Maharashtra Class 12 Question Bank Young Man

महाराष्ट्र शासन
शालेय शशक्षण व क्रीडा शवभाग
राज्य शैक्षशणक सश
ं ोधन व प्रशशक्षण पररषद, महाराष्ट्र
७०८ सदाशिव पेठ, कुमठे कर मार्ग, पुणे ४११०३०
संपकग क्रमांक (020) 2447 6938 E-mail: [email protected]
-----------------------------------------------------------------------------------------------

Question Bank

Standard:- 12th

Subject:- युवकभारती

March 2021
सूचना
1. फक्त शवद्यार्थ्यांना प्रश्नप्रकारांचा सराव करून
देण्यासाठीच
2. सदर प्रश्नसंचातील प्रश्न बोर्डाच्या प्रश्नपशिकेत
येतीलच असे नाही याची नोंद घ्यावी.

घटकिनहाय पेढी
इय ा – बारावी
िवषय - मराठी (युवकभारती)

िवभाग - १ - ग

पाठ - १ - वेगवशता

 ा.िशवाजीराव भोसले

कृती:१खालील उता या या आधारे िदले या सूचनेनुसार कृती करा. (८)

१)खालील कृती करा. 02

य)अधोगती हणजे :-

र)जीवन िवभागलेले घटक :-

२)कारणे िलहा. 02

य)माणसे वाहनांवर आ ढ होतात ,कारण-

र) जीवन हे दशिदशांना िवभागलेले आहे , कारण-

उतारा (पा पु तक पृ .३व४)

वेग हे गतीचे एक प आहे. आपले जीवनही थती आिण गती यांत िवभागलेले आहे. थांबणे,
चालणे, धावणे असे हे जीवनच िफरतच असते. आप या िवचारांनाही गती असते, िजला आपण
गती हणतो. ती िवचारांची गती असते. गतीला जे हा िदशा असते ते हाच ती गती या सं ेला पा
ठरते. िदशािवहीन गती ही अधोगती ठरते. आज या जीवनात िवल ण वेगवानता आढळते. र ते
वाहनांनी यापलेले असतात. माणसे घरांत राहतात हणूनच अ पकाळ तरी थर राहतात. एरवी
गतीपायी अगितक होतात. अहोरा भरारणारी आिण थरारणारी वाहने पािहली हणजे आ य वाटते.
ही आली कोठू न? आली कशी आिण कशासाठी? पूव दे शोदे श चा इितहास घडला. लोकांनी
जग वासही केला; पण आज या एवढी अवखळ वाहने कोठे िदसत नसत. आता माणूस घरातून दारात
आला, की वाहनावर आ ढ होतो. वेळ थोडा असतो. कामे बरीच असतात. पायी चालत ती उरकता
येत नाहीत. जीवन हे दशिदशांना िवभागलेले आहे . मुलांची शाळा एका टोकाला, आपले काय लय
दु स या टोकाला, मं डई एका बाजूला तर दवाखाना दू र, कुठ या तरी िदशेला. जीवनाची ही टोके
सांधणार कशी? जोडणार कशी? शेवटी गती ही यावीच लागते. यथा माण गती ही गरज आहे; पण
अ माण, अवा तव आिण अनाव यक गती ही एक िवकृती आहे .

३)’अ माण,अवा तवआिणअनाव यक गती ही एक िवकृती आहे ’हे िवधान सोदाहरण प ट
करा.(४)
कवा
3)‘अहोरा भरारणारी व थरारणारी वाहने पािहली हणजे आ य वाटते.’या िवधानाचा
तु हांला समजलेला अथ िलहा.

उतारा:२ अ/आ: खालील उता या या आधारे िदले या सूचनेनुसार कृती करा. (८)
१)चौकटी पूण करा. 0२

य)अित वेगामुळे बेभान होणारी:

र)घरोघरी व दरडोई वाहने उपल ध असलेला दे श:
२) हे के हा घडे ल ते िलहा (२)
य) जे हा वाचलेला वेळ घालव यासाठी माणसे वाहनां या आहारी जातात,त हा ...

अमे िरकेसार या िवकिसत दे शात माणसे वेगाने जीवन जगतात. घरोघर आिण दरडोई
र)दु चाकी व चारचाकी वाहने साधने हणून उपयोगी पडतात, जे हा ------
वाहन उपल ध असते. र ते ं द, सरळ, िन व न आिण एकमाग असतात. घरे, काय लये, बाजारपेठा यांत
िनदान शंभर मैलांचे िकमान अंतर असते. जवळ या जवळ सगळे असे सहसा नसते. अंतरावर या गो ट शी
जवळीक साध यासाठी दू रवर जावे लागते. यातून माणसामाणसांत दु रावा िनम ण होतो. तो जाचदायक
आिण अस होऊ नये हणून वेगाचा आ य घेतला जातो. वेगामुळे माणसे बेभान होतात. भान हरपले हणजे
अ व थता िव न जाते. वेगात एक बेहोषी असते. भारतीयांनी अमेिरकन जीवनशैली प कर याचे कारण
नाही. आप याकडे अंतरे कमी आहे त. माणसे खूप आहे त. कामे फारशी नाहीत.जीवनाची टोके सहज सांधता
येतात. थोडी वरा करावी लागते; पण भरधाव वेगाने अंतर काटावे अशी थती नसते. मुंबईसारखे िव तीण
नगर गा ांनी सांधलेले असते. गा ा ळाव न चालतात. यात भरकटणे फारसे नसते. गाडीत चढले
हणजे माणसांचे धावणे थांबते. खरी अडचण असते ती र याव न येणा या- जाणा या दोन आिण चारचाकी
वाहनांची. यांचा वेग मय िदत ठे वला तर ती साधने हणून उपयोगी पडतात. वेळ आिण म वाचव यासाठी
यांचा उपयोग होतो; पण अनेकदा असे घडते, की वाचलेला वेळ घालवावा कसा हे कळे नासे होते आिण मग
तो घालव यासाठी पु हा माणसे वाहनां या आहारी जातात. आरंभी माणसे वाहनांवर वार होतात. मग वाहने
माणसांवर वार होतात.

 वमत /अिभ य त
३)’आरं भी माणसे वाहनांवर वार होतात; मग वाहने माणसांवर वार होतात’ हे िवधान सोदाहरण
प ट करा. कवा
३) वाढ या वाहतूक क डी ’यािवषयी तुमचे मत तुम या श दांत िलहा. (४)

उतारा :३ कृती:अ/आ खाली िदले या उता या या आधारे िदले या सूचनेनुसार कृती करा. (८)
१)चौकटी पूण करा.
वेग िहरावून घेतो ते:
२)कारणे िलहा. ०२
अपघात हो याची दोन कारणे :य)---------------र)----------------------

वाहन हे वेळ वाचव यासाठी असते. ते वेळ घालव यासाठी नसते. याचा वेग बेताचा असणे अग याचे
असते. माणसे चालू आिण पळू ही शकतात; पण र याने कोणी चाल याऐवजी पळू लागला तर याचे
कौतुक करावे का? अपेि त थळी वेळेवर पोचता येईल, अशा बेताने वाहने चालव याऐवजी उगाचच
भरधाव वेगाने चालव यात औिच य ते कोणते? वाहनाचा वेग वाढला हणजे या यावरचा ताबा कमी
होतो. पुढचे वाहन मागे टाकून पुढे जा या या ह यासामुळे अनेक अपघात होतात. रा ी या वेळी िवल ण
वेगाने धावणारी गाडी ही रातराणी हटली जाते. रा ी भरघाव वेगाने वास क न पार पाडावीत एवढी
मह वाची कामे दरवेळी असतात का? वाहनाचा वेग अिनवार झाला, तर िच ाची य ता वाढते.
डो यांवर, मनावर, शरीरावर ताण पडतो. शरीरभर अनाव यक पंदने िनम ण होतात. हादरे बसून
म जातंतू आिण मणके कमकुवत होतात. कमरेची आिण पाठीची दु खणी ही वाहनधारकांची यथा असते.
बसणे, उठणे, चढणे, उतरणे , चालणे, वळणे , वर-खाली पाहाणे या मु त हालचाल चे संगीत िवस न
वत:ला वाहनाशी जखडू न ठे वणे आिण वाहनाचा वेग अंगीका न आप या शरीर यापारात अडथळे
िनम ण करणे हे धोरण िनसगिवरोधी आहे . आरो याची हानी करणारे आहे . जीवनातले ताणतणाव वाढवून
पोचणार तरी कोठे ? आपले व व आिण व थता िहरावून घेणारा अ वाभािवक वेग कमी करणे, हे आपले

 वमत अिभ य ती 0४
३)’वाहन हे वेळ वाचव यासाठी असते.ते वेळ घालव यासाठी नसते’या िवषयी तुमचे मत िलहा.
कवा ३)सुरि त व सुखाचा वास हावा ’या साठी वाहन चालावतांना कोणकोणती द ता घेतली
पािहजे’ते तुम या श दांत िलहा.

ग :३. आयु य...आनंदाचा उ सव
- िशवराज गोल .

उतारा - १.अ /आ - पुढील उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा.
(८)
१) कृती करा. ०२
लेखकाने सांिगतले या
आनंदा या कोण याही
दोन गमती.
२) खालील चौकटी पूण करा.
आनंदा िवषयी लोकांना पडणारे - 1)....................... २)....................... ०२

उतारा (पा पु तक पृ ठ .१०)

आनंद सग यांनाच हवा असतो... पण आपला आनंद नेमका कशात आहे , हे अनेकांना कळत नसतं.
आनंद हणजे नेमकं काय हे ही उलगडलेलं नसतं. कुठे असतो हा आनंद? कुठे नसतो हा आनंद?
आनंदी आनंद गडे , िजकडे ितकडे चोहीकडे ! ही फ त किवक पनाच न हे , तेच स य आहे , कबहु ना
शा त स य आहे ! आनंदाची गंमत अशी आहे , की तु ही शोधू लागलात, की तो दडू न बसतो, पकडू
गेलात, की हातातून िनसटतो. आनंदासाठी िजतका आटािपटा कराल, िततका तो हु लकाव या दे तो.
िजतका सहजपणे याल, िततका आनंद सहज ा त होतो. आनंद असतोच. तो अनुभवता मा यावा
लागतो. आनंदा या बाबतीत कळसा काखेत असूनही आपण गावाला वळसा घालीत असतो. आनंद
आपण बाहे र शोधत असतो आिण तो मा आत असतो. आनंद आप या मनातच असतो. आनंदा या
झ याचा उगम आप या अंतरं गातच असतो. हे खरं आहे , की आनंद सव असतो; पण अंतरंगात आनंद
असेल, तरच तो अनुभवता येतो. आनंदाचं नातं जुळतं, ते फ त आनंदाशी. आनंदाला आक षत करतो,
तो फ त आनंदच. आनंदाला सवतो, तोही आनंदच.

 वमत अिभ य य ती 0४
३) लेखकाने सांिगतलेले आनंदाचे व प तुम या श दांत प ट करा.
कवा
३) ‘आनंदा या झ याचा उगम आप या अंतरंगातच असतो’ या वा यातील आशय तुम या
श दांत िलहा.

उतारा २. पुढील उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा. (८)
१) खालील चौकटी पूण करा. २
य) िनरागस, आनंदी वृ ीची असणारी. :-

र) कणाकणानं िटपायचा असतो तो. :-

२) हे के हा घडे ल ते िलहा. २
य) छो ा छो ा आनंदाला आपण पारखे होतो;जे हा-.........
र) आप याला थ क हायला होतं , जे हा-..........

उतारा (पा पु तक पृ ठ .११ आिण १२)
स दय जसं पाहणा या या टीत असतं, तसा आनंद घेणा या या वृ ीत असतो. लहान मुलं िनरागस,
आनंदी वृ ीची असतात, हणूनच ती आनंद घे यात तरबेज असतात. आनंद हा यांचा आ ह असतो,
अिधकार असतो. यांनी ‘हात’ के यावर िचमणी भुरकन उडाली तरी यांना केवढा आनंद होतो. िकती
आतून हसतात ती! आपण मोठे होतो आिण या छो ा छो ा आनंदाला पारखे होतो. आनंदाची हीच तर
गंमत आहे . आनंद छो ा छो ा गो ट तच असतो. आपण मा तो मो ा गो ट त शोधत असतो.
आयु यात अशा मो ा गो टी, आनंदाचे मोठे संग िकतीसे येतात? ते हाच आनंद यायचा आिण बाकी
आयु य काय नुसतं रे टत राहायचं? आनंद कणाकणानं िटपायचा असतो. णा णानं यायचा असतो.
आप याला मा तो टनाटनानं हवा असतो. ‘खाईन तर तुपाशी, नाहीतरउपाशी.’ ितथंच सगळं चुकतं.
िनसग त तर काय आनंद भ न रािहलेला आहे. ‘दे ता िकती घेशील दो कराने’, अशीच अवघी पिर थती
आहे . िहवा यात या कोव या उ हाचा आनंद, ावणातली िरमिझम अंगावर झेल यातला आनंद, चांद या
रा ी भटक यातला आनंद.. झाडांचे नुसते आकार पाहात हडलं, तरी थ क हायला होतं. िहर या रं गा या
नुस या छटा पाहात रािहलं तरी भान हरपतं. बदल या काशात या बदलताना याहाळत बसलं, तर वेडं
हायला होतं. सा ात िनसग यांना आनंद देऊ शकत नाही, यांनी आयु यातील आनंदाला िवसग ावा,
हे च बरं .

 वमत /अिभ य ती 0४

३)लेखकाने व णलेला िनसग तून िमळणारा आनंद तुम या श दांत िलहा.
कवा
३) स दय जसं पाहणा या या टीत असतं,तसा आनंद घेणा या या वृ ीत असतो
या िवधानाबाबत तुमचे मत प ट करा

उतारा ३. पुढील उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा. (८)
१) कृती करा. २

आनंदी आयु यासाठी य)
लेखकाने सांिगतलेली
सोपी त वं. र)

२) खालील िवधाने यो य की अयो य ते िलहा. २
य) यश, वैभव ही आनंद अनु भव याची िनिम ं आहे त.:-
र) पैशाने आनंद िवकत घेता येऊ शकतो. :-

उतारा (पा पु तक पृ ठ .१३आिण १४)

यश, वैभव ही आनंदाची कारणं न हे त. आनंद अनुभव याची ती िनिम ं आहे त. पैशानं आनंद िवकत घेता येत
नाही. खरा आनंद िवकाऊ नसतोच. िटकाऊ असला तरच तो खरा आनंद. एखा ा येयानं, व नानं झपाटू न
जाणं आिण या या पूततेसाठी झटू न य न करणं हे च माणसाचं जगणं आहे ; पण या य नांतही आनंद असतोच.
तो घेता आला, की आनंदासाठी वेगळा य न करावा लागत नाही. आनंदी आयु यासाठीचं एक सोपं त व आहे -
यात तु हांला खरा आनंद होतो, तेच े िनवडा. वत: या आवडीचं काम िनवडा. केवळ आई-विडलांची इ छा
हणून मुलानं डॉ टर होऊन काय साधतं? याला वाटतं आपण आई-विडलां या आनंदासाठी हे केलं; पण जे हा
आई-विडलांना जाणवतं, की मुलगा खरा आनंदी नाही, ते हा शेवटी तेही खंतावतातच. यात तु हांला खरा
आनंद वाटतो, तेच काम करा. अथ त काही वेळा हे श य नसतं. हवं तेच काम िमळतं, असं नाही; पण अशा वेळी
जे काम करायचंच आहे , यात आनंद यायला िशकणं हे ही श य असतंच. कुठ याही कामात आनंद याय या
पु कळ यु या असतात. तुम यासारखंच काम करणारे इतर िक येक जण हसत, मजेत काम कसं क शकतात,
ते जाणलंत, तर तु हीही हसत, आनंदात काम क शकाल, यश िमळवू शकाल.

 वमत /अिभ य ती 0४
३) तुमचे जीवन आनंदी हो यासाठी तु ही काय कराल, ते िलहा.
कवा
३) यात तु हांला खरा आनंद वाटतो, तेच काम करा.’ या िवधानाबाबत तुमचे मत
प ट करा.

५. वीरांना सलामी -अनुराधा भूदेसाई
कृती : १अ/ आ) खालील उता-या या आधारे सूचनेनुसार कृती सोडवा. ०८
१)लेिखके या सात िदवसां या पयटनातील शेवटचे ट पे : ०२

य] __________ र] __________

२) एका श दात उ र ा. ०२
य] तोलो लग या पाय याशी बांधलेले मारक:
र]भयाण पवतांवर चढणारे :

उतारा : पान नं. २०

एका पयटका या नजरे तून सु केलेला सात िदवसांचा वास-लेह, नु ा हॅली, पँगाँग लेक आिण
सरतेशेवटी ास, कारिगल! आता शेवटचा ट पा िश क होता. कारिगल आिण ास! सोबत असलेला
लडाखी ाय हर टानिझन पाच वष पूव घडले या कारिगल यु ा या आठवण ना उजाळा दे त होता.
गाडी पुढे जात होती. आ ही ासला पोहोचलो. शासकीय िव ामगृहात दोन खो या िमळा या. िवजय’ या
मारकापयत पोहोचलो. समोर िदसणारा तोलो लग, डावीकडे नजर गेली, की िदसणारा रौकीनॉब, हं प,
इंिडया गेट, ी िपपल, टायगर िहलचा सुळका, या या बाजूचा पॉईंट ४८७५-भारतीय जवानांनी काबीज
केले या िशखरांची रांग. होय, याच मातीतून धूळ अंगावर घेत उं च १६००० फुटांवर बफ छािदत
िशखरांवर, श ू या तोफा पहाडाव न आग ओकत असताना ा भयाण पवतांवर आमचे धैयधर अथक
चढत रािहले होते. मृ यू समोर िदसत असतानाही या या जब ात हात घालून मृ यूलाच आ हान देणारी
बावीसतेवीस वष ची तेजोमय फु गं होती ती! यांना आशीव द ायचे, यां यासमोर नतम तक होऊन
सलामी दे णं िकती क ट द आहे , ाची जाणीव झाली. थरथर या हातांनी, डबडबले या डो यांनी या
मारकाला सलाम केला.

 वमत – अिभ य ती 0४

३)कारिगल यु ात भारतीय सैिनकांनी दाखवले या परा मा ब ल तुमचे मत मांडा.
कवा३)भयाणपवतांवर अथक चढणारे आमचे धैयधर’ या ओळीतून भारतीय जवानांचे तु हास
जाणवणारे गुण िवशद करा

नमुना कृती मांक - २

कृती : २ अ/आ) खालील उता-या या आधारे सूचनेनुसार कृती सोडवा. ०८
१)लेिखकेने ‘िमशन लडाखसाठी’ राखीपौ णमेचा मुहूत िनवड याची दोन कारणे: 0२
य]
र

२)य]‘िमशन लडाखला’ िनघ यापूव येथून ितसाद िमळाला: ०१

र]कनलझायांनी लेिखकेला िदलेली शाबासकी: ०१

उतारा पान नं. २१

ऑग ट मिह यात ावण असतो आिण ावण हणजे ‘राखी पौ णमा!’ सग यांचा आवडता सण. या
राखी या एका धा यानं बहीण-भावाचं नातं कायमचं घ राहातं. बिहणी या भावावरील िनरपे ेमाची
आिण भावावरील ित या र णा या जबाबदारीची ही भाविनक वीण. मग आप या र णक य ला य
भेटून राखी बांधली, आशीव द िदले; तर आपली कृत ता य त होईल आिण राखीचा स मान होईल.
आमचं एकमत झालं आिण र ाबंधनाचा मुहूत साधून लोकांना घेऊन कारिगलला जायचं हे िनि त
ठरवलं. चोवीसजण आम याबरोबर यायला तयार झाले आिण सु झालं ‘िमशन लडाख’. सैिनकां या
रे िजमटम येजायचं, सैिनकांना भेटायचं; हणजे जणू सहा या गुहेत वेश िमळवायचा होता. ब याच
खटपटी क न आ हांला िनघ यापूव १४ कोअर या लेहमधील हेड वाटरमधून ितसाद आला. आ हांला
१४ कोअर या कनल झा यां आमचं मन धा तावलं, सै यदलातील विर ठ अिधका यांशी यां या केिबनम ये
जाऊन बोलायचं होतं; पण मनातील िक येक ांची भडोळी कनल झा यां या स य तम वापुढे बाद
झाली. ‘‘तु ही ल कराचं मनोबळ खूप वाढवत आहात.’’ अशी पाठीवर थाप िमळाली आिण िनघताना
दारापयत सोडायला आ यावर कनल झा हात हातात घेऊन हणाले, ‘‘िवस नका-व स कने टे ड,
ऑलवेज कने टे ड.’’ यांचा श द यांनी पुढील वष आिण थेट दहा वष नीही पाळला अ णाचलम ये
भारत-चीन सीमेवर भेटून!

 वमत / अिभ य ती 0४

३)सैिनक हे च खरे नायक आहे त’ या िवधाना िवषयी तुमचे मत य त करा. कवा

३) कनल झा यांची वाभववैिश े पाठा या आधारे तुम या श दांत िलहा.

नमुना कृती मांक - ३

कृती : ३ अ/आ) खालील उता-या या आधारे सूचनेनुसार कृती सोडवा. ०८
१)ि गेिडयर ठाकूर यांनी लेिखकेला केले या िवनंती वजा सूचना: 0२
य] -------------------
र] --------------------
२) य] िमशन लडाख या गे या पाच वष त लेिखकेला झालेली जाणीव: ०१

र] १९९९ मधील कारिगल यु ा या वेळीचे कनल : ०१

उतारा पान नं . २४

गे या पाच वष त एक मा िनि त जाणवलं, की ितथे गे यावर आपला अहं कार, बडे जाव
आिण ित ठतपणाची चढलेली पुटं िनखळू न पडताहेत. लडाख या िभ िभ द याखो यात भ ाट एकाकी, रौ
आिण िहरवळीचा दु रा वयानेही संबंध नसले या कठीण भू दे शात राहू नही मम व, बंधुभाव जपणा या, नाती
जोडणा या आिण ती िटकवणा या सैिनकांना भेटलं, की ‘आपली माणसं’ भेट याचा गिहवर दाटू न येत आहे .
आपले सैिनक हे िहरे आहे त. यांना आपण जपलं पािहजे. यां याब ल कृत रािहलं पािहजे. आ ही पाच वष
र ाबंधनासाठी लडाखला ुप घेऊन येत आहोत, याचं चंड अ ूप वाटू न ि गेिडयर कुशल ठाकूर या
सोह यासाठी आिण आ हांला भेटायला आवजून आले होते. १९९९ मधील कारिगल यु ा या वेळी कनल
असलेले कुशल ठाकूर तोलो लग फ े कर या या योजनेचे िश पकार होते. ते आम यासार या सामा य
माणसांना भेटायला येतात,या यापरता मोठा स मान तो कोणता? आम याशी संवाद साधत असताना ि गेिडयर
ठाकूर आ हांला हणाले,तु ही पाच वष चा वादा केलात आिण तो िनभावलात, ाब ल अिभनंदन; पण माझा
ेमाचा, वयाचा अिधकार आिण ह क वाप न सांगतो, तु ही हे िमशन बंद क नका. इथे नेहमी या. आम या
त ण जवानांना भेटा यांचा हौसला बुलंद करा. तुम या शहरातील कुशा बु ी या मुलांना सांगा, आ हांला
यांची गरज आहे .

 वमत- अिभ य ती 0४
३)ि गेिडयर ठाकूर यांनी शहरातील कुशा बु ी या मुलांना मागदशन कर याची िवनंती लेिखकेला
कर यामागे तु हाला जाणवणारी कारणे िलहा. कवा
३)ल कर आिण नागिरकांम ये तु ही एक भाविनक सेतू बांधत आहात’ या िवधानातील आशय प ट करा

ग पाठ – ८. रे शीमबंध
- डॉ. यू.म.पठाण

कृती १ खालील उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा. गुण (०८)

१. तुत उता यात लेखकाने उ ररा ी या आगमनाची सांिगतलेली दोन वैिश े िलहा. ०२

य

र

२. उता या या आधारे खालील चौकटी पूण करा. य.) लेखकाने वणन केलेली दोन फुले –

उतारा पा पु तक पृ ठ मांक ३५ व ३६
म यरा के हाच उलटू न गेलल
े ी असतेउ रर . ◌ा ीन ◌ं हलकेच आकाशात पाऊल
ठे वलेलं असतं इतकं . हळू वारपणे , इतकं अलगद, इतकं मुलायम, की कुणाला चाहू लदे खील लागू नये;
पण ही चाहू ल मला मा सहज लागतेमंद नाजूक पंदनं मा या ित या पावलांची मंद . मनात मा कुठं
तरी उमटत राहतातजणू यामुळंच मग . माझा डोळा लागत नाहीपुरेशी झोप झाली आहे ., असं वाटत
राहातं. मी हलकेच उठतोडाय नग टे बलजवळ .चूळ भरतो . येतो या याजवळची िखडकी हलकेच .
रा ी या .उघडतो नीरव शांततेची िन ा भंग होऊ नये हणूनबाहेर पाहातो तो . आसमं तात
काळाकुळकुळीत अंधार दाटलेलाबागेत या . सा या झाडांचा, सा या वेल चादे खील डोळा लागलेला.
यां यावरची पाखरंदेखील गाढ झोपलेली यांचा . िचविचवाट अजून सु झालेला नसतो, कारण आता
फ त पहाटे चे तीनकुणास ठाऊक का .साडे तीन तर वाजलेले असतात-, ही वेळ मला फार आवडतेसारं .
जग साखरझोपेत असतंिवरले या-काळ या िमट या-सा या चता . असतातमन कसं समेवर आलेलं .
मला वाटतं .असतं, आपलं खरं खुरं मन हे च असतं, जे सुखदु खां या पलीकडे : कुठं तरी दू र दू र गेलेलं
असतंआपलंच न हे तर या दु धाळ . सायलीचंदेखीलकेशरी .तांबडसर बोगनवेलीचंदेखील .
गुलमोहोराचंदेखील.जांभळ
ु सर जॅ ांडाचंदेखील . िकरिमजीिपवळसर इवला या इं धनु यी-िनळसर-
फुलां या घाणेरीचंदेखीलपांढ याशु िन र तचंदनी . चा याचं दे खील.

३. वमत/अिभ य ती - ०४

३)मन कसं समे वर आलेलं असतं, हे िवधान तुम या श दांत प ट करा. कवा

३)उ ररा ी या आगमनाचे वणन तुम या श दांत करा

कृती २)अ/आ खालील उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा. ०८
१). िखडकीत या कळोखात लेखक काय शोधत होते. ०२
य.
र.
२). उता या या आधारे खालील चौकटी पूण करा . ०२
य
एकाच िव ाचे दोन घटक

उतारा -पा पु तक पृ ठ मांक ३६-
या सा यांम ये िन मा याम ये असं कोणतं बरं नातं आहे ? कोणते रे शीमबंध आहे त? कोणती
जवळीक आहे ? के हा पहाट होते िन के हा मी या सा यांना भेटतो, अशी असोशी मनाला का बरं लागून राहते? हे
रे शीमबंध कुठं तरी आिदम वाकडे तर मनाला ओढू न नेत नाहीत? मानवाला िनसग ची जी ओढ युगानुयुगांपासून
लागून रािहली आहे, ती या आिदम, ॠजु, नेहबंधांमुळे तर नाही?... मी डाय नग टे बलजवळ येतो, ते हा भान
येतं, की आपण उघडले या िखडकीत या काळोखात सायलीचा, मोग याचा िन चा याचा सुगध
ं शोधत होतो .
जॅ ांडाची िनळाईबोगनवेलीची लाली शोधत .जांभळाई शोधत होतो- होतो िन केशरी गुलमोहोराई शोधत होतो !
का या अंधारात हे सारेच िवसावले होते, सुखावले होतेआिण माझं वेडं मन . मा यांना के हा जाग येते, याची
आस लावून बसलं होतं. असं मला या वृ वेल या बाबतीतच वाटत नाही तर मा या लहान या नातीब लही
वाटतंितचं नाव . ‘अ वशा!’ मा या मुलीची ती-अ मासची-लहान मुलगीितचं नाव जसं जगावेगळं आहे तशीच .
तीही मुलखावेगळी आहे अ मास आम याकडे राहायला आली .ल झाली असेलनसेलअजून वषभराचीदे खी ., की
अ वशाही ित याबरोबर येते; पण िदवसभर असते ती मा याच अंगाखां ावरही उ ररा ीची . नीरवता िन
अ वशा या गाढ झोपेतील िनरागस शांतता यात िकती कमालीचं, आ यकारक सा य आहे, नाही? हे
नातंदेखील आिदम नातंच नाही का? -िनसग तलं िन मानवातलं? शेवटी ते दोघेही एकाच िव ाचे दोन घटक
आहे त, हा िवचार हे नाजूक नातं पाकळीपाकळीनं उलगडू लागतो.
३. वमत/अिभ य ती - ०४

३)रेशीमबंध’,या शीषकाची समपकता तुम या श दांत िलहा . कवा

३)िनसग आिण मानव यां यातील पर परसंबंध तुम या श दांत सांगा.

कृती ३.अ/आ) खालील उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा. ०८

१ हे रेशीमबंध आजकालचे नसावेत तर ते कधीचे असावेत . ०२

य र

२ .ही ग डस फूले आप याला काय दे ऊन जातात असे लेखकास वाटते . ०२

उतारा (३७- पा पु तक पृ ठ मांक)
काश पस लागतो, तशी सकाळ होऊ लागते आिण मग िदसतं, की वाफे तर कोरडे च आहे त .
बागेत या नळाला रबरी पाईप लावून मी वा यांम ये पाणी घालू लागतोकं ु ांम ये पाईप लावू .
चा यां या .लागतो, गुलमोहोरा या, जॅ ांडा या, सायली या िन बोगनवेली या गोल गोल आ यांना
पाणी दे ऊ लागतोपा या या थबांचा . पश झा यावर पानं कशी तरारतात, हे अनोखं य खरोखरीच
अनुभव याजोगं असतंआद या िदवशी . मोग याला पाणी घालायचं चुकून राहू न गेलं तर तो कसा
सून बसतो, कोमे जू लागतो िन पा याचा िशडकावा झाला, की दु स या िदवशी पहाटे च ग डस
क यां या पानं आप याकडे पाहू न खुदूखुदू हसू लागतोअबोला सोडू न तो ! सुगध
ं ाची पखरण क
लागतो िन मग जाणवू लागतं, की इवली इवली झाडं िन वेलीदे खील िकती भावुक असतात! कधीमधी
थोडीफार सलीफुगली तरी आपण यांची थोडीशी वा तपु त केली, मायेनं यां याव न हात
िफरवला, यांचा तहानलेला जीव शांत केला, की ती दे खील ही ग डस फुलं दे ऊन आप याला केवढा
िवरंगुळा, केवढा तजेला दे ऊन जातात! -आिण मग तुकोबां या या अभंगाचा खराखुरा अथ उकलू
लागतोवृ आिण व ी यांना आपली यांनी . सोयरीधायरी का बरं हटलं असावं, यातलं इंिगत उमलू
लागतं यां यातलं िन आप यातलं हे नातं ., हे रेशीमबंध आजकालचे नसावेत तर ते आिदम असावेत,
युगायुगांचे असावेत, याची जाणीव उ कटतेनं होऊ लागते. ...असं नसतं तर आप याला यांची िन
यांना आपली एवढी अिनवार ओढ का बरं लागली असती?
३ वमत/अिभ य ती - ०४

३)संत तुकारामांनी वृ आिण व ी यांना आपली सोयरीधायरी का बरं हटले असावं, हे तुम य
श दांत प ट करा. कवा

३) इवली इवली झाडं िन वेली दे िखल िकती भावुक असतात,या िवधानासंबध
ं ी तुमचे मत िलहा.

१०.दं तकथा
ले.वसंत सबनीस

उतारा : १ : पुढील उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा. [८]
१] खालील कृती पूण करा. 0२
य) ‘क पत कथा’ या अथ आलेला श द - ________________
र) ेयसी या दातांना कंु दकळयांपयत नेऊन पोहोचवणारे - ______________
२]कारणे िलहा. 0२
य) लेखका या मते मराठी भाषेत अशी हण कवा श द योग नाही यात दातांब ल मं गल
भावना य त झाली आहे,कारण -
र) लेखकाला ेयसी या दातांत जीव अडकून ित या ा तीसाठी झगडणा या ि यकराचे उदाहरण
ऐिकवात नाही.कारण -

उतारा (पा पु तक पृ ठ .४३ व ४४ )
मला वत:ला तर दातांब ल मुळीच ेम वाटत नाही. कारण लहानपणी मला दात येत असताना
यांनी घरात या माणसांना रडवले होते हणे! अथ त हे सव वी खरे असेलच असे नाही. यां याबरोबर मीही
रडलो असलो पािहजे. दात आ यानंतरही मी िदसेल याला चावत असे अशीही एक दं तकथा ऐकून अजूनही
िक येक नातेवाईक मा यापासून दू र पळतात. आता मी िदसेल याला मुळीच चावत नाही. कारण चाव याची
हौस अनेकदा वत:चीच मनगटे चावून चावून भागली आहे! पण मा या दातांनी मला एवढा उप व िदला आहे ,
की या मानाने दु स यांना झालेला उप व काहीच नाही आिण हणूनच दातांब ल मला दातांत धरता येईल
एवढासु ा आदर रािहलेला नाही. मा या माणे मराठी भाषेलाही दातांब ल आदर नाही असेही मला नंतर
आढळू न आले. कारण मराठी भाषेत अशी हण कवा श द योग नाही यात दातांब ल मं गल भावना य त
झाली आहे . या हणी व श द योग दातांशी िनगिडत आहेत, या दािर य, िभकारपणा, अस यपणा यांचे
यंतर घडवणा या आहेत. नाही हणायला ेमिव हल कव नी ेयसी या दातांना कंु दक यांपयत नेऊन
पोचवले असेल तेवढाच अपवाद! तरी पण केवळ ेयसी या दातांत जीव अडकून ित या ा तीसाठी झगडणा या
ि यकराचे उदाहरण मा या तरी ऐिकवात नाही. डोळे , रं ग, ओठ, एखादा तीळ, एखादी खळी माणसाला
गुंतवतात; पण दात पाहू न वेडा झालेला ि यकर मला अजून भेटावयाचा आहे .

वमत - अिभ य ती कृती - ०४
३] लेखकाची दातांब लची क पना तुम या श दांत िलहा. कवा

३] दाताचे दु खणे खूपच ासदायक असते,तुम या श दांत िलहा.

उतारा:२: अ/आ पुढील उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा. [८]
१] लेखका या मते माणसाला न चुकवता येणा या दोन गो टी- 0२
य) __________
र) __________
२]खालील चौकटी पूण करा. 0२
य) परशा वतःला हणवून यायचा :-

र) माणसाला चुकवता येणार नाही अशा दोन गो टी

उतारा ( पा पु तक पृ ठ . ४४ )

आप या ताकदीची-म तीची परशाला फार घमड होती. वत:चा उ ेख करताना तो ‘ श ह’
वमत - अिभ य ती कृती -
हणायचा. वत:ला ‘ श ह’ हणून घे यात याला अिभमान वाटायचा. ‘‘काय परशा, यंदा कशी काय तयारी
आहे ?’’ असे कुणी िवचारले, की याचे उ र ठरलेले असे- ‘‘ श हाला काय या हाय हय कुनाचं?’’ ‘ श ह
मातीत उतरला, की लांडगी, को ही पाक पशार ह यात... ‘ श हाला अ याड लई झोप लागतीया’, अशा
भाषेत तो नेहमी वत:ब ल बा◌ेलायचा. याला दात घासायचा िवल ण कंटाळा असे. चार-आठ िदवसांतून
एकदा के हातरी दात घास याचे स ग करायचा. याब ल मी एकदा सहज याला िवचारले, ‘‘परशा, तू दात
घाशीत नाहीस वाटतं रोज?’’ ‘‘ श ह काय दात घासतो हय कदी?’’ असे याने ताडकन उ र िदले. असा हा
सहासारखा उ व बलदं ड परशा एके िदवशी सपाटू न मार खा े या कु यासारखा समो न येत होता. याची
ऐट, याचा िदमाख, याची घमड यांपैकी कशाचाही मागमूस या या चेह यावर िदसत न हता. कु तीत हरला
तरी तो कधी असा िदसला न हता. जवळ जाऊन मी िवचारले, ‘‘काय पहेलवान, काय झालं आज?’’
केिवलवाणा चेहरा क न हणाला, ‘‘दात रं! काल रात या धरनं असा ठणकतुया! काईएक सुचन
े ासं
झालंया.’’ मला यावेळी परशाचे हसू आले; पण काही काळानंतर माझाही जे हा परशा झाला ते हा माझा न ा
पार उतरला. माणसाला मरण आिण दातदु खी चुकवताच येत नसावी.

 वमत /अिभ य ती
३] परशाचे वभाववणन तुम या श दांत िलहा. 0४
कवा
३]ज मात एकदाही दात न दु खलेला मनु य आढळत नाही - या िवधानाबाबत तुमचे मत सकारण िलहा.

उतारा .३. पुढील उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा. [८]
१] एका श दात उ र िलहा
रा ी या वेळी गडबड करणारे दोघे – 0२
य) __________
र) __________
२] खालील चौकटी पूण करा. 0२
य) दाता या मुळाशी खोल बसून घाव घालणारा :-

र) एका वा यात उ र ा.दाताला मूळ असते हे क हा कळते .....................

उतारा (पा पु तक पृ ठ .४४ व ४५)

अनेक वष समोर येईल ते िमट या डो यांनी चावणारा माझा दात एके िदवशी काही कारण नसताना ठणकू
लागला. असा ठणकू लागला, की याने माझी अव था हीनदीन झाली. दात ठणकू लाग याबरोबर मी
पिहली गो ट कोणती केली असेल तर ही, की यां या यां या दाढदु खीची अवहे लना केली होती, या सव
माणसांची यां या दात व दाढांसकट मनात या मनात मा मािगतली. दात दुखायला लागला, की तो
मुळापासून दु ख.. लागतो. कबहु ना दाताला मूळ असते हे फ त तो दु खायला लागला हणजेच कळते. माझा
दात जे हा दु खायला लागला ते हा तर माझी खा ीच झाली, की आपण आरो यशा ा या पु तकात
पािहलेले दाताचे िच आिण य आपले दात यांत फार फरक असला पािहजे. आप या दाताला मूळ नसून
झाडासार या मु या अस या पािहजेत आिण या िहर ांत सव पसर या अस या पािहजेत. मला का
हावा? येक दाताला हात लावून पािह यानंतर या दाताने शंख करायला लावला, तो दु खरा दात याची
खा ी झाली. दु ख या दाताला लहानसा पशसु ा खपत नाही! बरे, हे दु खणे तरी साधे, सरळ असावे? तेही
नाही. एखा ा कवी या मनातील िज सीसारखा एखादा लाकूडतो ा मा या दाता या मुळाशी खोल
बसलेला असतो आिण तो एकामागून एक घाव घालीत असतो.

वमत - अिभ य ती कृती - 0४

३] दातदु खी बाबतची तुमची मते िलहा. कवा
३] लेखकाला दु खणारा दात रा सासारखा अ ाळिव ाळ वाटतो,याबाबत तुमचे मत िलहा.

उतारा ४ : . पुढील उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा. [८]
१] लेखकाशी िफतुरी करणारे - 0२
य)
र)

२] खालील चौकटी पूण करा. 0२
य) त डात या त डात दाताला आरसा कशाला?यातून डोकावणारी हण :-

र) खोटे ,न र या अथ ने आलेला श द :-

उतारा ( पा पु तक पृ ठ .४५
दात दु ख याने मी आ या मक त व चतनही करतो. दात दु खतो ते हा मला सा ा कार
होतो, की दात हे च स य आहे . जग िम या आहे . या णी संसार असार वाटतो. नेहमी हवेहवेसे
वाटणारे शगदाणे दगडासारखे बेचव लागतात. बायको व मुले हा केवळ भास आहे असे वाटते.
समो न येणारी एखादी सुंदरी डो यांना जाणवतच नाही आिण दाताचा ठणका मला ांड
दाखवू लागतो. रा भर मा या ांडा या दहा-वीस फे या तरी सहज होतात आिण पहाटे ांड
िम या असून दातच स य आहे याची पु हा एकदा जाणीव होते. मा याब ल लोकापवाद फार.
दातदु खीही यातून सुटलेली नाही. मा या दातदु खी या काळात सबंध आळीला रा भर झोप
िमळत नाही असे हणतात; पण माझा यावर िव ास नाही. अथ त आळीतील सव लोक
आळीपाळीने मा या घरात डोकावून ‘फ त दातदु खीच ना?’ असा सवाल क न जातात हे खरे
आहे ; पण याव न यांना झोप येत नाही असा िन कष काढणे बरोबर माग याच दातदु खी या वेळी
मी पलंगा या कोप यात दो ही हातात त ड ध न बसलो होतो. (दातदु खी या काळात सामा यत:
मी असाच बसतो.) चेह यावर बहु धा कुणीतरी नु कतीच थोबाडीत मार याचा भाव असावा. कारण
मी आरशात पाहत नाही. त डात या त डात दाताला आरसा कशाला? मी घशात या घशात
आवाज बंद कर याचा य न क नसु ा तो बंद होत न हता. घसा आिण जीभ िफतुर झाली होती.

वमत - अिभ य ती कृती - 0४
३] दात दु खतो त हा लेखकाला होणारा सा ा कार तुम या श दांत िलहा. कवा

३] दातदु खीसारखा गंभीर िवषयही लेखकाने िवनोदी अंगाने रेखाटला आहे – तुम या श दांत िलहा

उतारा : ५ : अ /आ खालील उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा. [८]
१] लेखका या दातदु खीची वैिश े– 0२
य) __________________________
र) __________________________
२] खालील चौकटी पूण करा. 0२
य) लेखका या घरी होणा या पिरसंवादाचा िवषय :-

र)लेखका या घरी होणा या पिरसंवादाचा अ य :-

उतारा ( पा पु तक पृ ठ .४५ व ४६ )
दातदु खी या काळात माझी सहनश ती पार खलास झालेली असते. दाते कवा दातार
ा दातांशी जवळीक दाखवणा या माणसांनाही भेटू नये असे वाटते! मा या दातदु खीचे आणखी एक
वैिश असे, की मा या िव हळ याने शेजारीपाजारी गोळा होतात आिण मा या दाता या अ य तेखाली
दातदु खी, ती का होते, टाळावी कशी आिण झा यावर कोणते उपचार करावेत यावर एकदा तरी पिरसंवाद
होतोच. उप थत व ते मो ा िहिररीने यात भाग घेतात. हीच मं डळी एव ा मो ाने बोलतात, की माझे
िव हळणे यात बुडून जाते. माझा अनुभव असा, की दातदु खीवरील चचने दातदु खी मुळीच कमी होत नाही!
दातदु खीवरील खूप उपचार मला पाठ झाले आहे त. माझा दात दु खू लागला, की मी बायकोला यातले
काही उपचार करायला सांगतो आिण तीही आपले काही उपचार करते. अशी िमळू न २०-२५ कारची
औषधे, बोळे मा या दातामागे लागतात. चार िदवसांनी दात दु खायचा थांबतो. कशामुळे थांबला याचा शोध
कराय या मी भानगडीत पडत नाही. दात दु खणे थांब याचे कळ याबरोबर पिरसंवादातील सगळे व ते
आपलाच उपचार लागू पडला की नाही याची खा ी क न घे यासाठी येतात. मी कुणाचेही मन दु खवत
नाही. येकाला याने सुचवले या उपायानेच गुण आ याची कबुली मोकळा होतो. सगळे खूष होतात.
दं तआघाडीवर सव सामसूम होते. एखाददु सरा मिहना जातो आिण पु हा तोच दात, तोच ठणका आिण
तेच उपचार यांचा पु हा योग होतो.
.

 वमत - अिभ य ती कृती - 0४
३] दातदु खीवरती लेखका या घरी होणारे उपचार – तुम या श दांत मांडा.
कवा
३] दातांची काळजी कशी यावी - तुम या श दांत िलहा.

इ) अपिठत ग

उतारा:१: इ. खालील उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा. [0४]
१]य) मताच आयु य बदलून जा यामागील कारण ०१
_______________________
र) मता या आईला डॉ टरांनी िदलेला स ा ०१
________________________

वया या दहा या वष दो ही डो यांना अंध व आ यामुळे मताच आयु य पार बदलून
गेलिनिम
े .त होते डो यांत औषध टाक याचंर य पिरसरातील घरात खेडेगावातील िनसग.
गाणे म ती याला पूणिवराम -नाच.अंगणात बागडणारी मता अंधारा या खाईत लोटली गेली
डॉ टरां या या सांग यावर .अंधा या शाळे त घालव यािशवाय दु सरा पय य नाही.िमळाला
मता या आईने कंबर कसलीआिण घरादाराशी काही दे णंबा या घेणं नसले या यसनी बा-
इथे .िवरोधाला न जुमानता मताला घेऊन ती दादर या कमलाबाई अंध िव ालयात दाखल झाली
’ .ितने वतःला सावरलं.सवच मुली आप यासार याच असले या पाहू न ितला बरं वाटलंआई ,
मी इथे आनंद.आता तू माझी काळजी क नकोस◌ाने राहीन ‘.िशकेन.या श दात ितनेच आईला
धीर िदलािशकव याचा कार -न या शाळे त िशक या .गावात पाचवीपयत िश ण झालं होतं .
काय मात ितने वतःला ,सव पध ,शाळे तला अ यास.लेखनासाठी ेल िलपी होती.वेगळा होता
आठवीपासून सवसाधारण मुल या छ.झोकून िदलंिबलदास शाळे तही ती मागे रािहली
नाही-िरडस.व तृ व पध जकून ितने आपलं वेगळे पण दाखवून िदलं,िनबंध, ना,नृ य.
ितने एका वष चा टीचस े नग .रायटस या मदतीनेअ यास क न ती शालांत परी ा पास झाली
बरोबरीन.फॉर द लाइंड या अ यास माला वेश घेतला◌े टे िलफोन ऑपरेटरचे िश णही
घेतलं.
ेट िद यांग उषा धम िधकारी

२] खालील चौकटी पूण करा. 0२
य) मताने एक वष चा वेश घेतलेला अ यास म

र) लाखो अंध य त साठी वरदान ठरलेली िलपी

उतारा: २:इ . िदले या अपिठत उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा. (0४)
१)खालील कृती करा. (0२)
य)न बोलताही संवाद होणारा काळ मागे पडू न आलेला नवा काळ :-

र)हे त व ान आरपार बबवलं गेलं आहे :-

न बोलताही संवाद होणारा संवद
े नशील काळ मागं पडू न आता खूप बोलूनही काळीज न
ओलावणारा काळ आला आहे . कारणं अनेक आहे त; पण मला जाणवणारं मु य कारण हणजे- ‘माणूस
िम या सोनं स य’ हे त व ान आ पैसा िमळवला की माणूस सुखी होतो’, हा िन कष गिरबीतून येऊ
शकतो; पण गिरबी दू र करताना दु सरेच एक आंतिरक दािर य िनम ण होऊ नये, याची द ता
माक टग’ या भरात घेतली गेली नाही.यांतून संवादसुसंवाद, ेम,माया, वा स य कायिमळणार? रपार
बबवलं गेलं आहे . ‘भावनेवर का जगता येणार? असे िवचारणारा एक वग जगात िनम ण झाला. या
वग याहातात सारमा यमं होती, उ ोगधंदे होते. सू धाराने बाहु यांना खेळवावं या माणे ा
मं डळ नी गे यापंचवीस वष त सा या जगाचं एका भ य ‘मॉल’म ये पांतर केलं, िजथे पैसा बोलतो,
मन मा मुकं राहतं. एकदा पैशानेच जगता येतं-पैशासाठीच जगायचं असतं, हाच
जग याचाउ ेशझाला, की मग िश ण पैशासाठीच होतं. सजणं, धजणं, म
े , कलािन मती, ा,
भ ती, मिदरं यांचीही दु कानं होतात, मग दु कानातली भाषा खरेदी-िव ीचीच असते. ितथे ‘संवाद’
नसतो. असतो तो खरे दी-िव ीचा यवहार.

२)पैसा हाच जग याचा उ ेश अस यास होणारे पिरणाम: (0२)

उतारा .३- इ.िदले या सुचनेनुसार कृती करा. 0
१)बागेतील फुलाची वैिश े ०२

१)............... २).................
३)................... ४)...............

बागेतील झाडावर उमललेले एखादे टपोरे फूल असते. याचा सौ यसा सुगध
ं आ हाददायक
असतो. या या नाजूक पाक या आिण सुरेख रं ग डो यांना सुखावतात. हा छोटासा अनुभव घेतानाही आपले मन
स होऊन जाते. इव याशा फांदीवर वा या या लहर नी डु लणारे ते फूल याच िदवशी सं याकाळी कोमे जून
जाते हे खरे; पण यामुळे याचेिदवसभरातील अ त व आिण जाणा या-येणा याला याने िदलेला आनंद या
गो टी खो ा ठरत नाहीत. आपणही आपले हे छोटे से जीवन या फुलासारखे सुंदर क शकतो. या नाशवंत
जीवनाला या या अ त वकालापुरता का होईना; पण काही अथ ा त क न दे ऊ शकतो. तसे कर यातच या
जीवनाचे काही साथक आहे. या जीवनाचा वास करीत असताना आप या िनकट राहू न सोबत करणारी,
आसपास वावरत धीर पुरवणारी, आप यापे ा चार पावले पुढे चालत राहू न ेरणा दे णारी अशी िनरिनरा या
कोट तील माणसे आप याला भेटतात. यां यापैकी काह या सहवासाम ये िनरामय आनंदाचे ण लाभतात.
आणखी कोणा या िवचारांमधून अंत:करणाला काही िदलासा िमळतो आिण असामा य िवभूत नी दाखवून
िदले या माग या अ पशा अनुसरणातून आपले जीवन उ त होते. या सा या य त िवषयी कृत तेचा भाव ठे वणे
हे जीवनातील एक कत य ठरते. याचे मरण जागवणे हा यां या ऋणांतून काही माणात उतराई हो याचा एक
माग आहे .

२)जीवनाचा वास करीत असताना भेटणारी कोण याही दोन कोट तील माणसे. 0२

य)

र)

उतारा .४ : इ. उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा ०४
१) खालील बदल क हा घडतील - ०२
य) तु ही तुम या भावी िपढीला कसे वाचवाल

र) जे आज तु हाला अवगत आहे ते तु ही -

मी अश त मी कमी िशकलेला,अ ानी मी ,,मा या हातात काय आहे मी कशाला या ?
हणून हतधैय होऊ नका जे आज तु हाला ? भानगडीत पडू अवगत आहे ते तु ही
शेजा यापाजा याला सांगाजे स य तु हाला िदसत आहे .,ते तु ही आप या भावी िपढीला दाखवा
क ढ मुळे तु ही या थराला पोहचला आहातपूव यां या या वेडगळ धा मक व सामािज., यातून
ु ही तरी िनसटू न जा ,आिण तेही न साध यास िनदान आप या भावी िपढीस तरी या अ ान
बंधनापासून,को या िवचारा पासून वाचवा , यावहारातील अिन ट जातीबंधाना या वरवं ाखाली
सापडू दे ऊ नका ही कानाडोळा केलातआिण इतके समजावूनही जर तु.,तर आप या भावी
िपढी या उ तीचा खून तु ही केला,असे ते िन संशय समजून तु हाला दोष दे त:राहतील हणून .
आज तुम यावर पडले या जबाबदारीची यो य वासलात लावून,िमळाले या संधीचा यो य फायदा
वताघेऊन :,आप या मागून येणा यासही याचा सं ह क न ठे वाआपणास अनुकरण कर यास .
पूवजांचे कीत प भांडवल आपणाकडे नाही हाणून मन वी आिण काय थ पु ष हताश होऊन
व थ बसत नाही तर आले या पिर थतीशी सारखे झगडत राहू न यातूनच आपला माग कडू न .
येणा यास अनु करणीय असे हाणून आपण आप या मागून . वतःचा आिण आपला उ ार करतो,
. आपले शील बनवा

 डॉबाबासाहे ब आंबड
े कर .

२) खालील कृती करा. ०२
य) मन वी आिण काय थ पु ष हताश होऊन व थ न बसता ते ...
र) इतके समजावूनही जर तु ही कानाडोळा केला तर .......

उतारा .५ : उता या या आधारे सूचनेनुसार कृती करा ०४
१. य) स यशोधक समाजाचे सं थापक: ___________ १

र) स यशोधक समाजात वेश करताना करावी लागणारी कृती : _____________ 1

महा मा जोितराव फुले यांनी १८७३ म ये स यशोधक समाजाची थापना केली.
स यशोधक समाजात सभासद होताना तळी उचलून पुढील माणे ित ा करावी
लागे.“सवमनु य एकाच ई राची लेकरे आहेत. यांचे व माझे बंधु वाचे नाते आहे , हे
जाणून वाग याचा मी िन य य न करीन.दे वाची भ ती,उपासना वगैरे करताना तसेच
धम िवधीकरताना मी कोणाही म य थाची ज र ठे वणार नाही व असे वाग यािवषयी
मी इतरांचे मन वळिव यासाठी झटे न.मी वतः िशकून मुलामुल स िव ा िशकिव या
िशवाय राहणार नाही. रा यक य शी एकिन ठे ने वागेन अशी सव सा ी स य व प
परमा याला म न मी ित ा करतो. हा माझा पिव उ ेश िस ीस नेऊन ज माचे
साथक कर यास परमे र मला साम य दे वो.” ही ित ाइ. स. १८९१म ये
‘बालीवाला िथएटर, पुणे’येथे भरले या स यशोधकसमाजा या सभेत मं जूर केली
आहे .

२. य)िवधान पूण करा.

य)मी वतः िशकून _____________

र) ित ा मं जूर कर यात आली ती सभा : ____________ १

िवभाग - २ - प िवभाग

प पाठ २- किवता -रोज मातीत -
क पना दु धाळ

कृती १ अ)खालील किवते या आधारे सुचनेनुसार कृती करा . (गुण ८)
आकलन ०४

१)किवतेतील ी करीत असलेली िविवध कामे ....................
२)चौकटी पूण करा .
१)कांदे लाव याची जागा -

२)िहरवं ग दलेली जमीन -

३)चौकटी पूण करा
१)कां ा-कां ानी साधलेला -
२)पाणी शद या या ोत–

4)चौकटी पूण करा.
१)घरादाराला बांधलेले –
२)शेतकरी ी नांद याचे िठकाण –

5)किवतेत आलेले यमका या जो ा शोधून िलहा .
१)
२)
३)
४)

6).संदभ नुसार यो य जो ा लावा.

अ गट ब गट
१)रोज मातीत मी गं नांदते अ)काडी काडी जोडू न मी माझा पंच साधत आहे.
२)कां ा-कां ानी साधलेला आ) मरणा या वेदना सहन क न मी रोज राबते
आहे .
इ) मी या का याभोर मातीत रोजची नांदत आहे .

7)एका श दांत उ र िलहा.
१)शुभपताकाची माळ-

२)रोपे लाव यासाठी खणलेले लांब चर

३)किवतेत उ ेखलेले एक कारचे फुल -

४)शेतक याची काळीभोर शेतजमीन –

 अिभ य ती ०४
१)शेतकरी मिहलां या क टमय जीवनाचे वणन किवते या आधारे िलहा .

२)तु ही पािहले या क टकरी शेतकरी ीचे वणन तुम या श दात िलहा.

३)कुटु ं बा या उदरिनव हाकिरता क टकरी शेतकरी ीचे योगदान प ट करा.

४)शेतकरी ि यां या मनातील वतः या संसारािवषयीचा भाव प ट करा .

५ )क टकरी शेतकरी ीलादै नंिदन जीवनात करावी लागणारी क टमय कामे तुम या श दांत िलहा .

६)रोज मातीत राबराब राबणा या शेतकरी मिहलेचे मनोगत तुम या श दांत िलहा .

रोज मातीत
सरीवा यात-, कांदं लावते
बाई लावते नाही कांदं ग, जीव लावते
बाई लावते
का या आईला, िहरवं ग दते
बाई गां◌द
े ते रोज मातीत, मी ग नांदते
बाई नांदते
फुलं सो याची, झडू तोडते
बाई तोडते
नाही फुलं ग, देह तोडते
बाई तोडते
घरादाराला, तोरण
बांधते बाई बांधते रोज मातीत, मी ग नांदते
बाई नांदते

ऊस लावते, बेणं दाबते
बाई दाबते
नाही बेणं ग, मन दाबते
बाई दाबते
कां ाकां ांनी-, संसार सांधते
बाई सांधते
रोज मातीत, मी ग नांदते

उ हाता हात, रोज मरते
बाई मरते
िहरवी होऊन, मागं उरते
बाई उरते
खोल िविहरीचं, पाणी शदते
बाई शदते
रोज मातीत, मी ग नांदते बाई नांदते

आ)खालील ओळ चा अथ िलहा ०४
1)ऊस लावते ,
बेणे दाबते
बाई दाबते
नाही बेणं गं,
मन दाबते .
२)खालील ओळ चा अथ िलहा
फुलं सो याची ,
झडू तोडते
बाई तोडते
नाही फुलं गं,
दे ह तोडते
बाई तोडते
इ )का यस दय . /रस हण ०४
1)खालील का यपं तीचे भावस दय िलहा
सरी वा यात ,
कांदं लावते .
बाई लावते
नाही कांदं गं,
जीव लावते
बाई लावते
का या आईला ,
िहरवं ग दते.
बाई ग दते
रोज मातीत ,
मी गं नांदते.
बाई नांदते.
२)खालील का यपं तीचेिवचारस दय िलहा.
कां ा-कां ानी,संसार सांधते ;
बाईसांधते,

रोज मातीत .मी गं नांदते.
बाई नांदते.
३)खालील का यपं तीचेिवचारस दय िलहा.
खोल िवहीरचं,पाणी शदते
बाई शदते,
रोज मातीत .मी गं नांदते.
बाई नांदते.
४)खालील ओळीतील भावस दय प ट करा .
1)घरादाराला तोरण बांधते ;
बाई बांधते ;
रोज मातीत .मी गं नांदते.
बाई नांदते
2) उ हाता हात ,रोज मरते
बाई मरते
िहरवी होऊन,मागं उरते बाई उरते.
५)खालील ओळ चे रस हण करा .
1)उ हाता हात ,रोज मरते
बाई मरते
िहरवी होऊन,मागं उरते
बाई उरते.
खोल िवहीरचं,पाणी शदते
बाई शदते,
रोज मातीत .मी गं नांदते.
बाई नांदते.
२)खालील ओळ चे रस हण करा .
फुलं सो याची ,झडू तोडते
बाई तोडते
नाही फुलं गं,दे ह तोडते
बाई तोडते
घरादाराला तोरण बांधते ;
बाई बांधते ;
रोज मातीत .मी गं नांदते.
बाई नांदते.

प .६ रं ग माझा वेगळा
 सुरेश भट

कृती १.अ) खालील किवते या आधारे सूचनेनुसार कृती करा . ०४

१)खालील कृती िलहा
य )अ ुंची सोबत कवीला यासारखी वाटते.

र)इतरांना सुखावणा या परं तु कवीला झळा देणा या-

२) कवी सोबत पुढील गो ट नी केले या कृती िलहा .
य)आयु य - ........................................
र)दु :ख -...............................................
३) अिभ य ती ०४
१)दु :खा या संगातून बाहेर पड यासाठी तु हांला मािहत असलेले उपाय िलहा .

२)तुम या मधील इतरांपे ा वेगळे असेणारे गुण तुम या श दात िलहा .

रं गुनी रंगांत सा या रंग माझा वेगळा!
गुंतुनी गुं यांत सा या पाय माझा मोकळा!
कोण जाणे कोठु नी ा साव या आ या पुढे;
मी असा की लागती ा साव यां याही झळा!
राहती मा यासव ह आसव गीतांपरी;
ह कशाच दु ख याला लागला: माझा लळा!
कोण या काळ कळे ना मी जगाया लागल
अ कुठे आयु य गेल कापुनी माझा गळा!
सांगती ‘ता पय’ माझ सार या खो ा िदशा :
चालणारा पांगळा अ पाहणारा आंधळा!’’
माणसां या म यरा हडणारा सूय मी :
मािझयासाठी न माझा पेट याचा सोहळा!

आ )खालील ओळ चा अथ प ट करा.
1)“राहती मा यासव ही आसव गीतांपरी ,
हे कशाच दु:ख याला लागला लळा!”

२)“ सांगती “ता पय”माझे सार या खो ा िदशा :
“ चालणारा पांगळा अ पाहणारा आंधळा !”
इ)का यस दय.
1)“रं गुनी रंगात सा या रंग माझा वेगळा !
गुंतुनी गुं यात सा या पाय माझा मोकळा !
या ओळ मधील िवचारस दय प ट करा .

२)“ कोण या काळ कळे ना मी जगाया लागल
अ कुठे आयु य गेल कापुनी माझा गळा !”
या ओळ मधील भावस दय प ट करा .

इ)रस हण
“माणसा या म यरा ी हडणारा सूय मी
मािझयासाठी न माझा पेट याचा सोहळा !”

प - .७ वचू चावला

 संत एकनाथ

अ.खालील किवते या आधारे सुचनेनुसार कृती करा. ०४
१) काम ोध वचू चाव याचा पिरणाम ........
२) काम ोध वचू चाव यामुळे याकुळ झालेला........
३) अित दा ण असणारी.........
४) मनु य पी इंगळी या दं भाचा पिरणाम
५) काम ोध पी वचवाचा उतारा.....

वचू चावला वृि क चावला ।
काम ोध वचू चावला ।
तम घाम अंगासी आला ।।धृ.।।
पंच ाण याकुळ झाला ।
याने माझा ाण चािलला ।
सव गाचा दाह झाला ।।१।।
मनु य इंगळी अित दा ण ।
मज नांगा मािरला ितन ।
सव गी वेदना जाण ।
या इंगळीची ।।२।
ा वचवाला उतारा ।
तमोगुण माग सारा ।
स वगुण लावा अंगारा ।
वचू इंगळी उतरे झरझरां ।।३।।
स व उतारा दे ऊन ।
अवघा सािरला तमोगुण ।
किच रािहली फुणफुण।
शांत केली जनादन ।।४।।
 संत एकनाथ

३)अिभ य ती ०४

१)काम ोध पी वचवाची बाधा झाली की माणूस बेताल वागू लागतो याब ल तुमचे िवचार
िलहा.
२)सि चारांचे मह व तुम या श दात िलहा.
आ)- खालील ओळ चा अथ िलहा.०४
१)मनु य इंगळी अित दा ण ।मज नागा मािरला ितने ।।
सव गी वेदना जाण। या इंगळीची।।
स व उतारा दे ऊन । अवघा सािरला तमोगुण ।
किचत रािहली फुणफुण। शांत केली जनादने ।।
इ)का यस दय / रस हण िलहा ०४

२) वचू चावला वृि क चावला

काम ोध वचू चावला
तम घाम अंगासी आला. या ओळोतील भावस दय प ट करा.
या वचवाचा उतारा तमोगुण मागे सारा स वगुण लावा अंगारा
वचू इंगळी उतरे झरझरा.
१)या वचवाचा उतारा तमोगुण मागे सारा स वगुण लावा अंगारा
वचू इंगळी उतरे झरझरा.
२)स व उतारा दे ऊन अवघा सािरला तमोगुण
किचत रािहली फुणफुण
शांत केली जनादने.

प पाठ: ९: समु क डू न पडलाय
 कवी वसंत आबाजी डहाके

कृती १ अ) खालील किवते या आधारे सूचनेनुसार कृती करा. ०४

१) खालील कृती िलहा.

य) अ व थ होणारा -

र) समु येथे क डू न पडला आहे -

ल) गगनचुब
ं ी इमारती मधील मुलाचे बालपण असे आहे -

व) समु ाला यांची काळजी वाटते -

२) क ) सं याकाळ या वेळी समु ाची झालेली अव था

ख) समु ाला िदसलेले शहराचे िच

अिभ य ती - ०४

१) बालपण हरवून बसले या आज या िपढीचे मनोगत तुम या श दात य त करा.
२) चंगळवादी सं कृतीत अडकले या शहरी समाजाचे िच ण तुम या श दात य त करा .
३) िनसग आिण मानव यांचे अतूट नाते तुत किवते या आधारे प ट करा .

प पाठ . ९- समु क डू न पडलाय

समु क डू न पडलाय गगनचुब
ं ी इमारत या गजांआड.

तो सं त वाटतो सं याकाळ : पजारलेली दाढी, झ या
. हताशपणे पाहत असतो समोर या बि सा या मज यावरील मुलाकडे ,
याचं बालपण उं चच उं च पण अ ं द झालंय
आिण याची याला क पनाच नाही.
समु ा या डो यांत थक याचं आभाळ उतरत येतं.
आिण िशणून तो वळवतो डोळे .
इमारत या पलीकड या र यावर थकले या माणसांचे पाय, बसच चाकं
समु अ व थ होऊन जातो
शहरा या आयु या या िवचाराने .
ते हा तो मनांत या मनांतच मु त होऊन िफ ं लागतो
शहरांत या र यांव न, व यांमधून.
उिशरापयत रा तो बसलेला असतो
टे शनवर या बाकावर एकाकी, समोर या ळांवरील रहदारी पाहत,
हातांवर डोकं ठे वन
ू अधिमट या डो यांनी
याला आठवतं या याच शेजार
पाय मुडपून कसंबसं झोपलेलं एखादं मूल,
याचं बालपण टे शनवर या बाकाएवढं ,
आिण याची याला क पना असावी कवा नसावी.
समु िख हसतो आिण िशणले या पाप या िमटू न घेतो.
याला काळजी वाटते सा यां याच बालपणाची
वय कां या शहरांतील.

 कवी वसंत आबाजी डहाके

आ) का यपं तीचा अथ िलहा.

टे शनवर या बाकावर एकाकी, समोर या ळांवरील रहदारी पाहात,

हातांवर डोकं ठे वून अध िमट या डो यांनी.

इ ) का यस दय / रस हण - ०४

१) हताशपणे पाहत असतो समोर या ३२ या मज यावरील मुलाकडे , यांच बालपण उं चच उं च
पण अ ं द झालंय आिण याची याला क पनाच नाही.
२) समु िख हसतो आिण िशणले या पाप या िमटू न घेतो.

याला काळजी वाटते सा यां याच बालपणाची वय कां या शहरातील.

३)समु अ व थ होऊन जातो

शहरा या आयु या या िवचाराने

ते हा तो मनात या मनातच मु त होऊन िफ लागतो

शहरात या र यांव न, व यांमधून

उिशरापयत रा ी तो बसलेला असतो

प ११ . आरशातील ी
 िहरा बनसोडे

कृती.१.अ)खालील किवते या आधारे सुचनेनुसार कृती करा . ०४
 आकलन.
१)कोण ते िलहा.
य .पाऊस तरंग झेलणारी –
र -अंतबा बदललेली –

ल.सव बहार लावणारी –
व .आभाळ झु यावर झुलणारी –

श-अंगणात दाराजवळ थांबलेल-े
ब- बागेत वाट पाहणारी –

२)पुढील अथ चा श दसमूह िलहा.
य-दु :खामुळे होणारा दयाचा आ ोश. .............................
र - बु ीने थर असणारी ............................

३)अिभ य ती
१) कुटु ं बातील ि यां या भुिमकेब ल तुमचे िवचार िलहा .
२)संसार करत असताना ही येक ीने वतःचे अ त व िटकवले पािहजे या िवषयी तुमचे मत िलहा.

आरशातील ी
सहज आरशात पािहले िन डोळे भ न आले
आरशातील ीने मला िवचारले, ‘तूच ना ग ती!
माझेच प यालेली, तरीही मी नसलेली
िकती बदललीस ग तू अंतब !...
तुला सांगू तु या अंतरीचे सुद
ं र पूवरं ग
ऐक हं !... तू कशी होतीस ते!
पावसाचे तरंग ओंजळीत भरणारी चैत यमयी बािलका
अंगणात िदवे लावावेत तसे सवच बहर लावणारी तू नवयौवना
व नांचे पंख लावून आभाळ झु यावर झुलणारी तू येयगंधा
िन आज नखिशखांत तू!तू आहे स फ त थत ा राणी ...
आरशात भेटलीस तरी बोलत नाहीस ग मन उलगडू न
ओठ मा असतात िपळवटलेल,े खसकन दे ह तोडले या फुलांसारखे,
इतकी कशी वेढून गेलीस या घनगद संसारात
जळतेस मा अहोरा पारंपिरकतेचे वरदान समजून
अंगणात थांबले या तु या ेयस चांद याला
दार उघडू न आत घे याचेही भान नाही ग तुला
बागेतली ती अ ड जाईही पगुळतेय तुझी वाट पाहू न पाहू न
पण तू, तू मा झालीस अ त वहीन ाण हरवलेली पुतळी
अनेकदा तुला मी अशी पाहते की काळीजच हं बरते
रा ी या एकांतात तर हु ं दका कंठात दाबून
िशवत असतेस तुझे िठकिठकाणी फाटलेले दय
िन पदराखाली झाकतेस दे हामध या अस कळा’
ितचे हे बोलणे ऐकताच मी वतच हदकळतेय:
आिण अशातच, ती मला ग जारीत, जवळ घेत
अिधकारवाणीने हणाली-
‘रडू नकोस खुळे, उठआिण डो यातले हे आसू !
सोडू न दे शेजार या त यात
िन घेऊन ये हातात
नुकतीच उमललेली शु कमळाची स फुले’ (िफिन स(

आ)का यपं तीचा अथ प ट करा. ०४
1)“अंगणात थांबलेला तु या ेयस चांद याला
दार उघडू न आत घे याचेही भान नाही ग तुला
बागेतील ती अ ड जाई ही पगुळतेय तुझी वाट पाहू न पाहू न
पण तू तू मा झालीस अ त वहीन ाण हरवलेली पुतळी “

२) सहज आरशात पिहले िन डोळे भ न आले .
आरशातील ीने मला िवचारले “तूच ना ग ती !
माझेच प यालेली ,तरीही मी नसलेली
िकती बदललीस ग तू अंतबा ....!

 इ) का यस दय./ रस हण ०४

“पावसाचे तरंग ओंजळीत भरणारी चैत यमई बािलका
अंगणात िदवे लावावेत तसे सवच बहार लावणारी तू नवयौवना”
व नांचे पंख लावून आभाळ झु यावर झुलवणारी तू येयगंधा
िन आज नखिशखांत तू...तू आहेस फ त थत ा राणी !
या ओळ मधील का यस दय प ट करा .

अनेकदा तुला मी अशी पाहते की काळीजच हं बरते
रा ी या एकांतात तर हु ं दका कंठात दाबून
िशवत असतेस ठीकिठकाणी फाटलेले दय”
या ओळ तील भावस दय प ट करा .
“आरशात भेटलीस तरी बोलत नाहीस ग मन उलगडू न
ओठं मा असतात िपळवटलेले ,खसकन दे ह तोडले या फुलांसारखे
इतकी कशी वेढून गेलीस या घनगद संसारात
जळतेस मा अहोरा पारंपािरकतेचे वरदान समजून “
या ओळ चे रस हण करा .

िवभाग -३- सािह य कार- कथा

(१) कथा सािह य कारपिरचय ०४

(२) कृती करा
(अ) कथा या श दाचा श दश: अथ

(आ) यासाठी कथा िलिह या जाऊ शकतात.

(इ) कथा हणजे .....

(३) उ रे िलहा.

(अ) कथेचा ज म कसा झाला ? प ट करा.

(आ) कोण या मूळ धातूपासून कथा हा श द ढ झला ते िलहा.

(इ) कथेची पूवपीिठका थोड यात प ट करा.

(ई) कथे या सादरीकरणाचे दोन पैलू प ट करा.

(उ) कोण या िवशेषांमुळे कथा आजही लोकि य आहे ते िलहा.

(४) कथेला समपक शेवटही असतो याबाबत तुमचे मत प ट करा.

(५) “कथेचे ‘सादरीकरण’ ही एक कला आहे आिण यो य य नाने ही कला सा य होऊ शकते.”

या िवधानाब ल तुमचे मत प ट करा.

(६) कथाकथन आिण कथा अिभवाचन यासाठी यावसाियक संधीचे े े ....

 कथांवर आधािरत कृती -०६

१. शोध

- व. पु. काळे

- कृती–

(१) कृती करा.

(अ) अनुचं जेवण आटोपलं होतं ... तरीही

(आ) मु ताकडे नजर रोखीत अनु हणाली...

(इ) ‘आबासाहे ब, अनु िदसत नाही कुठं ?’

(ई) अनु एका महाराजचं िवधान नेहमी ऐकवते.

(उ) अनु कोणती नोकरी करणार ?

(२) थोड यात उ रे िलहा.

(अ) अनुने पाठवले या प ातील ओळी िलहा.

(आ) अनुने मुंबईत कोण या हॉ पटलम येनोकरी िमळवली ?

(इ) ‘डॉ टर पे ा नस मह वाची’ अनु या या िवधानाचा परामश या.

(ई) एकाएकी अनुचा नूर बदलला याचे कारण िलहा.

(२) अनु या य तरेखे या िवकासातील ट पे

(३) कृती करा.

(१)डॉ टर आिण नसचा पेशा यातील वेगळे पण

डॉ टर नस

(४)तुम या श दात िलहा.

(अ)आबाचे य तम व.

(आ) अनुचा वभाव िवशेष.

(इ)टॅ सी ाय हरचे संगावधान.

(५) वमत.

(अ)‘शोध’ या कथे ची समपकता तुम या श दांत रेखाटा.

(आ)आज या पिर थतीत एका पयाचे मह व तुम या श दांत िलहा.

(इ)कथेतील एक पया या नोटे चे मह व आपणांस कसे वाटते ते िलहा.

(ई) अनु आिण अनु भोवतालचे संग याचा शोध या कथे या आधारे प ट करा.

(उ) शोध या कथेतील रह याचा उलघडा कसा होतो ? ते तुम या श दांत िलहा.

(५)अिभ य ती

(अ) ‘माझी व तू मला कधीच परत िमळणार नाही. एकानोटे साठी तुमची ही अव था झाली...

माझी य मुलगी जे हा कायमची सोडू न गेली, ते हा मी काय केलं असेन ?’ या िवधानाबाबत

तुमचे िवचार िलहा.

(आ)दै नंिदन जीवनात ‘टॅ सी ाय हर’ यां याकडे पाह याचा टीकोन प ट करा.

२.गढी

- डॉ. ितमा इंगोले

- कृती–

(१) अ) चौकटी पूण करा.

१) गावाकडू न वाहत जाणारी नदी -

२) बापू गु ज ना काय माचे होतं -

३) बापू गु ज या लहानपणी गावात न हती -

४) िबन बापाचं लेक -

५) गावाम ये शानानं उभी राहणारी -

आ) सहसंबंध प ट करा.

१) गावाभोवतालची झालर -

२)काळीभोर जमीन -

३)डो याएवढं वाढलेलं -

४)पांढरी पांढरी -

(२)कृती करा.

१)बापू गु ज ना
आठवणा या
िविवध गो ी

२)बापू
गु ज सोबतची
माणसे

(३) खालीलपैकी वैदभ भाषेतीलश दसमूहांचा अथ िलहा.

(अ) (१) कवतीक पाहे -

(२) साजरं गाव -

(३) आवतन हतं -

(४) नासुक या ह याई पडाले झो बते -

(आ) कृती करा.

(१) वैदभ बोलीतील वा चार

(२) कथेतील िविवध हणी

(४) थोड यात उ रे िलहा.

(अ) सातपु ा या दु प ावर वसले या लहान या गावाचे वणन करा.

(आ)गु ज ना आठवणा या एक दोन गो टी िलहा.

(इ) शाळे साठी गु ज नी कोणते य न केले ते प ट करा.

(ई) बोिडगमधील मुलांचे वणन प ट करा.

(उ) गावात पावसा यात होणारे बदल प ट करा.

(५) वमत

(अ)गावात शाळा उघडणा या बापूगु ज चे वभाविच तुम या श दांत िलहा.

(आ)संप या गे यानंतर बापूगु ज ची अव था तुम या श दांत रेखाटा.

(इ)‘गढी’ याकथेतील गढीची बदलती पे तुम या श दांत प ट करा.

(ई) बोिडगमधील मुलांचग
े ु ज ब लचे ेम तुम या श दांत िलहा.

(६)अिभ य ती

(अ)बापूगु ज ची भानाव था ‘गढी’ या कथे त कशी रेखाटली आहे , ते शोधून एकेका
उदाहरणा ारे प ट करा.

(आ)व हाडी अथ त वैदभ बोली भाषा तु हाला कशी वाटली, तुम या श दांत ितचे वेगळे पण
प ट करा.

(इ) ‘गढी’ याकथेची साथकता आिण साम य प ट करा.

(ई) ‘अरे, मानसानं पयले पानी पावावं अ मं ग पोवावं” या वा यातील समपकता प ट पटवून
ा.

िवभाग- ४- उपयोिजत मराठी

 मुलाखत लेखन

कृती ४ अ) खालीलपैकी कोण याही दोन कृती सोडावा. (४)

१) मुलाखतीचे हे तु थोड यात िवशद करा.
२) मुलाखतीची पूवतयारी कशी करावी यािवषयी मािहती तुम या श दात प ट करा/ िलहा.
३) मुलाखत हणजे पूव िनयोिजत संवाद असतो हे तुम या श दात प टकरा.
४) मुलाखतीचा ारंभ हा ो यां या व वाचकां या काळजाचा ठाव घेणारा असावा यािवषयी
थोड यात आपले मत िवशद करा.
५) मुलाखत घेताना यावयाची द ता िवषयी िलहा.
६) मुलाखत घेताना न की काय करावे यािवषयी चे मु े िवशद करा.

आ) खालीलपैकी कोण याही दोन कृती सोडवा (१०)

१) िदले या मु ां या आधारे मुलाखती या व पािवषयी ची मािहती सुमारे १० ते१२ ओळीत प ट
करा.

मुलाखत हणजे संवाद– पूविनयोजन– हे तुपव
ू क- ितघांचा सहभाग- व प िविवधांगी- एकावेळी एका
य तीची मुलाखत- अनेक य त ची मुलाखत- मुलाखतीचे व प िलिखत,मौिखक, विनमुि त व
कट– िवचार वतक– भावना धान– कुतूहल- सव बाजू प ट- अनु भव कथन–वाड.मयीन स दय-
िप ांनी मागदशन- वेगवेग या व पा या मुलाखती- यां याजवळ सांग यासारखे काही-
यां याकडू न ऐक यासारखे- समाजातील अनेक य ती-उदा. कतृ वसंप य ती, असाधारण
य ती, जगावेगळे आ हाने पेलून असामा य कतृ व गाजवणारी य ती - उदाहरणासिहत प टीकरण.

२) िदले या मु ां या आधारे मुलाखतीची पूवतयारी यािवषयी िलहा.

मुलाखत- मुलाखतीचा पाया- आव यक ती मािहती- िवषयासंबध
ं ी सखोल वाचन– उि ट– िवषय–
वेळ- सं या- यो य म- मुलाखतीचे व प- मुलाखतीचे मा यम- मुलाखतीसाठी यव था.

३) िदले या मु ां या आधारे मुलाखितची सु वात यािवषयीची मािहती १० ते१२ ओळीत िलहा.

मुलाखतीचा ारंभ– ोते, वाचक मनाने गुंतणे - आनंद - नैस गक, सहजपणे,ओघाओघात-
कृि मते चा पश– मुलाखतदा याचा वभाव, शैली–चूटका–िक सा– श दफेक- वातावरण –
मुलाखतीचीनांदी– मुलाखतकाराचाआ मिव ास – ोते/वाचक गुंतणे.

४) िदले या मु ां या आधारे नोकरीसाठी ची मुलाखत िवषयी मािहती सुमारे १०ते१२ ओळीतिलहा.

नोकरीसाठी या मुलाखतीचे बदलते व प- मुलाखतीम ये जोखणे- य तम वाचे मू यमापन-
वतनाशी संबिं धत - जीवन िवषयक टीकोन- उमे दवाराकडू न अपे ा- मुलाखतीत अिधक
ाधा य- मुलाखतीचे वैिश .

५) खालील मु ां या आधारे मुलाखत घेताना यावयाची खबरदारी/ द ता/ काळजी या िवषयी
मािहती १० ते१२ ओळीत िलहा/िवशद करा.

ांची रचना– वातावरण- ािवषयीची पूवतयारी- मुलाखतकारची भूिमका- वेळेचे बंधन.

 मािहती प क

४.खालीलपैकी कोण याही दोन कृती सोडवा.

१) मािहतीप काचे व प प ट करा.

२)मािहतीप क हणजे काय ते सोदाहरण िलहा.

३)मािहतीप कामुळे मािहती दे णारा व घेणारा यां यात एक नाते िनम ण होते, या िवधानाची साथकता
प ट करा.

४)आज या काळात यवसाय वृ ीसाठी उ कृ ठ मािहतीप काची आव यकता आहे ,या िवधानाची
साथकता पटवून दया .

५) मािहतीप काची गरज असणा या े ांची नावे सांगा .

६) मािहतीप क वाचून झा यावर लोकांनी ते जपून ठे वणे हणजे उ म मािहतीप क या िवधानाब ल
तुमचे मत िलहा .

७) मािहतीप कामुळे आपले उ पादन लोकांपायत सहज पोहचिवता येते .सोदाहरण प ट करा.

८) नवन या योजना ,नवीन उ पादने हे ाहकांपायत पोहोचािव यासाठी मािहतीप काचा वापर वाढत
आहे .या बाबत तुमचे मत िलहा.

९) मािहतीपा का या रचनेम ये कोणकोण या गो टी असा यात या ब ल सिव तर मािहती िलहा .

१०) उ कृ ट मािहतीप क तयार कर यासाठी आव यक असणा या गो ट ची मािहती सोदाहरण िलहा .

११) आकषक मांडणी व भावी भाषाशैली ही मािहतीप काची मुख वैिश टे आहेत ते साकारण िलहा.

१२) मािहतीप क तयार कर याकिरता क पनाश तीची आव यकता आहे . सोदाहरण िलहा .

१३) आप या उ पादनाची िव ासाहत वाढिव यासाठी उ कृ ठ मािहतीप काची आव यकता आहे .
या िवधानाब ल तुमचे मत िलहा .

अहवाल लेखन

अ)

1)अहवाल हे एक उपयु त द तऐवज आहे .हे िवधान प ट करा.

२)अहवाल हा कोण याही काय माचा आरसा असतो ,या िवधानाची साथकता प ट करा.
३)िव सिनयता हे अहवालाचे मह वाचे वैिश े आहे .सोदाहरण प ट करा.श दमय दा हा आदश
अहवालाचा िवशेष आहे हे सिव तर िवशद करा

आ)

1) खालील मु ां या आधारे अहवाल लेखन करताना ल ात यावया या बाबी तुम या श दात िलहा

अहवालची भाषा........ अहवाल लेखकाचे भाषेवरील भु व ...... सारांश प
......िविवधता......िव सनीयता .

२)अहवाल लेखनाची वैिश े मु ांना अनु स न प ट करा.

1)व तुिन ठता आिण सु प टता
२) श दमय दा
३) िन:प पातीपणा

३)खालील मु ां या आधारे अहवालाचे व प तुम या श दात िलहा.

काय माचा हेतू.....तारीख...वेळ...सहभागी य ती...िवचारमांडणी ....... ितसाद .
४)खालील मु ां या नाधारे अहवालची आव यकता तुम या श दात िलहा,
भिव यकालीन िनयोजन........ मह वकां ी उप म.....परं परा.....बारीकसारीक गो ट ची न द
........िविवध सं थाना होणा या घडामोड ना अिधकृतता ा त ......िव सनीयता.

५) खालील मु ां या आधारे अहवालाची अंगे तुम या श दात िलहा.

ा तािवक.....िव तार..... समारोप.........अहवालाची भाषा.

६)आदश अहवाल लेखना या बाबी सिव तर तुम या श दात िलहा.

७) वा तवदश लेखन हा अहवालाचा आ मा आहे हे िवधान प ट करा.

िवभाग-५- याकरण व लेखन

 याकरण.
वा य कार कृती

५: अ.सूचनेनुसार कृती करा.

१.िकती अफाट पाऊस पडला काल !

 वरील वा याचे यो य िवधानाथ वा य ओळखून िलहा.

१. काल काय कमी पाऊस पडला का ?

२. काल कमी पाऊस पडला.

३. काल खूप पाऊस पडला.

४. काल खूप पडला नाही.

२.ही इमारत खूपच उं च आहे .

 वरील वा याचे यो य उ गाराथ वा य ओळखून िलहा.

१. ही इमारत काही कमी उं च नाही

२.ही इमारत िकती उं च.

३. िकती लहान आहे ही इमारत !

४. बापरे !केवढी उं च आहे ही इमारत

३.आज या जीवनात िवल ण वेगवानता आढळते.

 वरील वा याचे उ गाराथ वा य ओळखून िलहा.

१.िवल ण वेगवानता आज या जीवनात आढळते का ?

२. िकती िवल ण वेगवानता आढळते आज या जीवनात !

३. आज या जीवनात िवल ण वेगवानता आढळते खूप !

४. िवल ण वेगवानता आज या जीवनात आढळत नाही.

४.िनसगर य थान कवा मं िदर पाह यासाठी ही माणसे का जात नाहीत ?

 वरील वा याचे िवधानाथ वा य ओळखून िलहा.

१. माणसांनी िनसगर य थान कवा मं िदर पाह यासाठी जायला हरकत नाही.

२. िनसगर य थान कवा मं िदर पाह यासाठी िकती माणसे जातात ?

३. िकती माणसे िनसगर य थान कवा मं िदर पाहायला जातात !

४. िनसग र य थान कवा मं िदर पाह यासाठी माणसे जायला नकोत.

५. माणसं वतःचा छं द कसा िवस शकतात ?

 वरील वा याचे यो य िवधानाथ वा य ओळखून िलहा.

१. माणसं वतःचा छं द नेहमी िवसरतात.

२.माणसं वतःचा छं द िवस न जातात.

३. माणसं वतःचा छं द िवस शकत नाहीत.

४. माणसं वतःचा छं द िकती ल ात ठे वतात.

५: ब. सूचने माणे सोडवा.

१.परशा ने न पणे िवचारला न हता.(होकाराथ करा. )

२. आनंदा त राह याची सवयच जडायला हवी. ( नकाराथ करा.)

३. पुढील सगळे माग बंद च होते. (नकाराथ करा.

४. याची सर इतर कुणाला येणार ? ( िवधानाथ करा.)

५. तु या अंगात लई हाडं है त. ( उ गाराथ करा. )

 समासकृती
 यो य पय य िनवडा.

१. 'दरडोई' या सामािसक श दातील समास ओळखून िलहा.

अ. त पु ष समास

ब. अ ययीभाव समास

क. ं समास

ड. बहु ीही

२. 'जीवनच ' या सामािसक श दातील समास ओळखून िलहा.

अ. िवभ ती त पु ष समास

ब. ि गू समास

क. ं समास

ड. अ ययीभाव समास

३. 'पंचमहाभूते' या सामािसक श दातील समास ओळखून िलहा.

अ. अ ययीभाव समास

ब. ि गू समास

क. ं समास

ड. बहु ीही समास

४. ' ीपु ष' या सामािसक श दातील समास ओळखून िलहा.

अ. बहु ीही समास

ब. अ ययीभाव समास

क. त पु ष समास

ड. ं समास

५.'ल मीकांत 'या सामािसक श दातील समास ओळखून िलहा.

अ.बहु ीही समास

ब.अ ययीभाव समास

क.त पु ष समास

ड : ं समास

६. ' ितवष ' या सामािसक श दातील समासाचे नाव िलहा.

७.'दं तवै ' या सामािसक श दातील समासाचे नाव िलहा.

८.'परमे र 'या सामािसक श दातील समासाचे नाव िलहा.

९.'सुखदु ःख' या सामािसक श दातील समासाचे नाव िलहा.

१०.'श दकोश' या सामािसक श दातील समासाचे नाव िलहा.

 योग कृती
 यो य पय य िनवडा.

१. समीर िच रं गवतो. या वा यातील योग ओळखून िलहा.

अ . कतरी योग

ब . कमणी योग

क . भावे योग

२. लोकांना पेढे वाटणं वेगळं . या वा यातील योग ओळखून िलहा.

अ.कतरी योग

ब .कमणी योग

क .भावे योग

३.समीर ने िच रं गिवले. या वा यातील योग ओळखून िलहा.

अ .कतरी योग

ब.कमणी योग

क.भावे योग

४. क टाची भाकर गोड लागते.. या वा यातील योग ओळखून िलहा.

अ.कतरी योग

ब.कमणी योग

क.भावे योग

५. तु ही गाडीतच बसा.. या वा यातील योग ओळखून िलहा.

अ.कतरी योग

ब.कमणी योग

क.भावे योग

६.भावे योग असलेले वा य शोधून िलहा.

अ. आज लवकर सांजावले.

ब. याने कपाटात पु तक ठे वले.

क. आ ही अनेक िक ेपािहले.

७. कतरी योग असलेले वा य शोधून िलहा.

अ.तबे यातून ा यघोडाअचानक पसार झाला.

ब. माव यांनी श स
ू यु भूमीवर घेरले.

क. युवािदनी व याने ेरणादायी भाषण िदले.

८. कमणी योग असलेले वा य शोधून िलहा.

अ. मुले दशनातील िच े पाहतात.

ब. आ ही शे यांना बांधले.

क. भारतीय संघाने िव चषक पध जकली.

९. कतरी योग असलेले वा य शोधून िलहा.

अ) सुरेश गाय बांधतो.

ब )सुरेश ने गाय बांधली.

क) सुरेशनेगायीलाबांधले.

१०. भावे योग असलेले वा य शोधून िलहा.

अ )सुरेश गाय बांधतो.

ब )सुरेश ने गाय बांधली.

क )सुरेश ने गायी ला बांधले.

 अलंकार कृती

यो य पय य िनवडा.

 पुढील का यपं त तील अलंकार ओळखून िलहा.

१. मुंगी उडाली आकाशी

ितने िगिळले सूय सी !

अ) अथ तर यास

ब ) अन वय

क ) अितशयो ती

ड ) अप हु ती

२. जो अंबरीउफळताखुरलगलाहे |

तो चं मािनजतनूविरडागलाहे !

अ ) अथ तर यास

ब )अन वय

क )अितशयो ती

ड )अप हु ती

३.आहे ताजमहाल एक जगातीतोतोच या यापरी

अ) थ तर यास

ब )अन वय

क )अितशयो ती

ड )अप हु ती

४. नहे नयन, पाक या उमल या सरोजांतील I

न हे वदन, चं मा शरिदचा गमे केवळ॥

अ )अथ तर यास

ब )अन वय

क )अितशयो ती

ड )अप हु ती

५. अनंत मरण अधी मराव ,

वातं याची आस धरावी,

मािरल मरणिच मरणाभावी ,

मग िचरं जीव पण ये बघत.

अ )अथ तर यास

ब )अन वय

क )अितशयो ती

ड )अप हु ती

६. हा आंबा साखरेसारखा गोडआहे .

अ ) आबा.

ब )साखर

क ) गोड

 यो य पय य िनवडू न िलहा.

१. या अलंकारात उपमे याला उपमेयाचीच उपमा यावी लागते.

अ ) अप हु ती

ब )अन वय

क )अितशयो ती

२. या अलंकारात उपमे याचा िनषेध क न उपमे य हे उपमानच आहे असे सांिगतलेले असते.

अ ) अन वय

ब )अितशयो ती

क )अप हु ती

 पुढील उदाहरणातील उपमान ओळखून िलहा.

१.न हे नयन पाक या उमल या सरोजांतील

अ )न

ब ) कमळ पाक या

क )उमलणे

२. परशा सहासारखा उ व बलदं ड होता.

अ )परशा

ब ) सह

क )बलदं ड

 वा चारकृती

१ 'जमीन अ मानचा फरक असणे .'या वा चाराचा अथखालील पय यांतून ओळखून िलहा.

अ ) खूप तफावत असणे. ब ) फरक नसणे .

क ) जमीन पाहणे. ड ) जिमनीवर असणे.

२..'जमीन अ मानचा फरक असणे.'या वा चाराचा वा यात उपयोग करा.

३.'अंगावर काटा येणे . 'या वा चाराचा अथखालील पय यांतून ओळखून िलहा.

अ ) अंगाला काटे टोचणे ब ) भीतीने अंगावर शहारा येणे

क ) अंगात काटे घुसणे ड ) अंगावर काटे पडणे

४. 'अंगावर काटा येणे'या वा चाराचा वा यात उपयोग करा.

५.'साखरझोपेत असणे'या वा चाराचा अथ खालील पय यांतून ओळखून िलहा.

अ ) झोप न येणे ब ) झोपेत साखर खाणे

क ) पहाटे या गाढ व नल िन े त असणे ड ) दु पारची झोप

६. 'साखरझोपेत असणे या वा चाराचा वा यात उपयोग करा.

७. 'खल करणे 'यावा चाराचा अथ खालील पय यांतून ओळखून िलहा.

अ ) हसणे ब ) ख ाकरणे

क ) चच करणे ड ) शरणयेणे

८.'खल करणे 'या वा चाराचा वा यात उपयोग करा.

९. ' सहाचा बकरा होणे'या वा चाराचा अथ खालील पय यांतून ओळखून िलहा.

अ ) ताकद येणे ब ) आनंदी होणे

क ) सह िदसणे ड ) सव अवसान गळू न पडणे

१०. ' सहाचा बकरा होणे'या वा चाराचा वा यात उपयोग करा

 वा य चाराचा यो य अथ शोधून िलहा .
अ गट ब गट
१)संसार साधणे अ) नेहमी क ट करणे
२)मन दाबणे आ)शरीर क टवणे
३)पाणी शदणे इ) पंच सावरणे
४)दे ह तोडणे - ई)मनापासून क ट करणे .
५)मातीत नांदणे उ)राहाटा ारे पाणी उपसणे .
६)रोज मरणे ऊ)मातीत शेतीचे काम आनंदाने करणे.

िवभाग ५- लेखन

आ) खालीलपैकी कोण याही एका िवषयावर सुमारे २०० ते २५० श दात िनबंध िलहा .

१) कोरोना संकटाचे मानवी जीवनावरील पिरणाम

२) पोिलसाचे मनोगत

३) जल यव थापन – भिव यकालीन िनयोजन

४) भूक नसती तर ....?

५) चला मन घडवू या

६) आ हान दू षण रोख याचे

७) वाचाल तरच वाचाल!

८) ामीण सहजीवन

९) महापुराचे थैमान

१०) शाळे चे मनोगत

११) online िश ण काळाची गरज

कृती ५ आ)खालीलपैकी कोण याही एका िवषयावर सुमारे २००ते २५० श दांत िनबंध िलहा.

१)माझे पिहले भाषण

२)मी अनुभवलेला पिहला पाऊस

३)आमचे किन ठ महािव ालय

४)वष ऋतूतील आमची सहल

५)माझे आवडते िश क

६)माझी आई

७)मा या आठवणीतील बाबा

८)माझा आवडता लेखक

९)माझा वगिम

१०)शेतक याचे मनोगत

११)कोरोना ताची कैिफयत

१२)मी वसुंधरा बोलतेय

१३)पु तकाचे मनोगत

१४)मोबाईलचे मनोगत

१५)महािव ालयीन त णाचे मनोगत

१६)परी ा र झा या तर......

१७)कलावंत नसते तर......

१८)श दच नसते तर.....

१९) व न नसती तर....

२०)ऑनलाईन िश ण यो य की अयो य?

२१) मण वनी शाप की वरदान

२२)वाचते होऊया

२३)मराठी आमुची मायबोली

२४)आज या त णांपढ
ु ील आ हाने

ी-पु ष समानता काळाची गरज

२५)कोरोनाने जगाला काय िशकवले?