Maharashtra Board Class 10 Question Bank History and Political Science (Marathi)

महाराष्ट्र शासन
शालेय शशक्षण व क्रीडा शवभाग
राज्य शैक्षशणक सश
ं ोधन व प्रशशक्षण पररषद, महाराष्ट्र
७०८ सदाशिव पेठ, कुमठे कर मार्ग, पुणे ४११०३०
संपकग क्रमांक (020) 2447 6938 E mail: [email protected]
-----------------------------------------------------------------------------------------------

Question Bank

Standard :- 10th

Subject :- इशिहास आशण राज्यिास्त्र

सूचना
१. फक्ि शवद्यार्थ्यांना प्रश्नप्रकारांचा सराव करून देण्यासाठीच

२. सदर प्रश्नसंचािील प्रश्न बोर्डाच्या प्रश्नपशिकेि येिीलच असे नाही

याची नोंद घ्यावी.

प्रकरण : १ - इतिहासलेखन : पाश्चात्य परंपरा

प्र. १. (अ) तिलेल्या पयाायांपैकी योग्य पयााय तनवडून तवधाने पूणा करा.
१. आधनु िक इनिहास लेखिाचा जिक ______ यास म्हणिा येईल.
अ) व्हॉल्टेअर ब) रे िे देकाित
क) नलओपोल्ड राांके ड) कालत मार्कसत
२. आनकत ऑलॉजी ऑफ िॉलेज हा ग्रथां ______ यािां ी नलनहला.
अ) कालत मार्कसत ब) मायके ल फुको
क) लनु सऑ फे बर ड) व्हॉल्टेअर
३. द्वद्वां वादी नवचार प्रणाली _______ यािे माडां ली.
अ) व्हॉल्टेअर ब) रे िे देकाित
क) जॉजत नवल्हेम फ्रेडररक हेगल े ड) कालत मार्कसत
४. नवसाव्या शिकाि फ्रान्समध्ये उदयास आलेल्या ________ मळ ु े इनिहास लेखिाला एक वेगळीच नदशा नमळाली.
अ) अॅिल्स प्रणाली ब) द्वद्वां वाद नवचारसरणी
क) स्त्रीवाद ड) मार्कसतवाद
५. वगत सांघर्ातचा इनिहास __________ यािे माांडला .
अ) कालत मार्कसत ब) मायके ल फुको
क) लनु सऑ फे बर ड) व्हॉल्टेअर

ब) पुढीलपैकीचुकीचीजोडीओळखा.
१) १. जॉजत नवल्हेम फ्रेडररक हेगेल - रीझिइि नहस्टरी
२.नलओपोल्ड व्हॉिराांके - द नथअरी अँडप्रॅनर्कटसऑफनहस्टरी
३. नहरोडोटस - दनहस्टरीज
४.कालतमार्कसत - नडस्कोसतऑिदमेथड
२) १. रे िेदक
े ाित - आधनु िकइनिहासाचाजिक
२.जॉजतनवल्हेमफ्रेडररकहेगल े - द्वद्वां वादीनवचारसरणी
३.मायके लफुको - ज्ञािाचेपरु ाित्व
४.कालतमार्कसत - वगतसांघर्ातचाइनिहास
३) १. वैज्ञानिक सांशोधि – प्रायोनगक पद्धिी
२. आधनु िक इनिहासलेखि – शास्त्रशद्ध ु पद्धिी
३. गॉनटांगिे नवद्यापीठ - इनिहास नवर्याला स्विांत्र स्थाि
४. अॅिल्स प्रणाली – निटीश इनिहासकार
प्र. २.(अ) तिलेल्या सूचनेनुसार कृिी करा.
१. पुढील संकल्पनातचत्र पूणा करा.

इतिहास संशोधनास
सहाय्यभूि ज्ञानशाखा

२.पढु ील सक
ं ल्पनातचत्र पूणा करा.

युरापािील
महत्त्वाचे
ववचारवंि

३. पुढील िक्ता पूणा करा.

ग्रंथ ग्रथ
ं कार
१. तहस्टरी ______________________
२. ____________________ रेने िेकािा
३. िास कॅ तपटल ______________________
४.____________________ मायके ल फुको

४. पुढील िक्ता पूणा करा.

व्यक्ती वैतिष्ट्ये
१. व्हॉल्टेअर ______________________
२. ____________________ स्त्रीवािी इतिहासाची सुरुवाि
३. मायके ल फुको ______________________
४.____________________ वर्ा संघर्ााचा तसद्ांि

प्र. २.(ब) टीपा तलहा.
१. द्वद्वां वाद
२. ॲिल्स प्रणाली
३. इनिहासकार
४. रे िे देकाित

प्र.३. पुढील तवधाने सकारण स्पष्ट करा.
१. इनिहाससांशोधिामध्येप्रायोनगकपद्धिीआनणप्रत्यक्षनिरीक्षणयाांचा अवलांबकरणेशर्कयिसिे.
२. नस्त्रयाच्ां या आयष्ु याची निगनडि नवनवध पैलवां र नवचार करणारे सश ां ोधि सरू
ु झाले.
३. फुको याांच्या लेखि पद्धिीला ज्ञािाचे परु ाित्त्व असे म्हटले जािे.
४. व्हॉल्टेअर यासां आधनु िक इनिहासाचाजिक असे म्हटले जािे.

प्र.४. तिलेल्या उिाऱ्याचे वाचन करून खालील प्रश्ांची उत्तरे तलहा.

ऐनिहानसक घटिाांच्या नलनखि िोंदी करण्याची परांपरे ची सरुु वाि मेसोपोटेनमयािील समु रे सांस्कृ िीमध्ये
झाली, असे सद्यपररनस्थिीि म्हणिा येईल. सुमरे राज्याि होऊि गेलेले राजे, याच्ां यामधील सघां र्ातच्या कहाण्या
याांची वणतिे ित्कालीि नशलालेखामध्ये जिि के लेली आहेि. त्यािील सवातनधक प्राचीि नशलालेख समु ारे ४५००
वर्ाांपवी समु रे मधील दोि राज्याांमध्ये झालेल्या यद्ध
ु ाची िोंद करणारा असि िो सध्या फ्रान्समधील लव्र या
जगप्रनसद्ध सांग्रहालयाि ठे वला आहे.

१. ऐनिहानसक घटिाांच्या नलनखि िोंदी करण्याची परांपरा कोणत्या सांस्कृ िीि झाली?
२.सवातनधक प्राचीि नशलालेख कोणत्या सग्रां हालयाि आहे?
३. नशलालेख हे इनिहासाचे साधि कसे ठरिे यावर िमु चे मि व्यक्त करा.

प्र. ५. पुढील प्रश्ांची सतवस्िर उत्तरे तलहा.
१. कालत मार्कसत याांचा वगत सांघर्ातचा नसद्धाांि स्पष्ट करा.
२. आधनु िक इनिहास लेखि पद्धिीची चार वैनशष्ट्ये कोणिी?
३. स्त्रीवादी इनिहासलेखि म्हणजे काय?
४. नलओपॉल्ड व्हॉि राांके याांचा इनिहासनवर्यक दृष्टीकोि स्पष्ट करा.
५. इनिहास सांशोधि पद्धिीि इनिहासाची माांडणी करण्याचे टप्पे नलहा.

प्रकरण : २. इतिहासलेखन: भारिीयपरंपरा
प्र. १.(अ) तिलेल्या पयाायांपैकी योग्य पयााय तनवडून तवधाने पूणा करा.

१. भारिीय परु ाित्व सवेक्षण खात्याचे पनहले सरसांचालक _________ हे होिे.
अ) अलेर्कझाांडर कनिांगहॅम ब) नवल्यम जोन्स
क) जॉि माशतल ड) फ्रेडररक मॅर्कसम्यल
ु र
२. नहिोपदेश या सांस्कृ ि ग्रांथाचा जमति भार्ेि __________ याांिी अिवु ाद के ला.
अ) जेम्स नमल ब) फ्रेडररक मॅर्कसम्यलु र
क) माऊांट स्टुअटत एनल्फन्स्टि ड) जॉिमाशतल
३. कल्हण यािे नलनहलेला __________ हा काश्मीरच्या इनिहासावरील ग्रांथ आहे.
अ) हर्तचररि ब) अकबरिामा
क) राजिरांनगणी ड) नहिोपदेश
४.ररयासिकार यािावािे ________ याांिा ओळखले जािे.
अ) दामोदर कोसांबी ब) गोनवदां सखाराम सरदेसाई
क) नव. का. राजवाडे ड) िाराबाई नशदां े
५.महाराष्रािील राष्रवादी इनिहास लेखिाि ________ याच्ां यापासि प्रेरणा नमळाली.
अ) नवष्णश ु ास्त्री नचपळणकर ब) नव. का. राजवाडे
क) गोनवदां सखाराम सरदेसाई ड) िाराबाई नशदां े

ब) पुढीलपैकी चुकीची जोडी ओळखा.
(१)
१. हूवअ
े र द शद्रु ाज – वनां चिाांचा इनिहास

२.स्त्री परुु र् िल
ु िा - स्त्रीवादी लेखि
३.इनां डयि वॉर ऑफइडां ेपेंडेन्स 1857 - मार्कसतवादी इनिहास
४.ग्रँड डफ – वसाहिवादी इनिहास

(२)
१.महात्मा ज्योनिराव फुले - गल ु ामनगरी
२.डॉ. बाबासाहेब आबां ेडकर - हूवअ े र द शद्रु ाज
३.पांनडिा रमाबाई – स्त्री परुु र् िलु िा
४.गोनवदां सखाराम सरदेसाई – मराठी ररयासि

(३)
१. नझया उनििबरिी - िारीख-इ-मबु ारकशाही
२.हसि निजामी - िाजल ु - मानसर
३.नमन्हाज - इ-नसराज - िबाकि - इ-िानसरी
४.िैमर लगां - िझु क
ु - इ -निमरु ी

(४) १. अलेर्कझाांडर कनिांगहॅम – भारिािील प्राचीिस्थळाांचे उत्खिि
२.माऊांट स्टुअटत एनल्फन्स्टि – मबांु ईचे पनहले गव्हितर
३.सर नवनलय मजोन्स – एनशया नटक सोसायटीची स्थापिा
४.फ्रेडररक मॅर्कसम्यल
ु र – नहिोपदेशाचा फ्रेंच भार्ेि अिवु ाद

प्र.२. (अ) तिलेल्या सच
ू नेनुसार कृिी करा.

१. पढु ील िक्ता पण
ू ा करा.

जेम्सतमल ितहस्टरीऑफतिटीिइतं डया
जेम्स ग्रँटडफ --------------------------------
------------------------------ ि तहस्टरी ऑफ इतं डया

श्री. अ.डांर्े ---------------------------------
---------------------------- हूवेअर ि िुद्राज

२. पुढील संकल्पना तचत्र पूणा करा.

३. पुढील िक्ता पूणा करा.

स्त्रीवािी लेतखका स्त्रीवािी लेखन
िाराबाई तििं े --------------------------------
------------------------------ िहाय कास्ट तहिं ू वुमन
मीरा कोसंबी ---------------------------------

---------------------------- रायतटंर् कास्ट रायतटंर् जेंडर : ररतडर्ं ितलि
वमु ेन्स टे स्टीमोनीज

४. पढु ील सक
ं ल्पनातचत्र पण
ू ा करा.

------ -----

भारतातील
राष्ट्रवादी
इततहासकार

------ -----

प्र.२. (ब) टीपा तलहा.
१. प्राच्यवादी इनिहासलेखि
२.राष्रवादी इनिहासलेखि

३.वनां चिाांचा इनिहास
४. वसाहिवादी इनिहासलेखि

प्र. ३. पुढील तवधाने सकारण स्पष्ट करा.
१. प्रादेनशक इनिहासलेखिाला चालिा नमळाली.
२. बखर हा ऐनिहानसक सानहत्यािील एक महत्त्वाचा प्रकार आहे.
३.राजिरांनगणी हा ग्रथां शास्त्रशद्ध
ु इनिहासलेखिाच्या आधनु िक सक
ां ल्पिेशी जवळचे िािे सागां िो.
४. गोनवदां सखाराम सरदेसाई याांिा ररयासिकार म्हणि ओळखले जािे.

प्र.४. तिलेल्या उिाऱ्याचे वाचन करून खालील प्रश्ांची उत्तरे तलहा.

सोहगौडा िाम्रपट
हा िाम्रपट सोहगौडा (नजल्हा गोरखपरु , उत्तर प्रदेश) येथे सापडला. हा िाम्रपट मौयत काळािील असावा,
असे मािले जािे. िाम्रपटवरील कोरीव लेख िाह्मी नलपीि आहे. लेखाच्या सरुु वािीला जी नचन्हे आहेि त्यािील
पारासनहि असलेला वृक्ष िसेच पवति (एकावर एक असलेल्या िीि कमािी) ही नचन्हे प्राचीि आहि िाण्याांवरही
आढळिाि. चार खाबां ावां र उभे असलेले दमु जली इमारिीप्रमाणे नदसणारे नचन्ह कोठारघराच ां े निदशतक असावेि,
असे अभ्यासकाांचे मि आहे. या कोठार घराांमधील धान्य जपि वापरण्याि यावे असा आदेश या लेखाि नदला
आहे. दष्ु काळजन्य पररनस्थिीचे निवारण करण्यासाठी काय काळजी घ्यावी, या सांदभातिील हा आदेश असावा,
असे मािले जािे.

१. सोहगौडा िाम्रपट कोणत्या राज्याि सापडला?
२. सोहगौडा िाम्रपटावर आढळणारी नचन्हे आणखी कोठे आढळिाि?
३. सोहगौडा िाम्रपटाद्वारे कोणिा इनिहास समजिो?

प्र. ५. पुढीलप्रश्ांचीसतवस्िरउत्तरेतलहा.
१. मार्कसतवादी इनिहासलेखि म्हणजे काय?
२. इनिहासाचायत नव.का.राजवाडे याांचे इनिहास लेखिािील योगदाि स्पष्ट करा.
३. स्वाित्र्ां योत्तर काळािील स्त्रीवादी इनिहास लेखिानवर्यी मानहिी नलहा.
४. राष्रवादी इनिहासलेखिाची वैनशष्ट्ये स्पष्ट करा.
५. प्राचीि भारिीय इनिहास लेखिाचा आढावा पढु ील मदु द्य् ाांच्या आधारे घ्या.
अ)मौनखक परांपरा ब) कोरीव लेख क) नलनखि सानहत्य
६. बखर या ऐनिहानसक सानहत्यप्रकारानवर्यी सनवस्िर मानहिी नलहा.

पाठ३. उपयोतजि इतिहास

प्र.१. (अ) तिलेल्या पयाायांपैकी योग्य पयााय तनवडून तवधाने पूणा करा.

१. जगािील सवाति प्राचीि सांग्रहालय _____________ या शहराचे उत्खिि करिािा सापडले.
अ) नदल्ली ब) हडप्पा
क)उर ड)कोलकािा
२. भारिाचे राष्रीय अनभलेखागार ___________ येथे आहे.
अ) िवी नदल्ली ब) कोलकािा
क)मबांु ई ड)चेन्िई
३. नवज्ञाि आनण इिर सवतच ज्ञािशाखाचां ी _______________ हीजििी मािली जािे.
अ)ित्वज्ञाि ब)िीनिशास्त्र
क)इनिहास ड) मािववश ां शास्त्र
४. िॅशिल नफल्म आकातइव्हची मख्ु य कचेरी ________ येथे आहे.
अ)मबांु ई ब) पणु े
क)िागपर ड)औरांगाबाद
५. कालबेनलया हे ___________ राज्यािील लोकिृत्य जागनिक वारसा परांपरे ि समानवष्ट आहे.
अ)महाराष्र ब)पांजाब
क)राजस्थाि ड)िानमळिाड
६. पनिम घाट राांगाांमधील कास पठार हे ___________ नजल्यामध्ये आहे.
अ)साांगली ब)कोल्हापर
क)सोलापर ड)सािारा

प्र.१. (ब) पुढीलपैकी चुकीची जोडी ओळखा.
(१)
१. कुनटयट्टम - के रळमधील सांस्कृ ि िाट्य परांपरा
२. रम्मि - पनिम बगां ाल मधील िृत्य
३. रामलीला -उत्तर भारिािील सादरीकरण
४. कालबेनलया - राजस्थािचे लोकसगां ीि आनण लोकिृत्य
(२)
१. सयत मनां दर - कोणाकत
२. बृहदीश्वर मनन्दर - चनां दगढ
३.महाबोधी मनां दर - बोधगया
४. रािी- की- बाव – पाटण

(३)
१. उपयोनजि इनिहास - जिासां ाठी इनिहास
२. विस्पिी सृष्टी - िैसनगतक वारसा
३. प्राचीि स्थळे - अमित साांस्कृ निक वारसा
४. यिु ेस्को - जागनिक वारसा यादी

प्र. २ (अ) तिलेल्या सूचनेनुसार कृिी करा.

१. पढु ील सक
ं ल्पना तचत्र पण
ू ा करा.

२. पुढील संकल्पना तचत्र पूणा करा.

------

मानव्य
------ ------
ज्ञानशाखा

------

३. पढु ील सक
ं ल्पना तचत्र पूणा करा.

---- ----

भारतातील नैसर्गिक
जागततक वारसा स्थळ

----- ----

प्र. २ (ब) टीपा तलहा.
१. उपयोनजि इनिहास
२. अनभलेखागार
३. इनां डयि म्यनु झयम : कोलकत्ता
४. िॅशिल नफल्म आकातइव्ह

५. उर सांग्रहालय

प्र. ३. पुढील तवधाने सकारण स्पष्ट करा.
१. ित्रां ज्ञािाचा इनिहास अभ्यासावा लागिो.
२. जागनिक वारशाच्या पदास पात्र ठरणारी स्थळे ,परांपरा याचां ी यादी यिु ेस्कोद्वारे जाहीर के ली जािे.
३. अिेक नवर्याांच्या सांशोधिाि इनिहासाची सांशोधि पद्धिी उपयक्त ु ठरिे.
४. नवज्ञािाच्या इनिहासाचे ज्ञाि उपयोगी पडिे.

प्र.४. तिलेल्या उिाऱ्याचे वाचन करून खालील प्रश्ांची उत्तरे तलहा.

जिाांसाठी इनिहास
इनिहासानवर्यी लोकाांच्या मिाि अिेक गैरसमज असिाि. उदा. इनिहास हा नवर्य फक्त इनिहासकाराांसाठी
आनण इनिहास नवर्याचा अभ्यास अभ्यास करू इनच्िणाऱ्या नवद्यार्थयाांसाठी असिो, दैिनां दि जीविाि
इनिहासासारख्या नवर्याांचा काही उपयोग िसिो, इनिहासासारखा नवर्य आनथतकदृष्ट्या उत्पादक क्षेत्राशी जोडला
जाऊ शकि िाही, इत्यादी.
अशा गैरसमजावर माि करि इनिहासाची िाळ लोकाांच्या वितमािािील जीविसरणीशी जोडणारे क्षेत्र
म्हणजे 'जिाांसाठी इनिहास'.
परदेशािील अिेक नवद्यापीठामां ध्ये जिासां ाठी इनिहास या नवर्यािील अभ्यासक्रम नशकवले जािाि.
भारिाि बांगळरू येथे 'सृष्टी इनन्स्टट्यट ऑफ आटत नडझाईि अँड टेर्किॉलॉजी' या सांस्थेि 'सेंटर फॉर पनललक
नहस्टरी' हा स्विांत्र नवभाग आहे. निथे या नवर्यािील प्रकल्प आनण सांशोधिाचे काम चालिे.

१. 'जनांसाठी इतिहास' म्हणजे काय?
२. भारिािील कोणत्या संस्थेि 'सेंटर फॉर पतललक तहस्टरी' हा स्विंत्र तवभार् आहे?
३. इतिहासातवर्यी लोकांच्या मनाि कोणिे र्ैरसमज असिाि?

प्र. ५. पुढील प्रश्ांची थोडक्याि उत्तरे तलहा.
१. पढु ील नवर्याच्या सांशोधिाि इनिहासाची सांशोधि पद्धिी कशी उपयक्त ु ठरे ल िे स्पष्ट करा.
(अ) नवज्ञाि (ब) कला (क)व्यवस्थापिशास्त्र
२. उपयोनजि इनिहासाचा वितमािकाळाशी कसा सांबांध असिो?
३. इनिहासाच्या साधिाांचे जिि व्हावे यासाठी नकमाि सहा उपाय सचवा.
४. िैसनगतक आनण सास्ां कृ निक वारसा जिि करण्याच्या प्रकल्पािि कोणत्या गोष्टी साध्य होिाि?
५.उपयोनजि इनिहासाशी सांबांनधि व्यावसनयक क्षेत्रे साांगा व त्या क्षेत्राच्या व्यवस्थापिासाठी आवश्यक असलेल्या कौशल्यानवर्यी
चचात करा.

५. प्रसारमाध्यमेआतणइतिहास

प्र.१ (अ) तिलेल्या पयाायापं ैकी योग्य पयााय तनवडून तवधाने पण ू ा करा.
१. भारिािील पनहले इग्रां जी वितमािपत्र __________ याांिी सरू
ु के ले.
अ) जेम्स ऑगस्ट सनहकी ब) सरजॉि माशतल
क) ॲलि यम ड) बाळशास्त्री जाांभक
े र

२. दरदशति हे __________ माध्यम आहे.
अ) दृक ब) श्राव्य
क) दृक् - श्राव्य ड) मनु द्रि
३. बाळशास्त्री जाांभक
े र याांिी मराठी भार्ेिील ________ हे पनहले मानसक सरू
ु के ले.
अ) दपतण ब) नदग्दशति
क) प्रगनि ड) के सरी
४. कृ ष्णराव भालेकर यािां ी सरूु के लेले _________ हे बहुजि समाजाचे मखु पत्र होिे.
अ) दीिबांध ब) इदां प्रु काश
क) के सरी ड) ज्ञािोदय
५. आकाशवाणीच्या __________ या लोकनप्रय सेवद्वे ारे नवनवध भार्ा व बोलीभार्ाांमध्ये कायतक्रम सरू
ु झाले.
अ) नवनवधभारिी ब) रे नडओ नमरची
क) यवु ावाणी ड) इनां डयि िॉडकानस्टांग
६. मराठी वितमािपत्राि पनहले नचत्र िापण्याचा माि _________ या वृत्तपत्राकडे जािो.
अ) दीिबांध ब) इदां प्रु काश
क) के सरी ड) ज्ञािोदय

प्र.१ (ब) पुढीलपैकी चुकीची जोडी ओळखा.
१)
१. प्रभाकर - प्र.के . अत्रे
२. दपतण - बाळशास्त्री जाभां ेकर
३. दीिबांध - कृ ष्णराव भालेकर
४.के सरी - बाळ गगां ाधर नटळक

२)
१. के सरी - दैनिक
२. प्रगनि - साप्तानहक
३. नदग्दशति - मानसक
४.भारिीय इनिहास आनण सस्ां कृ िी - अनियिकानलक
३)
१. रोम - ॲर्कटा डायिात
२. जमतिी – स्टित
३. बाांगलादेश - बेंगॉल गॅझटे
४. भारि - आकाशवाणी

प्र.२. (अ) तिलेल्या सूचनेनुसार कृिी करा.
१. इतिहास व विामानपत्र यांच्यािी सबं तं धि पढु ील सक
ं ल्पनातचत्र पण
ू ा करा.

अग्रलेख
------
------ -
इतिहास

------ -------
आढावा

३. पढु ील िक्ता पण
ू ा करा.

आकािवाणी िूरििान
पार्श्ाभूमी --------------------------------------------------- ------------------------------------------------
-------------------------------------------------- ------------------------------------------------
काया --------------------------------------------------- ------------------------------------------------
--------------------------------------------------- ------------------------------------------------

प्र. २ (ब) टीपा तलहा.
१. वितमािपत्राांचे स्वािांत्र्यसांग्रामािील कायत
२. प्रसारमाध्यमाच ां ी आवश्यकिा
३. प्रसारमाध्यमाांशी सांबांनधि व्यावसानयक क्षेत्रे

प्र. ३. पुढील तवधाने सकारण स्पष्ट करा.
१. प्रसारमाध्यमाांिा नमळणाऱ्या मानहिीचे नचनकत्सक आकलि करूि घ्यावे लागिे.
२. वितमािपत्रािा इनिहास नवर्याची गरज भासिे.
३. सवत प्रसारमाध्यमाांि दरदशति अनिशय लोकनप्रय माध्यम आहे.
४. वितमािपत्र ही मानहिीच्या आनण ज्ञािाच्या प्रचाराचे साधि झाले आहे.

५. वितमािपत्र हे समाजप्रबोधिाचे कायत करणारे महत्त्वाचे माध्यम होिे.

प्र.४. तिलेल्या उिाऱ्याचे वाचन करून खालील प्रश्ांची उत्तरे तलहा.

नडस्कवरी ऑफ इनां डया
भारिाच्या प्राचीि िे अवातचीि इनिहासाच्या सांदभाति दरदशतिवरूि प्रसाररि झालेली भारि एक खोज ही
मानलका महत्त्वाची आहे. पांनडि िेहरू याांच्या 'नडस्कवरी ऑफ इनां डया' या ग्रांथावर आधाररि ही मानलका होिी.
श्याम बेिेगल नदग्दनशति या मानलके िे प्राचीि काळ िे अवातचीि काळाचा सामानजक, सास्ां कृ निक आनण राजकीय
इनिहास माांडला. सखोल सांशोधि आनण सादरीकरण या पािळीवर ही मानलका सरस ठरली.
हडप्पा सस्ां कृ िी, वैनदक काळ, रामायण - महाभारिाचा अन्वयाथत, मौयत कालखडां , अफगाण आनण
मोगलाांचे आक्रमण, मघु ल कालखडां आनण मघु ल बादशाह याांचे योगदाि, भक्ती चळवळ, ित्रपिी नशवाजी
महाराजाांचे कायत, समाजसधु ारणा चळवळी आनण स्वािांत्र्यसांग्राम अशा अिेक घटिा या मानलके िि माांडल्या
गेल्या.
या मानलके ि िाट्य, लोककला, प्रबोधिपर मानहिी असा आधार घेि िेहरूांच्या रूपािील कलाविां
रोशि सेठ प्रास्िानवक व अन्वयाथत साांगि असि. िेहरुांचा इनिहासाकडे बघण्याचा दृनष्टकोि आनण त्याचे प्रभावी
सादरीकरण यामळ ु े ही मानलका सांपणत भारिभर वाखाणली गेली.

१. भारि एक खोज ही मानलका कोणत्या ग्रांथावर आधाररि होिी?
२. भारि एक खोज या मानलके ि िेहरूांची भनमका कोणी वठवली?
३. भारि एक खोज ही मानलका सपां णत भारिभर का वाखाणली गेली?

प्र. ५. पुढील प्रश्ांची सतवस्िर उत्तरे तलहा.
१. प्राचीि काळी नवनवध देशाांमध्ये बािम्या व सांदश े कसे पोहचनवले जाि असि ?
२. मराठी वृत्तपत्र सृष्टीिील बाळशास्त्री जाांभक
े र याांचे योगदाि स्पष्ट करा.
३. प्रसार माध्यमाांची आवश्यकिा स्पष्ट करा.
४. आकाशवाणीसाठी इनिहास हा नवर्य महत्त्वाचा कसा असिो?
५. आकाशवाणीच्या जडणघडण कशी झाली याची सनवस्िर चचात करा.

प्रकरण ७खेळ आतण इतिहास
प्रश् १ (अ)तिलेल्या पयाायपैकी योग्य पयााय तनवडून तवधाने पूणा करा

१. ऑनलांनपक स्पधातची परांपरा ……………. येथे सरू ु झाली.
अ. ग्रीस ब. रोम क.भारि ड.चीि
२ महाराष्राि ियार होणाऱ्या लाकडी बाहुलीला ...................म्हणिाि.
अ.ठकी ब.कालीचडां ी क. गगां ाविी ड.चपां ाविी
३. २९ ऑगस्ट हा _________ याांचा जन्मनदवस राष्रीय क्रीडानदवस म्हणि पाळला जािो.
अ) खाशाबा जाधव ब) मेजर ध्यािचांद क) बाळ पांनडि ड) सनचि िेंडुलकर
४. इटलीिील ___शहराच्या उत्खििाि एक भारिीय हनस्िदिां ी बाहुली सापडली.
अ) पॉपेई ब) रोम क) नसनसली ड) लोम्बाडी
५. उत्तर पेशवाईिील मल्लनवद्यागरुु बाळांभट दादा देवधर यािां ी ________ या खेळाची निनमतिी के ली.
अ) खोखो ब) आट्यापाट्या क) कबड्डी ड) मल्लखाबां
(ब) पुढीलपैकी प्रत्येक र्टािील चुकीची जोडी ओळखा व तलहा.
१) १.मल्लखाबां - शारीररक कसरिीचे खेळ
२. वॉटरपोलो -पाण्यािील खेळ
३. स्के नटांग- साहसी खेळ
४.बनु द्धबळ - मैदािी खेळ
२) १. बाळांभटदादा देवधर - मल्लखाबां
२. खाशाबा जाधव - फुटबॉल
३. मेजर ध्यािचदां - हॉकी
४. सनचि िेंडुलकर - नक्रके ट
३ ) १.जम्ु मादादा आनण मानणकराव याांची व्यायामशाळा -वडोदरा
२.खासबाग िालीम व मोिीबाग िालीम- सोलापर
३.हिमु ाि व्यायाम प्रसारक मडां ळ - अमराविी
४.श्री नशवित्रपिी क्रीडा सक
ां ु ल – बालेवाडी, पणु े
प्रश् २ अ) तिलेल्या सूचनेनुसार कृिी करा.

१ . पढु ील सांकल्पिा नचत्र पणत करा.

........................

...................... बैठे खेळ .......................

ब ) थोडक्याि तटपा तलहा. ...........................

१. खेळणी आनण उत्सव
२. खेळ व नचत्रपट

प्रश् ३ पढु ील तवधाने सकारण स्पष्ट करा.

१.सध्याच्या काळाि खेळाचे अथतकारण बदलले आहे.
२ खेळण्याद्वारे इनिहासावर प्रकाश पडिो.
प्रश् ४ तिलेल्या उिाऱ्याचे वाचन करून खालील प्रश्ांची उत्तरे तलहा
नक्रके ट सामन्याांचे मराठी भार्ेिील समालोचि पवु ी बाळ ज. पांनडि करि असि. आकाशवाणीवरूि हे धाविे वणति ऐकण्यासाठी
लोक जीवाचा काम करि असि. हे समालोचि करिािा बाळ पांनडि त्या मैदािाचा इनिहास, खेळाडांचा इनिहास, खेळाशी सांबांनधि
असणाऱ्या आठवणी आनण पवीचे नवक्रम याचां ी मानहिी देि असि. त्यािां ा खेळाचे आनण खेळाच्या इनिहासाचे उत्तम ज्ञाि
असल्यामळ ु े त्याांचे समालोचि रांजक व्हायचे.

१. नक्रके ट सामन्याांचे मराठी भार्ेिील समालोचक कोण ?
२. बाळ ज.पांनडि याांिा कशाचे उत्तम ज्ञाि होिे?
३. बाळ ज.पनां डि याांच्या सामालोचिाची वैनशष्ट्ये नलहा.

प्रश् ५ .पुढील प्रश्ांची सतवस्िर उत्तरे तलहा.
१.भारिािील खेळाच्या सानहत्याच्या इनिहासानवर्यी मानहिी नलहा.
२. खेळ आनण इनिहास याच्ां यािील परस्पर सबां धां स्पष्ट करा.
३.मैदािी खेळ व बैठे खेळ याांच्यािील फरक स्पष्ट करा.
प्रकरण 8 पयाटन आतण इतिहास
प्रश् १ (अ)तिलेल्या पयाायपैकी योग्य पयााय तनवडून तवधाने पूणा करा
१ कुकिे ________ नवकण्याचा एजन्सी व्यवसाय सरू ु के ला.
अ) हस्िकौशल्याच्या वस्ि ब) खेळणी क) खाद्यवस्ि ड) पयतटि निनकटे
२. महाबळेश्वरजवळील नभलार हे _________ गाव म्हणि प्रनसद्ध आहे.
अ) पस्ु िकाांचे ब) विस्पिींचे क) आलां याांचे ड) नकल्ल्याांचे
३. सोळाव्या शिकािील _______ ____हा िकाशा आरे खक म्हणि प्रनसद्ध आहे.
अ) बेंजानमि ट्यडु ेला ब) माकोपोलो क) गेरहाटत मके टर ड) इलि बििा
प्रश् १ ब पुढीलपैकीचुकीचीजोडीओळखा व तलहा.
१) १. माथेराि - थांड हवेचे नठकाण
२. िाडोबा - लेणी
३. कोल्हापर - देवस्थाि
४. अनजठां ा - जागनिक वारसास्थळ
२) १. दगु भ्रत मण यात्रा - कृ र्ी पयतटि
२. लोणार सरोवर भेट - भौगोनलक पयतटि
३. नहमालयीि कार रॅ ली - क्रीडा पयतटि
४. नफल्म फे नस्टवल - िैनमनत्तक पयतटि

प्र. २ अ तिलेली सक
ं ल्पनातचत्रे पण
ू ा करा.
...........................

........................ पयाटनाचे प्रकार ............................
.

..............................

२ . पढु ील सांकल्पिा नचत्र पणत करा.
........................

...................... महाराष्ट्रिील थंड .......................
हवेची तठकाणे

...........................
ब ) थोडक्याि तटपा तलहा.

१.पयतटिाची परांपरा
२. माको पोलो
३.कृ र्ी पयतटि
४.क्रीडा पयतटि
प्रश् ३ पढु ील तवधाने सकारण स्पष्ट करा.

१.अलीकडच्या काळाि परदेशाि जाण्याचे प्रमाण वाढि आहे.
२ पयतटिामळ
ु े त्या नठकाणच्या अथतव्यवस्थेला चालिा नमळिे.
प्रश् ४ तिलेल्या उिाऱ्याचे वाचन करून खालील प्रश्ांची उत्तरे तलहा.

भारिािील पतहले आर्ळे वेर्ळे ‘पुस्िकांचे र्ाव’
महाबळे श्वर येथि जवळच असलेले नभलार हेनिसगतरम्य आनण स्रॉबेरीचागोडवा असलेले गाव. यापस्ु िकाच्या गावामध्ये
अिेकघराांि पयतटकाांसाठीच पुस्िके आहेि. वाचि चळवळवाढावी, मराठी भार्ेिीलिवे-जिु े लेखक, सांि सानहत्य, कथा-कादबां री,
कनविा, लनलि, चररत्रे-आत्मचररत्रे, स्त्री सानहत्य, क्रीडा, बालसानहत्य याांच्या फुललेल्या बहारदारनवश्वाि िम्ु ही ‘वाचि-आिांद’
घ्यावा, यासाठीमहाराष्र शासिािे हा प्रकल्प राबवला आहे.आपण पयतटिासाठी महाबळे श्वरला गेला िरनभलार गावाला म्हणजेच
पस्ु िकाच्या गावालाअवश्य भेट दया.

१.नभलारची दोि िैसनगतक वैनशष्ट्ये कोणिी?
२. नभलार प्रकल्पाचे बोधवचि कोणिे आहे?
३. नभलार गाव महाराष्राच्या वाचि सांस्कृ िीमध्ये कशी भर घालिे?

प्रश् ५ .पढु ील प्रश्ांची सतवस्िर उत्तरे तलहा.

१. पयतटिाला चालिा देण्यासाठी काय करायला हवे?
२.पयतटिाचे कोणिेही िीि प्रकार स्पष्ट करा.
३.पयतटिामळ ु े स्थानिक पािळीवर रोजगार निनमतिी कशी होिे.
४.पयतटि क्षेत्रािील व्यावसानयक सधां ीनवर्यी चचात करा.
प्रकरण 9ऐतिहातसक ठे व्यांचे जिन

प्रश् १ अ. तिलेल्यापयाायांपैकीयोग्यपयाायतनवडूनतवधानेपूणाकरा.

१. नलओिादो द नवचां ी या या जगप्रनसद्ध इटानलयि नचत्रकारािे रे खाटलेल्या _____ या नचत्राचा समावेश लव्र सग्रां हालयाि आहे.
अ) िेपोनलयि ब) मोिानलसाक) हँन्स स्लोअि ड) दसु रा जॉजत
२. कोलकािा येथील _______ हे भारिािील पनहले सांग्रहालय होय.
अ) गव्हितमटें म्यनु झयम ब) राष्रीय वस्िसु ांग्रहालय क) ित्रपिी नशवाजी महाराज वस्िसु ांग्रहालय ड) भारिीय सांग्रहालय
३ भारिीय सांस्कृ िी कोशाचे दहा खडां _______ याांच्या सांपादकत्वाखाली ियार करण्याि आले.
अ) महादेवशास्त्री जोशी ब) लक्ष्मणशास्त्री जोशी क) नसद्धेश्वरशास्त्री नचत्राव ड) श्रीधर व्यक ां टेश के िकर
४. ित्रपिी नशवाजी महाराजाांच्या कारनकदीिील ________ हा महत्त्वाचा कोश आहे.
अ) नवश्वकोश ब) चररत्रकोश क) सांस्कृ निकोश ड) राज्यव्यवहारकोश
५. िानमळिाडिील िजां ावर येथील _________ हे प्रनसद्ध ग्रांथालय आहे.
अ) सरस्विी महाल ग्रांथालय ब) िॅशिल लायिरी क) स्टेट सेंरल लायिरी ड) डेनव्हड ससि लायिरी
प्रश् १ ब पुढीलपैकीचुकीचीजोडीओळखा व तलहा.

१) १. महाराज सयाजीराव नवद्यापीठ - नदल्ली
२. बिारस नहदां नवद्यापीठ - वाराणसी
३. अनलगढ मस्ु लीम यनु िव्हनसतटी - अनलगढ
४. नशवाजी नवद्यापीठ - ग्वानलयर

२) १. लव्र सग्रां हालय - फ्रान्स
२. निनटश सांग्रहालय - इग्ां लांड
३. िॅशिल म्यनु झयम ऑफ िॅचरल नहस्री - जमतिी
४. ित्रपिी नशवाजी महाराज वस्िसु ग्रां हालय - भारि

३) १. इनां डयि म्यनु झयम - कोलकािा
२. िॅशिल म्यनु झयम - मबांु ई
३. सालारजगां म्यनु झयम - हैदराबाद
४. द् कॅ नलको म्यनु झयम ऑफ टेर्कस्टाईल - अहमदाबाद

प्र. २ अ तिलेली संकल्पनातचत्रे पूणा करा.
१ . पढु ील आकृ निबांध पणत करा.

इतं डयन म्युतियम

.................

सालारजर्ं भारिािील
.............................
म्युतियम प्रससद्ध मब
ुं ई
............ संग्रहालये

अहमदाबाद

.................................

२. पढु ील सांकल्पिा नचत्र पणत करा.
...........................

........................ कोिाचे प्रकार ............................
.

३. कोश वाांड.मयाच्या प्रकाशि वर्ातच्या सांदभाति..............................
पढु े नदलेली कालरे र्ा पणत करा.

भारिीय कोि वांड.मय
इ.स. १८७६ .......... १९३७ ............
१९६९
. ..

..................
भारिवर्ीय
भारतवर्षीयप्राचीन
प्राचीन भारिवर्ीय अवााचीन ....................
ऐततहातसककोश
चररत्रकोि चररत्रकोि

प्रश् – २ ब. तटपा तलहा.
१. स्थळकोश
२ नवश्वकोश
३.भारिीय सस्ां कृ िी कोश
४. सांज्ञा कोश
५.सरस्विी महाल ग्रांथालय

प्रश् ३ पढु ील तवधाने सकारण स्पष्ट करा.
१.अनभलेखागारे व ग्रथां ालये नियिकानलके आनण इिर प्रकाशिे प्रनसद्ध करिाि.
२ नवनवध नवर्याांमधील कृ िीसाठी प्रनशक्षणाची आवश्यकिा असिे.

प्रश् ४ तिलेल्या उिाऱ्याचे वाचन करून खालील प्रश्ांची उत्तरे तलहा.

छत्रपिी तिवाजी महाराज वस्िुसंग्रहालय, मुंबई :इसवी सि १९०४साली मबांु ईिील काही प्रनिनिि िागररकाांिी एकत्र येऊि
नप्रन्स ऑफ वेल्सच्या भारिभेटीच्या स्मरणाथत एक वस्िसांग्रहालय उभारण्याचा निणतय घेिला. इसवी सि १९०५ च्या िोव्हेंबर
मनहन्याि या सांग्रहालयाच्या इमारिीची पायाभरणी झाली आनण सांग्रहालयास िाव ‘नप्रन्स ऑफ वेल्स म्यनु झयम ऑफ वेस्टित
इनां डया’ असे निनिि करण्याि आले.इसवी सि १९९८ मध्ये सग्रां हालयाचे िाव बदलि ‘ित्रपिी नशवाजी महाराज वस्िसु ग्रां हालय’
असे ठे वण्याि आले. सांग्रहालयाची वास्ि- गोनथक शैलीि बाांधलेली आहे. निला मबांु ई शहरािील ‘पनहल्या प्रिीचे साांस्कृ निक
वारसा इमारि’ असा दजात देण्याि आलेला आहे. सांग्रहालयाि कला, परु ाित्व आनण निसगातचा इनिहास अशा िीि वगाति
नवभागलेल्या सुमारे पन्िास हजार परु ावस्ि सांग्रनहि के लेल्या आहेि.

१. ‘नप्रन्स ऑफ वेल्स म्यनु झयमची पायाभरणी के व्हा झाली?
२. या सांग्रहालयाची वास्ि कोणत्या शैलीि बाांधण्याि आलेली आहे.
३. ‘ित्रपिी नशवाजी महाराज वस्िसु ांग्रहालय’ची वैनशस्टे स्पष्ट करा.
प्र.५ – खालील प्रश्ाचे सतवस्िर उत्तरे तलहा.
१.ग्रांथालय व्यवस्थापि का महत्वाचे आहे ?
२.अनभलेखागाराच्या व्यवस्थापिाि कोणिी कामे महत्वाची आहेि ?
३. नलनखि साधिाांच्या जििासाठी उपयर्कु ि प्रनशक्षणाबिल सनवस्िर मानहिी द्या.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
राज्यिास्त्र -प्रकरण – १ संतवधानाची वाटचाल
प्रश् ६. तिलेल्या पयाायांपैकी योग्य पयााय तनवडून तवधाने पूणा करा.

(१) महाराष्राि स्थानिक शासिसांस्थाांमध्ये मनहलाांसाठी ------------ जागा राखीव ठे वण्याि आलेल्या आहेि.
(अ) २५%(ब) ३०%(क) ४०%(ड) ५०%
(२) पढु ील कायद्याद्वारे मनहलाांिा त्याचां े स्वाित्र्ां य जपण्यास आनण स्विःचा नवकास साधण्यास अिक ु ल वािावरण निमातण के ले -
(अ) मानहिीचा अनधकार कायदा(ब) हुडां ा प्रनिबांधक कायदा(क) अन्िसरु क्षा कायदा(ड) या पैकी िाही
(३) लोकशाहीचा गाभा म्हणजे -------------
(अ) प्रौढ मिानधकार(ब) सत्तेचे नवकें द्रीकरण(क) राखीव जागाच ां े धोरण(ड) न्यायालयीि निणतय

(४) ------------------- सरकारला अनधक पारदशी आनण जििेसाठी उत्तरदायी बिविे.
(अ) मानहिी अनधकार कायदा(ब) हुडां ा प्रनिबधां क कायदा(क) अन्िसरु क्षा कायदा(ड) POCSO कायदा
प्रश् ७. पुढील तवधाने चूक की बरोबर िे सकारण स्पष्ट करा.

१ भारिीय लोकशाही जगािील सवाति मोठी लोकशाही मािली जािे.
( )
(२) मानहिीच्या अनधकारामळ ु े शासिाच्या कारभारािील गोपिीयिा वाढिे.
(३) सांनवधािाचे स्वरूप एखाद्या नजवि ां दस्िऐवजाप्रमाणे असिे.
(४) सत्तेचे नवकें द्रीकरण हा लोकशाहीचा गाभा आहे.

प्र ८. (अ) पुढील संकल्पना स्पष्ट करा.

(१) हर्ककाधारीि दृनष्टकोि
(२) मानहिीचा अनधकार
(३) लोकसभेिील मनहलाांचे प्रनिनिनधत्व
(४) अन्याय-अत्याचार प्रनिबांधक कायदा
(ब) तिलेल्या सच ू नेनस ु ार कृिी करा
(१)

सुशासनाचीवैतशष्ट्य

प्रश् ९. खालील प्रश्ांची थोडक्याि उत्तरे तलहा.

(१) मिदाराचे वय २१ वर्ातवरूि १८ वर्े के ल्यामळ ु े कोणिे पररणाम झाले?
(२) सामानजक न्याय प्रस्थानपि करणे म्हणजे काय?
(३) न्यायालयािे नदलेल्या कोणकोणत्या निणतयामळ ु े मनहलाांच्या सन्माि आनण प्रनििेची जपणक झाली आहे?
(४) सांनवधािाच्या मलभि चौकटीि कोणत्या िरिदु ींचा समावेश होिो?
प्रकरण – २. तनवडणूक प्रतिया
प्रश् ६. तिलेल्या पयाायांपैकी योग्य पयााय तनवडून तवधाने पण
ू ा करा.
(१) निवडणक आयक्त ु ाचां ी िेमणक -------------- करिाि.
(अ) राष्रपिी(ब) प्रधािमत्रां ी(क) लोकसभा अध्यक्ष(ड) उपराष्रपिी
(२) स्विांत्र भारिािील पनहले मख्ु य निवडणक आयक्त ु म्हणि ----------- याांची िेमणक झाली.
(अ) डॉ. राजेंद्रप्रसाद(ब) टी. एि. शेर्ि(क) सक ु ु मार सेि(ड) िीला सत्यिारायण
(३) मिदारसांघ निमातण करण्याचे काम निवडणक आयोगाची -------------- सनमिी करिे.
(अ) निवड(ब) पररसीमि(क) मिदाि(ड) वेळापत्रक
(४) -------------------------- भारिाचे पनहले मिदार ठरले.
(अ) श्याम शरण िेगी(ब) सक ु ु मार सेि(क) टी. एि. शेर्ि(ड) जवाहरलाल िेहरू

प्रश् ७. पढु ील तवधाने चूक की बरोबर िे सकारण स्पष्ट करा.

(१) निवडणक आयोग निवडणक ु ीच्या दरम्याि आचार सांनहिा लाग करिे.
(२) नवनशष्ट प्रसांगी निवडणक आयोग एखाद्या मिदारसांघाि पन्ु हा निवडणक घेिाि.
(३) एखाद्या घटक राज्याि के व्हा व नकिी टप्याि निवडणक ु ा घ्यायच्या हे राज्य सरकार ठरविे.
(४) इलेर्करॉनिक मिदाि यत्रां ामध्ये समानवष्ट असलेली मिदाराच ां ी पडिाळणी पाविी (VVPAT) मळ ु े निवडणक
ु ीिील गैरव्यवहार
रोखण्यासाठी मदि होिे.
प्र८. (अ) पढु ील सक ं ल्पना स्पष्ट करा.
(१) मिदारसघां ाची पिु रत चिा
(२) मिपेटी िे इव्हीएम प्रवास
(३) मध्यावधी निवडणक ु ा
(४) पोटनिवडणका
(ब) तिलेल्या सूचनेनुसार कृिी करा

(१) निवडणक आयोग (भनमका) मिदार (भनमका)
…………………………………. …………………………………
…………………………………. तनवडणूक प्रतिया …………………………………
…………………………………. .…………………………………

राजकीय पक्ष व त्याांचे उमेदवार (भनमका)
……………………………………………...
………………………………………………

(२)ओघ िक्ता पणत करा:
तनवडणूक प्रक्रिया

मतदार याद्या तनतिती

तनवडणूक प्रचार

मतमोजणी

तनवडणुकी संबंधीच्या वादाच तनराकरण

प्रश् ९. खालील प्रश्ांची थोडक्याि उत्तरे तलहा.

(१) निवडणक आयोगाची काये स्पष्ट करा.
(२) निवडणक आयक्त ु पदानवर्यी अनधक मानहिी नलहा.
(३) निवडणक आचारसांनहिा म्हणजे काय िे स्पष्ट करा.
(४) मक्त
ु व न्याय्य निवडणका घेण्यासमोरील आव्हािे कोणिी िे नलहा.

प्रकरण – ३. राजकीय पक्ष
प्रश् ६. तिलेल्या पयाायांपैकी योग्य पयााय तनवडून तवधाने पूणा करा.

(१) राजकीय सत्ता प्राप्त करण्यासाठी जेव्हा लोक एकत्र येऊि निवडणक प्रनक्रयेि सहभागी होिाि, िेव्हा त्या सघां टिािां ा ----------
म्हटले जािे.
(अ) सरकार (ब) समाज (क) राजकीय पक्ष (ड) सामानजक सांस्था
(२) िॅशिल कॉन्फरन्स हा पक्ष -------------- येथे आहे.
(अ) ओनडशा (ब) आसाम (क) नबहार (ड) जम्म आनण काश्मीर
(३) जस्टीस पाटी या िाम्हणेत्तर चळवळीचे रूपािां र --------------- या राजकीय पक्षाि झाले.
(अ) आसाम गण पररर्द (ब) नशवसेिा (क) द्रनवड मिु ेत्र कळघम (ड) जम्म आनण काश्मीर िॅशिल कॉन्फरन्स
(४) ----------------- चे मख्ु य ध्येय हे सत्ता प्राप्ती असिे.
(अ) सामानजक सांघटिा (ब) राजकीय पक्ष (क) साांस्कृ निक सांघटिा (ड) नवद्याथी सांघटिा
प्रश् ७. पढु ील तवधाने चूक की बरोबर िे सकारण स्पष्ट करा.

(१) राजकीय पक्ष शासि व जििा याांच्यािील दवु ा म्हणि काम करिाि.
(२) राजकीय पक्ष या सामानजक सांघटिाच असिाि.
(३) आघाडी शासिािि अनस्थरिा निमातण होिे.
(४) ‘नशरोमणी अकाली दल’ हा राष्रीय पक्ष आहे.

प्र८. (अ) पढु ील सक
ं ल्पना स्पष्ट करा.
(१) प्रादेनशकिा
(२) राष्रीय पक्ष
(३) प्रादेनशक पक्ष
(ब) तिलेल्या सूचनेनुसार कृिी करा –
(१) कालरेर्ा पूणा करा. (राजकीय पक्ष आतण स्थापना वर्ा ):

१८८५ ………. १९८४ ………..

……………. भारिीय जििा पक्ष ……………. िृणमल काँग्रेस

(२) िक्ता पणत करा:
1. ……………...
2. ……………...
महाराष्ट्रातील प्रमुख
3. ……………...
प्रादतशक पक्ष 4. ……………...

(३)िक्ता पणत करा:

1. …………….
दशातील प्रमुख राष्ट्रीय पक्ष 2. ……………...
3. ……………...
4. ……………...

प्रश् ९. खालील प्रश्ांची थोडक्याि उत्तरे तलहा.

(१) राजकीय पक्षाांची ठळक वैनशष्ट्ये स्पष्ट करा.
(२) भारिािील पक्षपद्धिीच्या स्वरूपाि काय बदल झाला आहे?
(३) नवचारसरणी आनण पक्ष कायतक्रम यािां ील फरक स्पष्ट करा.

प्रकरण – ४. सामातजक व राजकीय चळवळी
प्रश् ६. तिलेल्या पयाायांपैकी योग्य पयााय तनवडून तवधाने पूणा करा.

(१) शेिकरी चळवळीची -------------------- ही प्रमख
ु मागणी आहे.
(अ) विजनमनिवर लागवड करण्याचा अनधकार नमळावा.(ब) शेिमालाला योग्य भाव नमळावा.
(क) ग्राहकाांचे सांरक्षण करणे (ड) धरणे बाांधावीि
(२) शेिीचे उत्पादि वाढवण्यासाठी आनण अन्िधान्याबाबि स्वयांपणत होण्यासाठी ------------------- करण्याि आली.
(अ) जलक्रािां ी (ब) हररिक्रािां ी (क) औद्योनगक क्रािां ी (ड) धवलक्रािां ी
(३) -------------------- याांिा ’भारिाचे जलपरुु र्’ या िावािे ओळखले जािे.
(अ) डॉ. राजेंद्रनसांह राणा (ब) मेधा पाटकर (क) अण्णा हजारे (ड) नदशा रवी
प्रश् ७. पुढील तवधाने चूक की बरोबर िे सकारण स्पष्ट करा.

(१) लोकशाहीमध्ये चळवळीला फार महत्त्व असिे.
(२) चळवळीला खबां ीर िेित्ृ वाची गरज िसिे
(३) ग्राहक चळवळ अनस्ित्वाि आली.
(४) हररिक्राांिीिे श्रीमांि शेिकरी आनण गरीब शेिकरी असे नवभाजि के ले.
प्र ८. (अ) पुढील संकल्पना स्पष्ट करा.
(१)आनदवासी चळवळ
(२) कामगार चळवळ

(३) ग्राहक चळवळ
(ब) तिलेल्या सूचनेनुसार कृिी करा

(१) िक्ता पणत करा:

भारतातील प्रमुख
चळवळी

प्रश् ९. खालील प्रश्ांची थोडक्याि उत्तरे तलहा.

(१) पयातवरण चळवळीचे कायत स्पष्ट करा.
(२) भारिािील शेिकरी चळवळीचे स्वरूप स्पष्ट करा.
(३) स्वाित्र्ां यपवत काळाि स्त्री चळवळी कोणत्या सधु ारणासां ाठी लढि होत्या?
(४) चळवळ म्हणजे काय?

तवद्यार्थयाांसाठी सूचना -

 इनिहास नवर्याचा सक
ां े िाक
ां (७३) आहे.
 इनिहास राज्यशास्त्राची कृ िीपनत्रका ४० गणु ाांची असि िम्ु हाला त्यासाठी २ िासाांचा अवधी असेल.
 या शैक्षनणक वर्ातिील गाळलेला अभ्यासक्रम म्हणजे इनिहासाचे पाठ क्र. ४ व ६ आनण राज्यशास्त्र पाठ ५ समानवष्ट िाहीि.
 प्रश्न क्र. १ िे ५ इनिहासावर िर प्र. क्र. ६ िे ९ राज्यशास्त्रावरील प्रश्न आहेि, प्रश्नपेढीिही हाच क्रम आहे.
 ही प्रश्नपेढी सरावासाठी व प्रश्नाचां े स्वरूप समजण्यासाठी िमन्ु यादाखल नवकनसि के ली आहे. याबरोबरच पाठ्यपस्ु िकाचे
सखोल वाचि करूि इिर प्रश्नाचां ीही ियारी करावी.
 प्रश्नपेढी वहीि सोडवण्याचा सराव करा. नवशेर्ि: सांकल्पिानचत्रे वहीि काढण्याचा सराव करा.
 प्रत्येक प्रश्नाचे अपेनक्षि उत्तर यानवर्यी आपले नशक्षक, सहाध्यायी याांच्याशी चचात करा.
 येणाऱ्या परीक्षेचा कोणिाही िाण ि घेिा साित्यािे आपला अभ्यास व सराव चाल ठे वा.
 परीक्षेसाठी िम्ु हाला मि:पवतक शभु ेच्िा!
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------