
Note: 1. Figures outside the brackets indicate the number of questions and figures within the brackets indicate the marks.
Page 7
BLUE PRINT
Class: XII Subject: Sanskrit Lang II Maximum Marks: 80 Duration: 2 ½ hr.
Objectives Knowledge Understanding Application Skill Total
Q. Form of SA- SA-
MCQ VSA SA-I SA- II LA MCQ VSA SA-I LA MCQ VSA SA-I LA VSA SA-I SA- II LA
No. Questions II II
Marks 1 1 2 3 4 1 1 2 3 4 1 1 2 3 4 1 2 3 4
१८ व्याकरणम् १(१) १(१)
१९ व्याकरणम् १(१) १(१)
२० व्याकरणम् १(१) १(१)
२१ व्याकरणम् १(१) १(१)
२२ व्याकरणम् १(१) १(१)
२३ व्याकरणम् १(१) १(१)
२४ गद्यम् १(१) १(१)
२५ गद्यम् १(१) १(१)
२६ गद्यम् १(१) १(१)
२७ गद्यम् १(१) १(१)
२८ गद्यम् १(१) १(१)
२९ गद्यम् १(१) १(१)
३० पद्यम् १(१) १(१)
३१ पद्यम् १(१) १(१)
३२ पद्यम् १(१) १(१)
३३ पद्यम् १(१) १(१)
३४ पद्यम् १(१) १(१)
Note: 1. Figures outside the brackets indicate the number of questions and figures within the brackets indicate the marks.
Page 8
BLUE PRINT
Class: XII Subject: Sanskrit Lang II Maximum Marks: 80 Duration: 2 ½ hr.
Objectives Knowledge Understanding Application Skill Total
Q. Form of
MCQ VSA SA-I SA- II LA MCQ VSA SA-I SA- II LA MCQ VSA SA-I SA- II LA VSA SA-I SA- II LA
No. Questions
Marks 1 1 2 3 4 1 1 2 3 4 1 1 2 3 4 1 2 3 4
३५ अपठितम् १(१) १(१)
३६ अपठितम् १(१) १(१)
३७ अपठितम् १(१) १(१)
३८ अपठितम् १(१) १(१)
३९ अपठितम् १(१) १(१)
४० गद्यम् १(२) १(२)
४१ गद्यम् १(२) १(२)
४२ गद्यम् १(२) १(२)
४३ पद्यम् १(२) १(२)
४४ पद्यम् १(२) १(२)
४५ गद्यम् १(२) १(२)
४६ गद्यम् १(२) १(२)
४७ पद्यम् १(२) १(२)
४८ पद्यम् १(२) १(२)
४९ अपठितम् १(२) १(२)
५० पद्यम् १(३) १(३)
५१ अपठितम् १(३) १(३)
Note: 1. Figures outside the brackets indicate the number of questions and figures within the brackets indicate the marks.
Page 9
BLUE PRINT
Class: XII Subject: Sanskrit Lang II Maximum Marks: 80 Duration: 2 ½ hr.
Objectives Knowledge Understanding Application Skill Total
Q. Form of SA- SA-
MCQ VSA SA-I SA- II LA MCQ VSA SA-I SA- II LA MCQ VSA SA-I LA VSA SA-I LA
No. Questions II II
Marks 1 1 2 3 4 1 1 2 3 4 1 1 2 3 4 1 2 3 4
५२ अपठितम् १(३) १(३)
५३ रचना १(४) १(४)
५४ रचना १(४) १(४)
५५ रचना १(४) १(४)
७(७) ३(६) २(६) १६(१६) ०७(१४) १(३) ६(६) १०(१०) ३(१२) ५५(८०)
Note: 1. Figures outside the brackets indicate the number of questions and figures within the brackets indicate the marks.
Page 10
FINAL EXAMINATION MARCH 2024
STD-XII (ARTS, COMM, SCIENCE)
SUBJECT – 4426-SANSKRIT LANG II
MODEL QUESTION PAPER 2023-24
• योग्यं विकल्पं विनतु ।
१. नाज्ञावय इत्यत्र सविविच्छेदः १
• ना+अज्ञावय
• न+आज्ञावय
• न+अज्ञावय
• नाज्ञ + आवय
२. सन्धि कृ त्वा विखत – भानःु उदेवत १
• भानोऽदेवत
• भान ु उदेवत
ु वत
• भानरुदे
• भानोरुदेवत
्
३. िायसः अस्य पदस्य पयाायपदम अवि- १
• आयासः
• खगः
• काकः
• प्रयासः
्
४. पन्नगानाम इत्यस्य ्
पयाायपदम अवि - १
• िृक्षाणाम ्
• पिातानाम ्
• सपााणाम ्
Page 11
• पत्राणाम ्
५. दुष्टः इत्यस्य विरुद्धपदम ् १
• खिः
• सज्जनः
• दुर्ानः
• वनर्ानः
ा पदम?्
६. अधमाः इवत कस्य विरुद्धार्क १
• धमाः
ु
• पण्यम ्
• पापम ्
• सधमाः
• अधोविवखतिाक्येष ु विक्तस्थानावन पूिवयत ं ु योग्यं पदं विनतु ।
७. छात्राः क्रीडाङ्गणे ___________ । १
• क्रीडर्
• क्रीडन्त ु
• क्रीडत ु
• क्रीड
८. हविणः _______ भीतः अवि । १
• व्याघ्रस्य
• व्याघ्रात ्
• व्याघ्रम ्
• व्याघ्रे
्
९. पिशिु ामः महान योद्धा _____ । १
• अभिन ्
Page 12
• अभित ्
• अभिम ्
• अभितम ्
१०. _____ हिे दीपः ितात।े १
• मया
• मह्यम ्
• मम
• माम ्
११. कवत िेदाः सवन्त? १
• षट ्
• दश
• ित्वािः
• पञ्च
् महाकाव्यस्य ििवयता कः?
१२. िघिंु शम इवत १
• काविदासः
• श्री.भा. िणेकिः
• अविकादत्तव्यासः
• महाकवि भासः
१३. श्री. भा. िणेकि महोदयेन िवितं महाकाव्यं वकम?् १
• वशििाज्योदयम ्
• वशििार्विर्यम ्
• िघिंु शम ्
• िामायणम ्
१४. मञ्चे _____ नृत्य ं किोवत । (नताक + ङीप)् (दत्तपदेन सह प्रत्ययं संयज्य
ु विक्तस्थानं पूियत। १
Page 13
१५. अद्य साप्तावहकः कायाक्रमः अवि। अधोिेवखतपदे कः प्रत्ययः अवि ? १
१६. सिि + ति ् = ________ (विक्तस्थाने योग्यं पदं विखत) १
ु ण वाक्यपररवर्तन ं कुरुर् ।
• सूचनानसारे
१७. छात्रः रवषयं जानारर् । (बहुवचने पररवर्तयर् । ) १
अर्िा
् ु रुर्।)
१७. त्वया करवर्ा श्रूयर्े । (प्रयोगपररवर्तनम क १
१८. वयं मधरु ं खादामः । (लङ्लकारे-भूर्काले पररवर्तयर् । ) १
्
१९. सिोििे नीिावन कमिम विकवसतावन। (वाक्यशद्धु िं कृ त्वा रलखर् ।) १
्
२०. उिगेण क्षता अस्य समिपदम वकम ्
अवि ? १
२१. सम्भृतार्ाानाम ् इत्यत्र कः समासः? १
• अधोिेवखतपदं आधृत्य प्रश्नवनमााण ं कुरुत।
२२. ज्ञानोदवध: अनन्तपािः अवि। १
्
२३. प्रकाशात नयनदीपिर्ततके प्राप्ते। १
् स्कृतभाषया उत्तित ।
• अधोविवखतगद्यखण्डं पवित्वा प्रश्नान सं
ृ े वकवञ्चदिकािे भश
संित्त ु ण्ु डीं स्किे वनधाय वनपणं
ु वनिीक्षमाण: आगत-प्रत्यागतं ि विदधान:
प्रतापदुगदा ौिाविक: कस्यावप पादक्षेपध्ववनवमिाश्रौषीत ।् तत: वस्थिीभूय पित: ्
ु पश्यन सत्यवप दीपप्रकाशे
्
कमप्यनििोकयन गम्भीिस्विे ्
णिै म अिादीत ्
-‘कः कोऽत्र भो:? कः कोऽत्र भो :? अर् क्षणानन्तिं स एि
पादध्ववनिश्रािीवत भूय: साक्षेपमिोित -् “क एष मामनत्तियन
ु ् मु षु :ाु समायावत बवधि:?” ततो “दौिाविक!
म
शान्तो भि । वकवमवत व्यर्ं ममु षू वाु िवत बवधि इवत ि िदवस?” इवत िक्तािमपश्यतैिाऽऽकर्तण मन्द्रस्विमेदुिा
ु णामादेशो यद ् दौिाविके ण प्रहविणा िा वत्र:पृष्टोऽवप
िाणी । अर् “न्धक नाज्ञावय अद्यावप भिता प्रभियाा
ु िमददद ् हन्तव्य: इत्येि ं भाषमाणेन द्वा:स्थेन "क्षम्यतामेष आगच्छावम, आगत्य ि वनवखिं
प्रत्यत्त
्
वनिेदयावम" इवत कर्यन द्वादशिषे ु
ण के नावप वभक्षािटुनानगम्यमान: कोऽवप काषायिासा: धृतति ु ीपात्र:
भव्यमूर्तत: संन्यासी दृष्ट: ।
२४. दौिाविके न कीदृशः संन्यासी दृष्टः ? १
Page 14
ु णाम आदे
२५.प्रभियाा ् शः कः ? १
्
२६. प्रतापदुगदा ौिाविकः वकम अश्रौषीत ?् १
् त्तियन
२७. दौिाविकम अन ु ् समायावत ?
कः १
्
२८. िक्तािम अपश्यता ्
एि दौिाविके न वकम आकर्तण? १
्
२९. दौिाविकः कम विदधानः आसीत ् ? १
् स्कृतभाषया उत्तित ।
• अधोविवखतपविच्छेदं पवित्वा प्रश्नान सं
् िाणां
मेरुर्तनिास: खलु िेत स ु स नावतदूिे विवहतो निाणाम ।्
मनवस्वनां कमापिायणानां हृवद वस्थतो वनश्चय एि मेरु: ॥
ु वत भूय: क्षीणोऽवप िन्द्रो िभते विकासम ।्
अिङ्गतो भानरुदे
विन्नोऽवप िृक्ष: वश्रयमवु िभर्तत तन्मा स्म भू: कायाहतौ हताश: ॥
ु
३०.सिाणां वनिास: क:? १
३१. के षां हृवद वस्थतो वनश्चय एि मेरु: ? १
३२. क: विकासं िभते ? १
३३. कः भूयः उदेवत? १
३४. कः रश्रयमरु िभर्तर्? १
् स्कृतभाषया उत्तित ।
• अधोविवखतपविच्छेदं पवित्वा प्रश्नान सं
ु
प्रकृ वत: मनष्यस्य ्
ु : सह तस्या: शाश्वत: सिि: । सा विविधरूपेष ु अवस्मन र्गवत
उपकाविणी । मनष्यै
आत्मानं प्रकटीकिोवत । पशि:, पवक्षण:, िनस्पतय: ि तस्या: एि अङ्गावन। वनिाशा: असहाया: र्ना:
ु
तस्या: एि आश्रयं प्राप्निवन्त । सा स्वमनोहिेण सौन्दयेण नीिसमवप हृदयं सिसं किोवत । सूय:ा िन्द्र: ि
तस्या: नेत्र े । शस्यश्यामिा एषा भूवम: । विविधा: ओषधय: सकिावन खवनर्ावन ि प्रकृ ते: एि शोभा ।
् एतै: साधन ै: सिेषाम उपकािं
सा त ु वनत्यम एि ् ्
किोवत, पिम अधन्य: अयं र्न: कृ तज्ञतां विहाय
ु वे ितं पदं गच्छवत, विविधावन कष्टावन ि अनभिवत
असाधस ु ् ह प्रकृ ते:
ु िाञ्छवत िेत तर्त
। नि: शाश्वतं सखं
् ।
प्रवतकू िं कदावप न आििेत इवत
३५. प्रकृ वत: कस्य उपकाविणी ? १
Page 15
३६. कीदृशी एषा भूवम: ? १
३७. प्रकृ ते: अङ्गावन कावन ? १
्
३८. अनकूु िम इत्यस्य ा ं पदं अनच्छे
विरुद्धार्क ्
ु दात वित्वा विखत । १
ु
३९.र्नाः कष्टावन अनभिवन्त ।(एकििने पविितायत) १
• अधोविवखतिाक्यावन कः कं प्रवत िदवत इवत विवखत्वा पािस्य नाम विखत।
४०. आिायेवत पदं प्राप्य वशष्येभ्य: र्ीिनकिां वशक्षवयष्यावम । । २
४१.अलमपु हर्ास ु स्त्रीरबरिंष ु स्वमाजतवमपु रनक्षेप्तमु ।् २
४२. प्रजार्न् ं ु मा व्यवच्छेत्सी: । २
• अन्वयपूर्तर् कुरुर् ।
ु े न साधनु ा । आह्लावदतं कुिं सिं यर्ा िन्द्रेण शिािी ॥
४३. एके नावप सपु त्रेु ण विद्यायक्त २
एके न _____ विद्यायक्त ु े न साधनु ा _____ सिाम क ् ु िम आह्लावदतम
् ,् ____ िन्द्रेण ______ ।
ु दोषेष ु यत्नः समहान
ृ ं सूवक्तिसं विमच्य
४४. कणाामत ु ्
खिानाम ।् २
वनिीक्षते के वििनं प्रविश्य क्रमेिकः कण्टकर्ािमेि ॥
ृ ं सूवक्तिसं _____ दोषेष ु समहान्यत्न:
______ कणाामत ु (भिवत)। क्रमेिक: _____ प्रविश्य
् ______।
कण्टकर्ािम एि
• स्वभाषया उत्तरर् ।
४५.रसिंान्रशरोमरणग्रन्थस्य वैरशष्ट्यं वणतयर् । २
् णान
४६. राम: स्वस्य अरभषेकस्य रनवृत्तौ कान ग ु ्
वदरर्? २
अर्िा
४६. वशष्यः कमाविविवकत्साविषये कर्ं ितेिन ?् २
४७. रशवाजी कथं सदाचारपरायण: अभवर् ?् २
४८. हल्दीघाटी कीदृशी स्थली अरि ? २
Page 16
अर्िा
४८. िैिस्वतः मनःु कीदृशः आसीत?् २
ु कुरुर् ।
४९. स्वभाषया अनवादं २
संस्कृर्भाषायाः रवरशष्टं महत्वं अरि। संस्कृर्ेन वयं स्वसंस्कृद्धर् जानीमः । “संस्कृरर्ः संस्कृर्ारश्रर्ा”
इरर् उच्यर्े। संस्कृर्स्य अध्ययनेन वयं जीवनोपयोरगनीः रशक्षाः व्यावहाररकसूक्ती: च जानीमः।
अर्िा
सङ्गणकयन्त्रस्य संस्कृतस्य ि कः सििः? इवत र्नाः पृच्छवन्त स्म। वकन्त ु इदानीं
सङ्गणकयन्त्र-संस्कृतयोः सििः कवतविधः भवितम ् वत एतवस्मन विषये
ु अहा ् विविधावन
संशोधनावन प्रयोगाः ि प्रििवन्त।
ु कुरुर् ।
५०.स्वभाषया अनवादं ३
सृन्धष्ट िियन्तीमावन अनाद्यनन्तावन पञ्चमहाभूतावन
पिमेतावन स्वभािेन ैि असंस्कृतावन, हिीवन, उच्छृङ्खिावन
ु
मवय सयवन्त्रतावन, नम्रावण, दयापिावण पिस्पिं सङ्गत्य ििवन्त, एकत्वं भाियवन्त ।
अर्िा
ु गणं
गणी ु िेवत्त न िेवत्त वनगण
ाु ः बिी बिं िेवत्त न िेवत्त वनबािः ।
ु न िायसः किी ि न्धसहस्य बिं न मूषकः ॥
वपको िसन्तस्य गणं
् विषयमाधृत्य पविच्छेदं विखत ।
५१. प्रवतमानाटकम इवत ३
अर्िा
५१. उपवनषद ् ग्रन्ाः विषयमाधृत्य पविच्छेदं विखत । ३
५२.बा.भ. बोरकरमहोदयस्य रवषये पररच्छेदं रलखर् । ३
अर्िा
्
५२. अविकादत्तव्यासः इवत विषयम अवधकृ त्य पविच्छेदं विखत । ३
Page 17
५३. संवादपूर्तर् कुरुर् । ४
मन्द्रा – अरे र्ीव्रे! रकमथं धावरस? मन्दं _____ ।
्
र्ीव्रा – मन्द्रे! मन्दं चलारम चेर् रवद्यालयं _____प्राप्नोरम ।
मन्द्रा – रवद्यालयं रवलम्बेन प्राप्नोरष चेर् द्ध् क _____?
्
र्ीव्रा – रवलम्बः भवरर् चेर् पाठस्य सम्यक ् अवगमनं ___ भवरर् ।
ु
५४.सरचर्ा ्
म्हापसा नगरे एकरिन उच्चमाद्यरमकरवद्यालये पठरर् । सा मेघा नाम्न्यै स्वसख्य ै
स्वरवद्यालये प्रवृत्त ं वार्तषकोत्सवं वणतयन्ी पत्रमेकं रलखरर् । पत्रे प्रेषरयत्र्या: स्थलम, ्
रदनाङ्कं,अरभवन्दनं,अन्त्यभागं च रलरखत्वा मञ्जूषार्: पदारन रवरचत्य मध्यभागस्य ररक्तस्थानारन
पूरयन् ु । ४
--------
---------
----------------
अहं अत्र ----- । ह्य: अिाकं रवद्यालयस्य वार्तषकोत्सव: प्रवृत्त: । सम्मान्य: रशक्षामन्त्री र्त्र
ु ारर्रथ: _____। र्दनन्रं प्रवृत्त े सांस्कृरर्ककायतक्रमे अहं नृत्य ं कृ र्वर्ी । सवेषां छात्राणां
मख्य
पालका: कायतक्रमं _____आगर्वन्: ।
-----------
-----------
५५. मञ्जूषायां दत्तपदानां साहाय्येन संस्कृर्ेन ४ वाक्यैः रचत्रवणतन ं कुरुर् । ४
नगिम, ् उद्यमाः, यानावन, प्रदूषणम, ्
िृक्षाः, र्नसम्मदाः, वनस्साियवन्त,
कतायवन्त, धूमम, ् कुिवा न्त
Page 18
FINAL EXAMINATION MARCH 2024
STD-XII (ARTS, COMM, SCIENCE)
SUBJECT – 4426-SANSKRIT LANG II
MODEL ANSWER KEY AND MARKING SCHEME
ु ः)
• योग्यं विकल्पं विनतु । (एकस्य योग्य-उत्तरस्य कृ ते १ गण
१. नाज्ञावय इत्यत्र सविविच्छेदः १
• न+आज्ञावय
२. सन्धि कृ त्वा विखत – भानःु उदेवत १
ु वत
• भानरुदे
्
३. िायसः अस्य पदस्य पयाायपदम अवि- १
• काकः
्
४. पन्नगानाम इत्यस्य ्
पयाायपदम अवि - १
• सपााणाम ्
५. दुष्टः इत्यस्य विरुद्धपदम ् १
• खिः
६. अधमाः इवत कस्य विरुद्धार्ाकपदम?् १
• धमाः
• अधोविवखतिाक्येष ु वरक्तस्थानावन पूरवयत ं ु योग्यं पदं विनतु ।
ु िेखनीयम)्
• (ितषु ाु विकल्पेष ु एकं योग्यं विकल्पं वित्वा िाक्यं पनः
७. छात्राः क्रीडाङ्गणे क्रीडन्त ु । १
्
८.हवरणः व्याघ्रात भीतः अवि । १
्
९.परशरु ामः महान योद्धा अभित ।् १
१०. मम हिे दीपः ितात।े १
११. कवत िेदाः सवन्त? १
• ित्वारः
् महाकाव्यस्य रिवयता कः?
१२. रघिंु शम इवत १
• काविदासः
१३. श्री. भा. िणेकर महोदयेन रवितं महाकाव्यं वकम?् १
• वशिराज्योदयम ्
१४. मञ्चे नताकी नृत्य ं करोवत । (नताक + ङीप)् (दत्तपदेन सह प्रत्ययं संयज्य
ु वरक्तस्थानं पूरयत। १
ु िेखनीयम।्
ु िाक्यं पनः
दत्तपदेन सह प्रत्ययं संयज्य
१५. अद्य साप्तावहकः कायाक्रमः अवि। अधोरेवखतपदे कः प्रत्ययः अवि ? १
उत्तरम -् ठक ्
१६. सरि + ति ् = सरिता (वरक्तस्थाने योग्यं पदं विखत) १
Page 19
ु ण वाक्यपररवर्तन ं कुरुर् ।
• सूचनानसारे
१७. छात्रः रवषयं जानारर् । (बहुवचने पररवर्तयर् । ) १
उत्तरम –् छात्राः विषयान /
् विषयं जानवन्त ।
अर्िा
् ु रुर्।)
१७. त्वया करवर्ा श्रूयर्े । (प्रयोगपररवर्तनम क १
उत्तरम –् त्वं कवितां शृणोवष ।
१८. वयं मधरु ं खादामः । (लङ्लकारे-भूर्काले पररवर्तयर् । ) १
उत्तरम –् ियं मधरु म ् अखादाम ।
्
१९. सरोिरे नीिावन कमिम विकवसतावन। (वाक्यशद्धु िं कृ त्वा रलखर् ।) १
सरोिरे नीिावन कमिावन विकवसतावन सवन्त ।
्
२०. उरगेण क्षता अस्य समिपदम वकम ्
अवि ? १
उत्तरम –् उरगक्षता
२१. सम्भृतार्ाानाम ् इत्यत्र कः समासः? १
उत्तरम -् बहुव्रीवहः
• अधोरेवखतपदं आधृत्य प्रश्नवनमााण ं कुरुत।
२२. ज्ञानोदवध: अनन्तपारः अवि। १
उत्तरम ् - ज्ञानोदवधः कीदृशः अवि ।
्
२३. प्रकाशात नयनदीपिर्त तके प्राप्ते। १
उत्तरम-् कस्मात नयनदीपिर्त
् तके प्राप्ते ।
् स्कृतभाषया उत्तरत ।
• अधोविवखतगद्यखण्डं पवठत्वा प्रश्नान सं
्
• गद्यखण्डं पवठत्वा प्रश्नानाम उत्तरावण संस्कृत भाषया िेखनीयावन।
ृ े वकवञ्चदिकारे भश
संित्त ु ण्ु डीं स्किे वनधाय वनपणं
ु वनरीक्षमाण: आगत-प्रत्यागतं ि विदधान: प्रतापदुगादौिावरक: कस्यावप
पादक्षेपध्ववनवमिाश्रौषीत ।् तत: वस्थरीभूय परत: ्
ु पश्यन सत्यवप ्
दीपप्रकाशे कमप्यनििोकयन गम्भीरस्वरे ्
ण ैिम अिादीत -्
‘कः कोऽत्र भो:? कः कोऽत्र भो :? अर् क्षणानन्तरं स एि पादध्ववनरश्रािीवत भूय: साक्षेपमिोित -् “क एष मामनत्तरयन
ु ्
ममु षु :ाु समायावत बवधर:?” ततो “दौिावरक! शान्तो भि । वकवमवत व्यर्ं ममु षू वाु रवत बवधर इवत ि िदवस?” इवत
िक्तारमपश्यत ैिाऽऽकर्तण मन्द्रस्वरमेदुरा िाणी । अर् “न्धक नाज्ञावय अद्यावप भिता प्रभिु यााणामादेशो यद ् दौिावरके ण प्रहवरणा
ु
िा वत्र:पृष्टोऽवप प्रत्यत्तरमददद ् हन्तव्य: इत्येिं भाषमाणेन द्वा:स्थेन "क्षम्यतामेष आगच्छावम, आगत्य ि वनवखिं वनिेदयावम"
्
इवत कर्यन द्वादशिषे ु
ण के नावप वभक्षािटुनानगम्यमान: कोऽवप काषायिासा: धृततम्ब ु ीपात्र: भव्यमूर्तत: संन्यासी दृष्ट: ।
२४. दौिावरके न कीदृशः संन्यासी दृष्टः ? १
उत्तरम -् दौिावरके न काषायिासा: धृततम्ब
ु ीपात्र: भव्यमूर्तत: संन्यासी दृष्ट: ।
ु णाम आदे
२५.प्रभियाा ् शः कः ? १
उत्तरम -् दौिावरके ण प्रहवरणा िा वत्र:पृष्टोऽवप प्रत्यत्तरमददद
ु ु णाम ् आदेशः आसीत ।्
् हन्तव्यः इवत प्रभियाा
्
२६. प्रतापदुगादौिावरकः वकम अश्रौषीत ?् १
उत्तरम -् प्रतापदुगादौिावरकः कस्यावप पादक्षेपध्ववनवमिाश्रौषीत ्
Page 20
् त्तरयन
२७. दौिावरकम अन ु ् समायावत ?
कः १
उत्तरम -् दौिावरकम अन
् त्तरयन
ु ् मु षु :ाु बवधरः समायावत।
म
्
२८. िक्तारम अपश्यता ्
एि दौिावरके न वकम आकर्त ण? १
उत्तरम -् िक्तारम अपश्यता
् एि दौिावरके ण मन्द्रस्वरमेदुरा िाणी आकर्तण ।
्
२९. दौिावरकः कम विदधानः आसीत ् ? १
्
उत्तरम -दौिावरकः आगत-प्रत्यागतं ि विदधानः आसीत ।्
् स्कृतभाषया उत्तरत ।
• अधोविवखतपवरच्छेद ं पवठत्वा प्रश्नान सं
्
• पद्यखण्डं पवठत्वा प्रश्नानाम उत्तरावण संस्कृत भाषया िेखनीयावन।
् राणां
मेरुर्तनिास: खलु िेत स ु स नावतदूरे विवहतो नराणाम ।्
मनवस्वनां कमापरायणानां हृवद वस्थतो वनश्चय एि मेरु: ॥
ु वत भूय: क्षीणोऽवप िन्द्रो िभते विकासम ।्
अिङ्गतो भानरुदे
वछन्नोऽवप िृक्ष: वश्रयमवु िभर्तत तन्मा स्म भू: कायाहतौ हताश: ॥
ु
३०.सराणां वनिास: क:? १
उत्तरम –् सराणां
ु वनिासः मेरुः ।
३१. के षां हृवद वस्थतो वनश्चय एि मेरु: ? १
उत्तरम –् मनवस्वनां कमापरायणानां हृवद वस्थतो वनश्चयः एि मेरुः।
३२. क: विकासं िभते ? १
उत्तरम –् क्षीणः िन्द्रः विकासं िभते ।
३३. कः भूयः उदेवत? १
उत्तरम –् अिंगतः भानःु भूयः उदेवत।
३४. कः रश्रयमरु िभर्तर्? १
उत्तरम –् वछन्नः िृक्षः वश्रयम उविभर्त
् त।
् स्कृतभाषया उत्तरत ।
• अधोविवखतपवरच्छेद ं पवठत्वा प्रश्नान सं
्
• गद्यखण्डं पवठत्वा प्रश्नानाम उत्तरावण संस्कृत भाषया िेखनीयावन।
ु
प्रकृ वत: मनष्यस्य उपकावरणी । मनष्यै ्
ु : सह तस्या: शाश्वत: सम्बि: । सा विविधरूपेष ु अवस्मन जगवत आत्मानं
ु
प्रकटीकरोवत । पशि:, पवक्षण:, िनस्पतय: ि तस्या: एि अङ्गावन। वनराशा: असहाया: जना: तस्या: एि आश्रयं प्राप्निवन्त ।
सा स्वमनोहरेण सौन्दयेण नीरसमवप हृदयं सरसं करोवत । सूय:ा िन्द्र: ि तस्या: नेत्र े । शस्यश्यामिा एषा भूवम: । विविधा:
् एत ै: साधन ै: सिेषाम उपकारं
ओषधय: सकिावन खवनजावन ि प्रकृ ते: एि शोभा । सा त ु वनत्यम एि ् ्
करोवत, परम अधन्य:
ु वे ितं पदं गच्छवत, विविधावन कष्टावन ि अनभिवत
अयं जन: कृ तज्ञतां विहाय असाधस ु ् ह
ु िाञ्छवत िेत तर्त
। नर: शाश्वतं सखं
् ।
प्रकृ ते: प्रवतकू िं कदावप न आिरेत इवत
३५. प्रकृ वत: कस्य उपकावरणी ? १
उत्तरम -् प्रकृ वत: मनष्यस्य
ु उपकावरणी ।
३६. कीदृशी एषा भूवम: ? १
उत्तरम -् शस्यश्यामिा एषा भूवम:
Page 21
३७. प्रकृ ते: अङ्गावन कावन ? १
उत्तरम -् पशि:, पवक्षण:, िनस्पतय: ि प्रकृ तेः अङ्गावन।
्
३८. अनकूु िम इत्यस्य ्
ु दात वित्वा
विरुद्धार्ाकं पदं अनच्छे विखत । १
उत्तरम –् प्रवतकू िम ्
ु
३९.जनाः कष्टावन अनभिवन्त ।(एकििने पवरितायत) १
उत्तरम –् जनः कष्टावन / कष्टम अन
् भिवत
ु ।
• अधोविवखतिाक्यावन कः कं प्रवत िदवत इवत विवखत्वा पाठस्य नाम विखत।
४०. आिायेवत पदं प्राप्य वशष्येभ्य: जीिनकिां वशक्षवयष्यावम । । २
पाठस्य नाम – मदािसा । १ अङ्कः
मदािसा कुण्डिां प्रवत कर्यवत। १ अङ्कः
४१.अलमपु हर्ास ु स्त्रीरबरिंष ु स्वमाजतवमपु रनक्षेप्तमु ।् २
पाठस्य नाम – मातरु ाज्ञा गरीयसी १ अङ्कः
काञ्च ुकीयः रामं प्रवत कर्यवत । १ अङ्कः
४२. प्रजार्न् ं ु मा व्यवच्छेत्सी: । २
ु
पाठस्य नाम – अनशासनम १् अङ्कः
आिायाः वशष्यं प्रवत कर्यवत ।१ अङ्कः
• अन्वयपूर्तर् कुरुर् ।
• श्लोकः दत्तः अवि । पवठत्वा अन्वये वरक्तस्थानावन पूरणीयावन। प्रत्येकवरक्तस्थानस्य कृ ते
१/२ अङ्कः आहत्य २ अङ्कौ ।
ु न साधना
४३. एके नावप सपु त्रेु ण विद्यायक्ते ु । आह्लावदतं कुिं सिं यर्ा िन्द्रेण शिारी ॥ २
एके न अवप विद्यायक्त ् ु िम आह्लावदतम
ु े न साधनु ा सपु त्रेु ण सिाम क ् ्
यर्ा िन्द्रेण शिारी ।
ु दोषेष ु यत्नः समहान
ृ ं सूवक्तरसं विमच्य
४४. कणाामत ु ्
खिानाम ।् २
वनरीक्षते के वििनं प्रविश्य क्रमेिकः कण्टकजािमेि ॥
्
खिानाम कणाा
मत ु दोषेष ु समहान्यत्न:
ृ ं सूवक्तरसं विमच्य ु ्
(भिवत)। क्रमेिक: के वििनं प्रविश्य कण्टकजािम एि
वनरीक्षते।
• स्वभाषया उत्तरर् ।
४५.रसिंान्रशरोमरणग्रन्थस्य वैरशष्ट्यं वणतयर् । २
ग्यारहिीं ईस्वी में, भास्करािाया नाम के हमारे भारत में महान गवणतज्ञ हुए र्े। उन्होंने गवणत पर एक ग्रंर् की रिना की
वजसका नाम वसद्धान्त वशरोमवण र्ा। इस ग्रन्थ में जगह जगह पर पशपु वक्षयों के सरम्य
ु िणान हैं । प्रकृ वत का मनोहर िणान इस
ु कडिे दिा वक तरह होनेिािे नीरस और कवठन
ग्रन्थ में हम देखते है। कवि का मन होनेिािे इस ग्रन्थकार ने शक्कर में घिे
गवणतशास्त्र को मधरु ता तक पहुुँिाया है। इस ग्रंर् के कुि िार विभाग हैं -- िीिािती, बीजगवणत, गवणताध्याय और
् प्रवसद्ध है।
गोिाध्याय। इन िार विभागों मे से िीिािती नाम का विभाग जगत में
Page 22
् णान
४६. राम: स्वस्य अरभषेकस्य रनवृत्तौ कान ग ु ्
वदरर्? २
यह पता ििने के बाद भी वक दशरर् के संकट का कारण कै कयी है, राम इसे स्वीकार करने के विए त ैयार नहीं हैं । तब
ु
कांिकीय उसे बताता है वक कै कयी के मन मे कपट है, और उसकी िजह से राम का राज्यावभषेक नहीं होने जा रहा है। यह
ु
सनकर राम कहते हैं वक अगर ऐसा है तो िह भी अच्छा है। यवद राम को राज्यावभषेक नहीं वकया जाता है, तो उनके वपता,
ु होगा। िोग नए राजा
दशरर् िन में नहीं जाएंग।े राम अपने वपता की छाया में रह सकते हैं और उनका बिपन अवधक सखद
के शासन के बारे मे शंका नही िें ग,े और मेरे भाई सहिास के आनंद से िंवित नहीं होंगे।
अर्िा
४६. वशष्यः कमाविविवकत्साविषये कर्ं ितेरन ?् २
वशष्य का अध्ययन पूरा होने के बाद, गरुु उसे उपदेश देत े हैं । यवद वशष्य को गरुु के वनदेश के दौरान वकसी कमा या आिरण पर
संदहे होता है, तो गरुु उसे बताता है वक वशष्य को जस ा कमापरायण,
ै ा िहाुँ जो ब्राह्मण वििेकशीि, कमा में तत्पर , स्वेच्छापूिक
कोमि हृदय के तर्ा धमापरायण हों िे जस
ै ा व्यिहार करें िैसा ही वशष्य को व्यिहार या आिरण करना िावहये।
४७. रशवाजी कथं सदाचारपरायण: अभवर् ?् २
वशिाजीराजा के व्यवक्तत्व संिधान में उनकी माता वजजाबाई का अमूल्य योगदान है। उन्होंने वशिाजीराजा को बिपन से
अन्याय और अधमा के वखिाफ खडा होना वसखाया। उन्हे धमापािन करना, परस्त्री का सम्मान करना वसखाया। योग्य काि
ु
पर कहे गये, िेदों के सििनों ज ैसे, संस्कार करनेिािे वजजामाता के ििनों से दृढ संस्कार वकया गया वशिाजी सदैि सदािरण
करनेिािा बना।
४८. हल्दीघाटी कीदृशी स्थली अरि ? २
हल्दीघाटी राजस्थान राज्य का एक छोटा सा गाुँि है। यहीं पर राणा प्रताप और मगु ि सम्राट अकबर की सेना की िडाई हुई।
हािाुँवक राणा प्रताप इस िडाई में सफि नहीं हुए, िेवकन उन के मट्ठु ीभर स ैवनकों ने विशाि मग़ु ि सेना के नाको िनें िबिायें
र्े। उसी हल्दीघाटी के बारे में बताते हुए कवि ईशदत्त शास्त्री कहते हैं वक यह िह स्थान है जो िवकत हुए िेतक घोडे के टापों से
ु है। यह िह स्थान है जो िक्र भािों के पराक्रम से यक्त
यक्त ु है। यह िह स्थान है जो देिों को अपने प्राणॊं से भी वप्रय है। यह
िह स्थान है जो नीि िृवत्त के िोगों के विये भय वनमााण करनेिािा है।
अर्िा
४८. िैिस्वतः मनःु कीदृशः आसीत?् २
् ु र्े। वििस्वान का
रघिंु श के सबसे प्रर्म राजा िैिस्वत मन ् अर्ा है सूय ा और वििस्वान का
् पत्रु िैिस्वत ।् िैिस्वत मन
् ु विद्वानों
मे आदरणीय र्े। और वजस प्रकार िेदों मे ऒकांर सबसे पहिा अक्षर है उसी के समान िें पृवि के राजाओ ं मे प्रर्मस्थान पर
र्े । उनके ही पवित्र िंश में वदिीप राजा का जन्म हुआ।
ु कुरुर् ।
४९. स्वभाषया अनवादं २
संस्कृर्भाषायाः रवरशष्टं महत्वं अरि। संस्कृर्ेन वयं स्वसंस्कृद्धर् जानीमः । “संस्कृरर्ः संस्कृर्ारश्रर्ा” इरर् उच्यर्े।
संस्कृर्स्य अध्ययनेन वयं जीवनोपयोरगनीः रशक्षाः व्यावहाररकसूक्ती: च जानीमः।
अर्िा
सङ्गणकयन्त्रस्य संस्कृतस्य ि कः सम्बिः? इवत जनाः पृच्छवन्त स्म। वकन्त ु इदानीं
Page 23
् वत एतवस्मन विषये
सङ्गणकयन्त्र-संस्कृतयोः सम्बिः कवतविधः भवितमु अहा ् विविधावन
संशोधनावन प्रयोगाः ि प्रििवन्त।
्
आङ्गग्ि/ वहन्दी/मराठी / कोंकणी इत्येतास ु एकस्याम भाषायाम ् िादः
अन ु
ु
करणीयः। भािानिादः ु
अपेक्ष्यते। योग्यानिादस्य कृ ते २अङ्काः।
ु कुरुर् ।
५०.स्वभाषया अनवादं ३
सृन्धष्ट रियन्तीमावन अनाद्यनन्तावन पञ्चमहाभूतावन
परमेतावन स्वभािेन ैि असंस्कृतावन, हठीवन, उच्छृङ्खिावन
ु
मवय सयवन्त्रतावन, नम्रावण, दयापरावण परस्परं सङ्गत्य ििवन्त, एकत्वं भाियवन्त ।
अर्िा
ु गणं
गणी ु िेवत्त न िेवत्त वनगण
ाु ः बिी बिं िेवत्त न िेवत्त वनबािः ।
ु न िायसः करी ि न्धसहस्य बिं न मूषकः ॥
वपको िसन्तस्य गणं
्
द्वयोः एकस्य पद्यखण्डस्य आङ्गग्ि/ वहन्दी/मराठी / कोंकणी इत्येतास ु एकस्याम भाषायाम ्
ु
अनिादः ु
करणीयः। शब्दशः अनिादः ु
अपेक्ष्यते। योग्यानिादस्य कृ ते ३ अङ्काः।
् विषयमाधृत्य पवरच्छेदं विखत ।
५१. प्रवतमानाटकम इवत ३
्
संस्कृतसावहत्येवतहाससम्बद्धः विषयः । तवद्वषयम अवधकृ त्य आङ्गग्ि/ वहन्दी/मराठी /
्
कोंकणी इत्येतास ु एकस्याम भाषायाम ् ८-१० िाक्येष ु स्वभाषया पवरच्छेदः िेखनीयः। एकस्य
विषयस्य ३ अङ्काः । तत्र अधोविवखताःवबन्दिः भिेयःु ।
प्रवतमानाटकम ्- महाकवि भास विवखत यह नाटक रामायण कर्ा पर आधावरत है। यह उनका सिोत्कृ ष्ट नाटकों मे से एक
माना जाता है। यह नाटक सात अंकों का है। राम के िन गमन से िेकर रािणिध तर्ा राम राज्यावभषेक तक की घटनाएं इस
नाटक में दशाायी गयी है। महाराज दशरर् की मृत्य ु के उपरान्त नवनहाि से िौट रहे भरत अयोध्या के समीप वकसी देिािय
ा ोंकी प्रवतमायें देखते है। िह ं दशरर् की प्रवतमा देख कर िे उनकी मृत्य ु का अनमान
में पूिज ु कर िेत े है। इसीविये इस नाटक
्
का नाम प्रवतमानाटकम रखा ु है। िवरत्रवित्रण की दृवष्ट
गया है। इस नाटक में भास की किा पयााप्त ऊुँ िाई को प्राप्त कर िकी
से यह नाटक सफि हुआ है। भािों के अनकूु ि भाषा और िघ ु वििारी िाक्य भास के नाटक की अपनी विशेषताऍं है। यह
करुण रस प्रधान नाटक है। भास के अन्य िेखन िैवशष्ट्य ज ैसे संिाद, प्रसंगरिना, योग्य िवरत्रवित्रण , भाषाकौशल्य आवद
इस नाटक में भी दशानीय है।
अर्िा
५१. उपवनषद ् ग्रन्थाः विषयमाधृत्य पवरच्छेदं विखत । ३
िैवदक िाङ्गमय में ऋग्िेद, यजिेु द, सामिेद और अर्िािदे यें िार िेद, उपवनषद ्, आरण्यक और ब्राह्मणग्रंर् इनका
ु मन्त्र भाग को संवहता कहते हैं । संवहता का अर्ा है संग्रह। संवहताओ ं में विवभन्न देिताओ ं
समािेश होता है। िेद के मख्य
के िवु तपरक मंत्रों का संकिन है। संवहताएुँ िार हैं -(1) ऋक ् (2) यजषु , ् (3) साम और (4) अर्िा। प्रािीन परम्परा के
ु द्वारा रिना नहीं हुई। िेद संवहताओ ं के बाद ब्राह्मण-ग्रन्थों का
ु िेद वनत्य और अपौरुषेय हैं । उनकी कभी मनष्य
अनसार
ु
वनमााण हुआ माना जाता है। इनमें यज्ञों के कमाकाण्ड का वििृत िणान है, सार् ही शब्दों की व्यत्पवत्तयाुँ तर्ा प्रािीन
राजाओ ं और ऋवषयों की कर्ाएुँ तर्ा सृवष्ट-सम्बिी वििार हैं । प्रत्येक िेद के अपने ब्राह्मण हैं । ब्राह्मणों के अन्त में कुछ
Page 24
ऐसे अध्याय वमिते हैं जो गाुँिों या नगरों में नहीं पढे जाते र्े। इनका अध्ययन-अध्यापन गाुँिों से दूर (अरण्यों/िनों)
में होता र्ा, अतः इन्हें आरण्यक कहते हैं । िानप्रस्थ आश्रम में संन्यासी आया यज्ञ के रहस्यों और दाशावनक तत्त्वों का
वििेिन करने िािे आरण्यकों का अध्ययन करते र्े। इसके बाद आते है उपवनषत ग्रंर्। उपवनषदों में मानि-जीिन
ु
और विश्व के गूढतम प्रश्नों को सिझाने ु विषय ब्रह्म-विद्या का प्रवतपादन है। िैवदक
का प्रयत्न वकया गया है। इनका मख्य
सावहत्य में इनका स्थान सबसे अन्त में होने से ये ‘िेदान्त’ भी कहिाते हैं । भारतीय ऋवषयों ने वजन आध्यावत्मक तत्त्वों
् ख्या में अनेक हैं । परन्त ु आवद शंकरािायाजी ने
का साक्षात्कार वकया, उपवनषद उनका अमूल्य संग्रह हैं । उपवनषत सं
ु माने गये हैं । िें इस प्रकार हैं - ईश, कठ, के न, प्रश्न, मड
दस उपवनषदोंपर टीका विखी है इसविये यें उपवनषद ् मख्य ं ु क,
मांडुक्य, त ैवत्तरीय, ऐतरेय, बृहदारण्यक और छांदोग्य। इनमें छान्दोग्य और बृहदारण्यक अवधक प्रािीन और महत्त्वपूण ा
् शब्द उप + वन+ सद ् इस संस्कृत धात ु से वनमााण हुआ है। इस का अर्ा है - समीप बठै ना
माने जाते हैं । उपवनषत यह
् रुु के समीप ब ैठकर ज्ञान प्राप्त करना। उपवनषदोमें जीि, जगत और
। अर्ाात ग ् ब्रह्म आवद विषयोंके बारे में संिाद रूप
मे ििाा की गयी है। उपवनषदोंका स्थान िैवदक सावहत्य मे महत्वपूण ा है क्यों वक उनकी वनर्तमवत िैवदक ज्ञान की परम्परा
में हुई है और उपवनषद ् ही भारतीय तत्वज्ञान का स्रोत है।
५२.बा.भ. बोरकरमहोदयस्य रवषये पररच्छेदं रलखर् । ३
्
संस्कृतसावहत्येवतहाससम्बद्धः विषयः । तवद्वषयम अवधकृ त्य आङ्गग्ि/ वहन्दी/मराठी /
्
कोंकणी इत्येतास ु एकस्याम भाषायाम ् ८-१० िाक्येष ु स्वभाषया पवरच्छेदः िेखनीयः। एकस्य
विषयस्य ३ अङ्काः । तत्र अधोविवखताःवबन्दिः भिेयःु ।
ु
बा. भ. बोरकर- मराठी और कोंकणी भाषा के यह सप्रवसद्ध कवि है। उनका जन्म इ.स. १९१० में गोिा में हुआ। िे
सौन्दयािादी भािकवि के रूप मे प्रवसद्ध है। वित्रमयता, गेयता आवद उनके काव्य की विशेषताएुँ है। मानिी और
प्राकृ वतक सौन्दया का वित्रण उनके काव्य में देखा जा सकता है। उनकी कवितामें ििवु नष्ठत के सार् सार् आध्यवत्मक
वििारभी देख े जाते है। दूधसागर, वित्रिीणा, वगतार आवद कवितासंग्रह प्रवसद्ध है। उन्हे भारत सरकार का पद्मश्री
ु
परस्कार प्राप्त हुआ है। उन का सासाय नामक कोंकणी काव्यसंग्रह भी प्रवसद्ध है। कोंकणी भाषा में उन्होने बाकीबाब इस
नाम से रिना की है।
अर्िा
्
५२. अवम्बकादत्तव्यासः इवत विषयम अवधकृ त्य पवरच्छेदं विखत । ३
अवम्बकादत्तव्यासः -वशिराजविजयम ् उपन्यास के रिवयता पवण्डत अवम्बकादत्त व्यस है। यह संस्कृतभाषा मे रि प्रर्म
्
उपन्यास है। पवण्डत अवम्बकादत्त व्यास ने स्वातन्त्र्यपूि ा काि में इ.स. १८४८ में जनम विया और सन १९०० में उनकी मृत्य ु
्
हो गयी। ब्रजभाषा में पारंगत यह विद्वान कवि प्रवतभाशािी र्े। िे न्धहदी, संस्कृत, इंग्रजी, बंगािी इत्यावद भाषा और दशान,
ु ा र्ा , जनता वनराश हो िक
न्याय, िेदान्त आवद में पारंगत र्े। जब १८५७ का स्वतन्त्रता संग्राम असफि हो िक ु ी र्ी,
े ों के अत्यािार बढ रहे र्े तब जनता में स्वतन्त्रताप्रावप्त के विये प्रेरणा वनमााण करने क काम अनेक िेखकों ने वकया।
अंग्रज
उन्हीं मे से एक पवण्डत व्यासजी र्े वजन्होने बंगािी िेखकों से प्रेरणा िेकर इस उपन्यास की रिना की। इसमें िेखक ने
ु ता कायम
वशिाजी एिं औरंगजेब के संघषा को आधार बनाया है। इस उपन्यास के संिाद बहुत ही रोिक और पाठक की उत्सक
रखनेिािे है।
Page 25
५३. संवादपूर्तर् कुरुर् । ४
संिादे ित्वावर वरक्तस्थानावन भिवन्त। प्रत्येकवरक्तस्थानस्य कृ ते १ अङ्कः आहत्य ४ अङ्काः। वरक्तस्थानावन पूरवयत्वा
ु िेखनीयः ।
संिादः पनः
मन्द्रा – अरे र्ीव्रे! रकमथं धावरस? मन्दं िि ।
्
र्ीव्रा – मन्द्रे! मन्दं चलारम चेर् रवद्यालयं वििम्बेन प्राप्नोरम ।
मन्द्रा – रवद्यालयं रवलम्बेन प्राप्नोरष चेर् द्ध् क भिवत ?
्
र्ीव्रा – रवलम्बः भवरर् चेर् पाठस्य सम्यक ् अवगमनं न भवरर् ।
ु
५४.सरचर्ा ्
म्हापसा नगरे एकरिन उच्चमाद्यरमकरवद्यालये पठरर् । सा मेघा नाम्न्य ै स्वसख्य ै स्वरवद्यालये प्रवृत्त ं वार्तषकोत्सवं
वणतयन्ी पत्रमेकं रलखरर् । पत्रे प्रेषरयत्र्या: स्थलम, ् रदनाङ्कं,अरभवन्दनं,अन्त्यभागं च रलरखत्वा मञ्जूषार्: पदारन रवरचत्य
मध्यभागस्य ररक्तस्थानारन पूरयन् ु । ४
्
अधोविवखते पत्रे प्रश्नम आधृत्य प्रेषवयतःु नाम, सङ्के तः, वदनाङ्कः, अवभिादनं अन्ते प्रेषवयतःु नाम ि विवखत्वा
मध्यभागस्य वरक्तस्थानावन पूवरतव्यावन।
नाम , सङ्के तः , वदनाङ्कः ०१ अङ्कः
अवभिन्दनम ् १/२ अङ्कः
मध्यभागस्य वरक्तस्थानावन १ १/२ अङ्कः
्
अन्ते समापनम नाम १ अङ्कः
आहत्य ०४ अङ्काः
ु
सविता
म्हापसा नगरम ्
वदनाङ्कः – २४/१२/२०२३
वप्रय सवख मेघ े
सप्रेम नमस्काराः
अहं अत्र कुशविनी। ह्य: अिाकं रवद्यालयस्य वार्तषकोत्सव: प्रवृत्त: । सम्मान्य: रशक्षामन्त्री र्त्र मख्य ु ारर्रथ: आसीत।्
्
र्दनन्रं प्रवृत्त े सांस्कृरर्ककायतक्रमे अहं नृत्य ं कृ र्वर्ी । सवेषां छात्राणां पालका: कायतक्रमं द्रष्टुम आगर्वन्: ।
त्वदीया सखी
ु
सविता
५५. मञ्जूषायां दत्तपदानां साहाय्येन संस्कृर्ेन ४ वाक्य ैः रचत्रवणतन ं कुरुर् । ४
नगरम, ् उद्यमाः, यानावन, प्रदूषणम, ् िृक्षाः,
जनसम्मदाः, वनस्सारयवन्त, कतायवन्त,
धूमम, ् कुिावन्त
मञ्जूषायां दत्तपदानां साहाय्येन वित्रस्य िणान ं ित्वावरिाक्य ैः करणीयम ।् िाक्यं व्याकरणशद्ध
ु ं भिेत ।् एकस्य योग्यिाक्यस्य कृ ते
१ अङ्कः आहत्य ४ अङ्काः।
Page 26
DESIGN OF QUESTION PAPERS
CLASS: XII EXAM: Formative I&II
DURATION:1HR SUB: SANSKRIT Lang II MAX.MARKS:20
The weightage or distribution of marks over different dimension of the question paper
shall be as follows.
1. Weightage to learning Outcomes
Sl. No. Learning Outcomes Marks % of Marks
1 Knowledge 05 25
2 Understanding 08 40
3 Application 04 20
4 Skill 03 15
Total 20 100
2. Weightage to content/Subject units
Sl. No. Content Marks
1 Prose 04
2 Poetry 04
3 Non-Text 04
4 Grammar 05
5 Composition 03
Total 20
3. Weightage to Forms of Questions:
Sl. Forms of Questions Marks of each No. of Total
No. Question Questions Marks
1 Long Answer Type (LA) 6
Long Answer Type (LA) 5
Long Answer Type (LA) 4
2 Short Answer Type (SA) II 3 01 03
3 Short Answer Type (SA) I 2 03 06
4 Very Short Answer Type (VSA) 1 11 11
Total 15 20
Page 27
The expected time for different types of questions:
Sl. Forms of Questions Aprx.Time for No. of Aprx.Time for
No. each question(t) Questions(n) all question(n*t)
1 Long Answer Type (LA) --- --- ---
Long Answer Type (LA) --- --- ---
Long Answer Type (LA) --- --- ---
2 Short Answer Type (SA) I 13 ½ 1 13 ½
3 Short Answer Type (SA) II 10 3 30
4 Very Short Answer Type (VSA) 1½ 11 16 ½
Total 15 60
4. Weightage to difficulty level of questions:
S.No. Expected Difficulty Level Percentage
1 Easy 20
2 Average 60
3 Difficult 20
6. No. of Main questions:
There will be 05 main questions.
Page 28
DESIGN OF QUESTION PAPERS
CLASS: XII EXAM: FINAL EXAM
DURATION: 90minutes SUB: SANSKRIT Lang II MAX.MARKS:80
The weightage or distribution of marks over different dimension of the question paper
shall be as follows.
7. Weightage to learning Outcomes
Sl. No. Learning Outcomes Marks % of Marks
1 Knowledge 20 25
2 Understanding 32 40
3 Application 16 20
4 Skill 12 15
Total 40 100
8. Weightage to content/Subject units
Sl. No. Content Marks
1 Prose 16
2 Poetry 16
3 Non-Text 16
4 Grammar 20
5 Composition 12
Total 80
9. Weightage to Forms of Questions:
Sl. Forms of Questions Marks of each No. of Total
No. Question Questions Marks
1 Long Answer Type (LA) - - -
2 Long Answer Type (LA) -
3 Long Answer Type (LA) 4 3 12
4 Short Answer Type (SA) II 3 3 9
5 Short Answer Type (SA) I 2 10 20
6 Very Short Answer Type (VSA) 1 39 39
Total 40 80
Page 29
The expected time for different types of questions:
Sl. Forms of Questions Aprx.Time for No. of Aprx.Time for
No. each question(t) Questions(n) all question(n*t)
1 Long Answer Type (LA) -- -- --
Long Answer Type (LA)
Long Answer Type (LA) 9 3 27
2 Short Answer Type (SA) I 5 3 15
3 Short Answer Type (SA) II 6 10 60
4 Very Short Answer Type (VSA) 2 39 78
Total 55 180
As the total marks is calculated on the basis of the number of questions required to
be answered and the length of their anticipated answers, it would, therefore, be
advisable for the candidates to budget their time properly by cutting off the
superfluous words and be within the expected time limit.
10. Scheme of Options.
There will be no overall options. However, there is an internal choice in 01 sub
questions of 01 marks category, 03 sub questions of 02 marks category, 03 sub
questions of 03 marks category, 00 sub questions of 04 marks category.
11. Weightage to difficulty level of questions:
S.No. Expected Difficulty Level Percentage
1 Easy 20
2 Average 60
3 Difficult 20
A question may vary in difficulty level from individual to individual. As such,
assessment in respect of each question will be made by the paper setter on the basis
of general anticipation from the group as a whole taking the examination. This
provision is only to make the paper balanced in its weightage, rather than to
determine pattern of marking at any stage.
12. No. of Main questions:
There will be 55 main questions of 4 marks(3 question), 3 marks(3 questions),2
marks(10 questions) and 1 mark (39 questions).
AglaSem Earn while Learn Program. Send your papers and get paid.
Contact: support@