Page 1
HBSE
MODEL PAPER
2024
Practice Papers
MODEL PAPERS
Marking Scheme
ANSWER KEY
Page 2
Sample paper (2023-24)
CLASS : 11th (Sr.Secondary) Code: 523
SET : A
अनुक्रम ांक
ह द
ां ी ऐच्छिक (Hindi Elective)
ACADEMIC / OPEN
समय : 3 घांटे अधधकतम अांक: 80
कृऩमा जाॉच कय रें कक इस प्रश्न-ऩत्र भें भुद्रित ऩष्ृ ठ 9 तथा 11 प्रश्न हैं।
प्रश्न-ऩत्र भें दाद्रहने हाथ की ओय द्रदए गए कोड नॊ. को छात्र उत्तय-ऩुस्ततका के भुख्म-ऩष्ृ ठ
ऩय लरखें।
कृऩमा प्रश्न का उत्तय लरखना शुरू कयने से ऩहरे, प्रश्न का क्रभाॊक अवश्म लरखें।
उत्तय-ऩुस्ततका के फीच भें खारी ऩन्ना / ऩन्ने न छोडें।
उत्तय-ऩुस्ततका के अततरयक्त कोई अन्म शीट नहीॊ लभरेगी अत् आवश्मकतानुसाय ही
लरखें औय लरखा उत्तय न काटें ।
ऩयीऺाथी अऩना अनुक्रभाॊक प्रश्न-ऩत्र ऩय अवश्म लरखें। अनुक्रभाॊक के अततरयक्त प्रश्न-ऩत्र
ऩय कुछ बी न लरखें औय वैकस्पऩक प्रश्नों के उत्तयों ऩय ककसी प्रकाय का तनशान न
रगाएॉ।
साभान्म तनदे श:
(i) सबी प्रश्न अतनवामय हैं। तथापऩ, कुछ प्रश्नों भें आॊतरयक पवकपऩ द्रदए गए हैं।
(ii) प्रश्नों के तनधायरयत अॊक उनके साभने द्रदए गए हैं।
(iii) प्रत्मेक खॊड औय प्रश्न के साथ आवश्मकतानस
ु ाय मथोचचत 'तनदे श द्रदए गए हैं।
(iv) प्रश्न के उऩबागों को मथा सॊबव क्रलभक औय एक तथान ऩय लरखने का प्रमास
ककमा जाए।
Page 3
(v) शुद्ध, सटीक औय तकयसॊगत उत्तयों को उचचत अधिमान द्रदमा जाएगा। वतयनीगत
अशुपद्धमों तथा पवषमाॊतय की स्तथतत भें कभ अथवा शून्म अॊक दे कय दॊ डडत ककमा
जा सकता है ।
खांड -क
1. ननम्नलऱखखतगदय ांशकोध्य नऩूर्क
व ऩढ़करऩूिेगएब ु वर्कल्ऩीयप्रश्नो के उत्तर लऱखखए
1x5=5
बायतीमसॊतकृततकीसफसेफडीपवशेषतायहीहै —'अनेकताभें एकता।'
मद्मपऩऊऩयीतौयऩयबायतकेपवलबन्नप्रदे शोंभें ऩमायप्तलबन्नताद्रदखाईदे तीहै , तथापऩअऩनेआचाय-
पवचायोंकीएकताकेकायणमहाॉसदासाभालसकसॊतकृततकारूऩदे खनेकोलभरताहै ।महीकायणहै ककपवलबन्नता
ओॊकेहोतेहुएबीबायतसद्रदमोंसेएकबौगोलरक,
याजनीततकएवॊसाॊतकृततकइकाईकेरूऩभें पवश्वभें अऩनातथानफनाएहुएहै ।इसलरएबायतभें अनेकताभें एक
ताकेसदै वदशयनहोतेहैं।बायतीमसॊतकृततभें आध्मास्त्भकताऔयबौततकतादोनोंकाहीलभश्रणयहाहै ।
अत्इसकीप्राचीनता, इसकीगततशीरता, इसकारचीराऩन, इसकीग्रहणशीरता,
इसकासाभास्जकतवरूऩऔयअनेकताकेबीतयभौजूदएकताहीइसकीप्रभुखपवशेषताहै ।इसपवशेषताकेकाय
णहीबायतीमसॊतकृततपवश्वभें अऩनाएकपवलशष्टतथानयखतीहै ।बायतीमसॊतकृततकाइततहासफहुतप्राचीन
है ।वाततवभें ,
सॊतकृततकातनभायणएकरॊफीऩयॊ ऩयाकेफादहोताहै ।सॊतकृततवततुत्पवचायऔयआचयणकेवेतनमभऔयभूपम
हैं,
स्जन्हें कोईसभाजअऩनेअतीतसेप्राप्तकयताहै ।इसलरएकहाजासकताहै ककइसेहभअऩनेअतीतसेपवयासत
केरूऩभें प्राप्तकयतेहैं।दस
ू ये शब्दोंभें कहें तोसॊतकृततएकपवलशष्टजीवनशैरीकानाभहै ।महएकसाभास्जकपव
यासतहै , जोऩयॊ ऩयासेचरीआतीयहीहै ।
प्राम्सभ्मताऔयसॊतकृततकोएकहीभानलरमाजाताहै ,
ऩयॊ तुइसभें बेदहै ।सभ्मताभें भनुष्मकेजीवनकाबौततकऩऺप्रधानहोताहै अथायत्सभ्मताकाअनुभानसुख-
सुपवधाओॊसेरगामाजासकताहै ।इसकेपवऩयीतसॊतकृततभें आचायऔयपवचायऩऺकीप्रधानताहोतीहै ।इसप्र
काय, 'सभ्मता' कोशयीयभानाजासकताहै तथा'सॊतकृतत' कोआत्भा, इसलरएइनदोनोंकोअरग-
अरगकयकेनहीॊदेखाजासकता।वाततवभें , दोनोंएक-दस
ू ये केऩयू कहैं।
(i) बायतीमसॊतकृततकीसफसेफडीपवशेषताककसेभानागमाहै ?
क)प्राचीनइततहासकोख) अनेकताभें एकताको॰
ग)साभास्जकपवयासतकोघ) सभ्मताएवॊसॊतकृततको
(ii) गद्माॊशभें साभास्जकपवयासतककसेकहागमाहै ?
क)सॊतकृततको ख)बौततकऩऺको
ग)पवचायको घ) आचयणको
Page 4
(iii)बायतभें साभालसकसॊतकृततकारूऩद्रदखाईऩडने काक्मा कायणहै ?
क)पवपवधता ख)पवलबन्नता
ग)एकता घ) याजनीततक
(iv)बायतीमसॊतकृततभें ककसकालभश्रणयहाहै ?
क)आध्मास्त्भकताका ख) बौततकताका
ग) पवकपऩ कऔयखदोनोंघ) अतीतका
(v) गद्माॊशकेअनुसायबायतीमसॊतकृततकीपवलशष्टता है -
क)रचीराऩनख)स्तथयता
ग)गततशीरताघ) ग्रहणशीरता
2 ननम्नलऱखखतऩदय ांशकोध्य नऩूर्क
व ऩढ़करऩूिेगएब ु वर्कल्ऩी प्रश्नों के उत्तर लऱखखए -
1x5=5
तनजबाषाउन्नततअहै , सफउन्नततकोभूर।
बफनुतनजबाषाऻानके, लभटै नद्रहमकोसूर।।
ऩढे सॊतकृतजतनकरय, ऩॊडडतबेपवख्मात।
ऩै तनजबाषाऻानबफन, कद्रहनसकतइकफात।।
अॊग्रेजीऩढकैजदपऩ, सफगुनहोतप्रफीन।
ऩैतनजबाषाऻानबफनयहतहीनकेहीन।।
एकबाषाइकजीवभततसफघयकेरोग।
तफफनतहै सफनसों, लभटतभूढतासोग।।
औयएकअततराबमहमाभें प्रगटरखात।
तनजबाषाभें कीस्जए, जोपवद्माकीफात।।
(i) सॊतकृतऩढनेवारोंकोकपवनेक्माभानाहै ?
क)पवद्वान ख)वाणीपवहीनऩॊडडत
ग)भूखय घ) अऻानी
(ii) भख
ू त
य ाऔयशोककाशभनकयनेकीपवलशष्टतासेमक्
ु त कौनहोताहै ?
क)ऻानीजन ख) अऻानीजन
ग)अऩनीबाषा घ) अॊग्रेजीबाषा
(iii) 'अॊग्रेजीऩढकेजदपऩ, सफगण
ु होतप्रवीन' काक्मा तात्ऩमयहै?
क)अॊग्रेजीबाषाऩढकयहीऻानप्राप्तहोसकताहै
Page 5
ख)अॊग्रेजीबाषाकेभाध्मभसेआधतु नकऻान-पवऻानकीफातें सीखीजासकतीहैं
ग) केवरअॊग्रेजीबाषाहीउन्नततकाआधायहै
घ) अॊग्रेजीबाषाकेऻानसेबायतीमोंकीउन्नततनहीॊहोसकती
(iv) कपवद्वायातनजबाषाभें पवद्माकीफातकोभहत्त्वदे नेका क्माकायणहोसकताहै ?
क)अन्मबाषाकाफद्रहष्कायकयना
ख)अऩनीबाषाभें सॊप्रेषणकीसुगभताअचधकहोतीहै
ग)अऩनीबाषाकोपवश्वकीसवयश्रेष्ठबाषालसद्धकयना
घ) कद्रठनपवषमअन्मबाषाभें जपदीसभझआताहै ।
(v)कपवनेसबीउन्नततकाभूरककसेभानाहै ?
क)सॊतकृतबाषाको ख) भातब
ृ ाषाको
ग)अॊग्रेजीबाषाको घ) ग्राभीणबाषाको
3 ननम्नलऱखखतब ु वर्कल्ऩीयप्रश्नोंकेउधित वर्कल्ऩिन
ु करउत्तर-ऩुच्ततक में लऱखखए:
1x10=10
I. भहभूदकौन-साखखरौनारेताहै ?
(क) लबश्ती (ख) वकीर
(ग) लसऩाही (घ) धोबफन
II. लसद्धेश्वयीकीआॉखोंसेआॉसक्
ू मोंटऩकनेरगे?
(क) खश
ु ीकेकायण
(ख) आॉखभें चोटकेकायण
(ग) ऩारयवारयककरहकेकायण
(घ) ककसीकोबयऩेटबोजननलभरनेकेदख
ु केकायण
III. ‘टॉचयफेचनेवारा’अध्माम भें ककस ऩय व्मॊग्म ककमा गमा है ?
(क) बगवान के प्रतत आतथा
(ख) याजनीततक दतु नमा
(ग) धालभयक आडॊफयों के ऊऩय
(घ) इनभें से कोई नहीॊ
IV. ‘गॉग
ू े' कहानीकीभूर लशऺाक्माहै ?
(क) पवकराॊगोंकेप्रततसभाजकीसॊवेदनहीनताव्मक्तकयना
(ख) चभेरीकेव्मस्क्तत्वकाफखानकयना
Page 6
(ग) गॉग
ू ेकेजीवनकोद्रदखाना
(घ) उऩयोक्तसबी
V. भहात्भाज्मोततफापुरेक्माकयतेथे?
(क) ऩत्रकाय (ख) दक
ु ानदाय
(ग) सॊऩादक (घ) सभाजसुधायक
VI. ककसनीकेऩततकाक्मानाभथा?
(क) सुफेलसॊह (ख) असगय
(ग) भहे श (घ) जसदे व
VII. बायतीमदद
ु य शाकेलरएककसेस्जम्भेदायभानागमाहै ?
(क) औऩातनवेलशक साम्राज्मवाद(ख) ऩॉज
ू ीवाद
(ग) गाॉधीवाद (घ) सभाजवाद
VIII. रारनेअत
ॊ भें अऩनीभाॉकोक्माबेजा?
(क)घडी (ख) गहने
(ग) ऩत्र (घ) साडी
IX. 'फटरोई' शब्दकाक्माअथयहै?
(क) फटोही(ख) दाभाद
(ग) फट्टा(घ) खानाफनानेकाफतयन
X. हालभदकेपऩताकाक्मानाभथा?
(क) आभीन (ख) आबफद
(ग) दातनश (घ) भोहलसन
4 . ननम्नलऱखखतगदय ांशकोऩढ़करऩूिेगएप्रश्नोंकेउत्तरलऱखखए: 1x5=5
मे सफतोसभाजधभयहै,
जोदे शकारकेअनुसायशोधेऔयफदरेजासकतेहैं।दस
ू यीखयाफीमहहुईहै ककउन्हीॊभहात्भाफुपद्धभानऋपषमोंके
वॊशकेरोगोंनेअऩनेफाऩ-दादोंकाभतरफनसभझकयफहुतसेनमे-नमेधभयफनाकयशातत्रोंभें
धयद्रदए।फससबीततचथ,
व्रतऔयसबीतथानतीथयहोगए।सोइनफातोंकोअफएकफायआॉखखोरकयदे खऔयसभझरीस्जएककपरानीफा
तउनफुपद्धभानऋपषमोंनेक्मोंफनाईऔयउनभें देशऔयकारकेजोअनुकूरऔयउऩकायीहों,
उनकोग्रहणकीस्जए।फहुतसीफातें जोसभाज-पवरुद्धभानी जातीहैं, ककॊतुधभयशातत्रोंभें स्जनकापवधान है ,
Page 7
उनकोचराइए।जैसेजहाजकासपय, पवधवा-पववाहआद्रद।रडकोंकाछोटे ऩनभें ही ब्माहकयकेउनकाफर,
वीमय,आमुष्म,सबभत घटाइए।
(क) गद्माॊशकेऩाठऔयरेखककाक्मा नाभहै ?
(ख) 'साभास्जकधभय' ककसेकहागमाहै ?
(ग) रेखकककसफातकोग्रहणकयनेकोकहताहै ?
(घ) गद्माॊशभें ककनसाभास्जककुयीततमोंकोदयू कयनेकोकहागमाहै ?
(ङ.) फुपद्धभानऋपषमोंकीफातें सहीढॊ गसेनसभझनेकाक्मादष्ु ऩरयणाभहुआ?
5 ननम्नलऱखखतप्रश्नोंमें सेककन ीांदो प्रश्नोंकेउत्तरदीच्िए: 2x2=4
(क) हालभदनेचचभटे कीउऩमोचगताकोलसद्धकयते हुएक्मा-क्मातकयद्रदए?
(ख) ‘गॉग
ू ादमामासहानुबूततनहीॊअचधकायचाहताथा।' लसद्धकीस्जए।
(ग) भुॊशीजीतथालसद्धेश्वयीकीअसम्फद्धफातें कहानीसेकैसेसम्फद्ध हैं ?
‘दोऩहय काबोजन’ ऩाठ के आधाय ऩय उत्तय दीस्जए।
खांड. ख
6. ननम्नलऱखखतब ु वर्कल्ऩीय प्रश्नों केकरस ीवर्कल्ऩिन
ु करउत्तर- -ऩुच्ततक में
लऱखखए:. 1X10 = 10
(i) कफीयककसकाव्मधायाकेकपव थे ?
(क) याभकाव्मधाया(ख) सूपीकाव्मधाया
(ग) सगुणकाव्मधाया(घ) तनगण
ुय काव्मधाया
(ii) कफीयककसबस्क्तभागयकोसहीभानतेहैं?
(क) सहजबाव(ख) अनष्ु ठान
(ग) मोग-साधना (घ) गह
ृ तथत्माग
(iii) श्रीकृष्णखेरभें ऩन
ु : क्मोंशालभरहोगए?.
(क) ग्वारोंकेबमसे (ख) वेतवमॊखेरनाचाहतेथे
(ग)श्रीदाभाकेआग्रहकेकायण (घ) उनभें सेकोईनहीॊ
(iv) गोपऩमोंभें श्रीकृष्णकेलभरनेकीआशाभें ऩॊचतत्वोंभें से कौन-सातत्वफाकीयह
गमाहै ?
(क)जर(ख) आकाश
Page 8
(ग) ऩथ्
ृ वी (घ) हवा
(v) ‘दयफाय' कपवताभें ककसऩयव्मॊग्मककमागमाहै ?
(क) ऩतनशीरऔयसाभॊतीव्मवतथाऩय
(ख) कृष्णऔयगोपऩमोंऩय
(ग) गोऩीकेसऩनेऩय
(घ) अच्छीदयफाय व्मवतथाऩय
(Vi) "रारानेकपय डॊडीभायी" भें 'डॊडीभायने’काक्माआशमहै ?
(क) छडीसेभायना (ख) गऩ भायना
(ग) झूठफोरना (घ) कभतौरना
(vii) 'जागतुझकोदयू जानाकपवताककसआॊदोरनसेप्रेरयतहै ?
(क) चचऩकोआॊदोरन(ख) बायतछोडोआॊदोरन
(ग) तवाधीनताआॊदोरन (घ) भजदयू आॊदोरन
(viii) कालरदासनेगॊगावतयणकहाॉसेफतामाहै ?
(क)आकाशसे (ख) तवगयसे
(ग) द्रहभारमसे (घ) लशवकीजटाओॊसे
(ix) भगधभें व्मवतथाफनीयहे इसलरएरोग-
(क) पवयोधनहीॊकयते (ख) हततऺेऩनहीॊकयते
(ग) चऩ
ु यहतेहैं (घ) उऩयोक्तसबी
(x) रयश्तेनखर
ु नेकीसफसेफडीपववशताक्माहै ?
(क) सॊवादहीनता (ख) गयीफी
(ग) नफ़यत (घ) भतबेद
7. ननम्नलऱखखतक वय ांश की सप्रसांगवय ख्य कीच्िए- 6x1=6
अये इनदोहुनयाह नऩाई।
द्रहॊदअ
ू ऩनी कयै फडाईगागयछुवननदे ई।
फेतमाकेऩामन-तयसोवैमहदे खाद्रहॊदआ
ु ई।
भुसरभानकेऩीय-औलरमाभुगीभुगायखाई।
खाराकेयीफेटीब्माहै घयद्रहॊभें कयै सगाई।
फाहयसेएकभुदायराएधोम -धामचढवाई।
सफसखखमाॉलभलरजेंवनफैठीघय-बयकयै फडाई।
Page 9
अथवा
दग
ु भ
य फयपानीघाटीभें
शतसहस्रपुटऊॉचाईऩय
अरखनालबसेउठनेवारे
तनजकेहीउन्भादकऩरयभर-
केऩीछे धापवतहो- होकय
तयरतरुणकततुयीभग
ृ को
अऩनेऩयचचढतेदेखाहै ।
8. ननम्नलऱखखतप्रश्नोंमें सेककन ीदोप्रश्नों केउतरदीच्िए। 2x2=4
(क) कृष्णनेनॊदफाफाकीदहु ाईदे कयदाॉवक्मोंद्रदमा?
(ख) राराकेभनभें उठनेवारीदपु वधाकोअऩनेशब्दोंभें लरखखए।
(ग) 'रयश्तेहैंरेककनखर
ु तेनहीॊ'--कपवकेसाभनेऐसीकौन-सीपववशताहै स्जससे
आऩसीरयश्तेबीनहीॊखर
ु तेहैं?
9 'अांतर ऱभ ग-1' केआध रऩरननम्नलऱखखतप्रश्नोंमें सेककन ीांदोकेउत्तरदीच्िए
2x3=6
(क)दक
ु ान ऩय फैठे -फैठे बीभकफर
ू केबीतय का कराकायउनकेककनकामयकराऩोंसे
अलबव्मक्तहोताहै ?
(ख) कराकेप्रततरोगोंकानजरयमाऩहरेकैसाथा? उसभें अफक्माफदरावआमाहै ?
(ग) नानाकेघयककन-ककनफातोंकातनषेधथा? शयत कोउनतनपषद्धकामोंकोकयना
क्मोंपप्रमथा?
(घ) शयतकीयचनाओॊभेंउनकेजीवनकीअनेकघटनाएॉऔयऩात्रसजीवहोउठे हैं।
पववेचनाकीस्जए।
खांड-घ .
10 'अलभवयच्ततऔरम ध्यम’केआध रऩरननम्नलऱखखतप्रश्नों केउत्तरदीच्िए:
(क) (i) एनकोडडॊग ककसेकहतेहैं? 1x4=4
(ii) रोकतॊत्रकाचौथाततॊबककसेकहाजाताहै ?
(iii) ऩटकथासेक्माअलबप्राम है ?
(iv) अनुतभायकऩत्रलरखनेकाक्माउद्देशमहोताहै ?
(ख) (i) सॊचायकेप्रभुखतत्वकौन-सेहैं?3x2=6
(ii) पवश्वऻानकोशसेक्माअलबप्रामहैं?
(ग)'ऩटकथा लरखतेसभमककन-ककन फातोंकाध्मानयखनाजरूयीहै औयक्मों?5
अथर्
Page 10
एकअच्छे तववत
ृ कीक्मापवशेषताएॉहोतीहै ?
खांड-ड.
11 'नैनतकलशक्ष ' केआध रऩरननम्नलऱखखतप्रश्नोंकेउत्तर दीजिए। 2x5=10
(क) अद्रहपमाफाईद्वायाप्रजाकीसुपवधाकेलरएककएगएदो कामय फताइए।
(ख) सी.वी. यभनकीपवऻानभें रुचचहोनेकाक्माप्रबाव हुआ?
(ग) जैनधभयकेऩाॉचभहाव्रतकौन-सेहै?
(घ) सावयकयकीभॊद्रदयतनभायणकेऩीछे क्माबावनाथी?
(ड.)पवश्वएकऩरयवायकैसेफनसकताहै ?
------------------------------------------------------------------------------------------------------------