HBSE Class 11 Sample Paper 2024 Sanskrit

HBSE
MODEL PAPER
2024
Practice Papers
MODEL PAPERS
Marking Scheme
ANSWER KEY

आदर्शप्रश्नपत्रम् (2023-24)

कक्षा - एकादर्ी कोड न. - 526
रोल नं०

संस्कृतम्
समयः - होरात्रयम् ] [ पूर्ाा ङ्ाः - 80

 कृपया जााँ च कर लें कक इस प्रश्न-पत्र में मुकित पृ ष्ठ 8 तथा प्रश्न 14 हैं ।
 प्रश्न-पत्र में दाकहने हाथ की ओर कदए गये कोड नम्बर तथा सेट को छात्र उत्तर पुस्तिका के मुख्य पृष्ठ पर कलखें।
 कृपया प्रश्न का उत्तर कलखना शुरू करने से पहले, प्रश्न का क्रमाङ् अवश्य कलखें।
 उत्तर-पुस्तिका के बीच में खाली पन्ना/पन्नें न छोडें ।
 उत्तर-पुस्तिका के अकतररक्त कोई अन्य शीट नहीं कमलेगी। अतः आवश्यकतानुसार ही कलखें और कलखा उत्तर न
काटें ।
 परीक्षाथी अपना रोल नं ० प्रश्न-पत्र पर अवश्य कलखें। रोल नं ० के अकतररक्त प्रश्न-पत्र पर अन्य कुछ भी न कलखें
और वैकस्तिक प्रश्नों के उत्तरों पर ककसी प्रकार का कनशान न लगाएाँ ।
 कृपया प्रश्नों के उत्तर दे नें से पूवा यह सुकनकित कर लें कक प्रश्न-पत्र पूर्ा व सही है , परीक्षा के उपरान्त इस
सम्बन्ध में कोई भी दावा स्वीकार नही ं ककया जायेगा।

 सामान्यकनदे र्ााः :–

(i) प्रत्येकं खण्डम् अकिकृत्य उत्तराकर् एकस्तिन् स्थाने क्रमेर् लेखनीयाकन ।
(ii) प्रश्नसंख्या प्रश्नपत्रानुसारम् अवश्यमेव लेखनीया।
(iii) श्रेष्ठाङ्ान् प्राप्तये सुस्पष्टः लेखः लेखनीयः ।

 अस्मिन् प्रश्नपत्रे पञ्च खण्ााः सस्मन्त :–

खण्डः 'क' अपकित-अवबोिनम् - 10 अङ्ाः
खण्डः 'ख' रचनात्मक-कायाम् - 17 अङ्ाः
खण्डः 'ग' पकित-अवबोिनम् - 31 अङ्ाः
खण्डः 'घ' अनुप्रयुक्त-व्याकरर्म् - 06 अङ्ाः
खण्डः 'ङ' पािािाररताः बहुकवकिीयाः प्रश्नाः - 16 अङ्ाः

खण्ाः ‘क’
अपकित-अवबोधनम्

1. अिोकलस्तखतं गद्ां शं पकित्वा प्रदत्त प्रश्नानाम् उत्तराकर् यथाकनदे शं संस्कृतेन कलखत - 10

जीवने अनुशासनस्य महत्त्वपूर्ं स्थानम् अस्ति। अनुशासनं कवना जनः जीवने एकं पदम् अकप ितुं न
सक्षमो वताते। गृहे समाजे ग्रामे नगरे दे शे कवदे शे च सवात्र अनुशासनेन सवाा कर् कायाा कर् पूर्ाा कन भवस्ति। यथा
कमलेन जलं शोभते तथैव अनुशासनेन मनुष्यस्य जीवनं शोभते। कनयमपालनमेव अनुशासनम्। यत्र नास्ति
अनुशासनं तत्र नास्ति उन्नकतः सुखं च। अतः जीवने उन्नते ः सुखस्य च प्रथमं सोपानम् अनुशासनम्।
अनुशासनपालनाय दण्डम् आवश्यकं करर्ीयम्। दण्डः शास्ति प्रजाः सवाा ः इकत ककथतम् ।

(अ) एकपदे न उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×1=2

(क) जीवने कस्य महत्त्वपूर्ं स्थानम् अस्ति?
(ख) अनुशासनं कवना जनः जीवने ककं ितुं न सक्षमो वता ते?
(ग) केन सवाा कर् कायाा कर् पू र्ाा कन भवस्ति?

(ब) पूर्ावाक्येन उत्तरत - (केवलं प्रश्नद्वयम्) 2×2=4

(क) यथा कमलेन जलं शोभते तथैव अनुशासनेन कस्य जीवनं शोभते ?
(ख) अनुशासनपालनाय ककम् आवश्यकं करर्ीयम्?
(ग) कस्तिन् उन्नतेः सुखस्य च प्रथमं सोपानम् अनुशासनम् ?

(स) अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्ाकं संस्कृतेन कलखत । 1

(द) यथाकनदे शम् उत्तरत - ( केवलं प्रश्नत्रयम् ) 3×1=3

(i) "उन्नकतः " इत्यस्य शब्दस्य कवलोमपदं ककम् ?
(क) अवनकतः (ख) मूखाः
(ग) प्रवीर्ः (घ) पस्तण्डतः

(ii) "जीवने" इत्यस्तिन् शब्दे का कवभस्तक्तः ?
(क) चतुथी (ख) पञ्चमी
(ग) तृतीया (घ) सप्तमी

(iii) "प्रजाः सवाा ः " अत्र कवशेर्र्पदं ककम्?
(क) प्रजाः (ख) कमायोगी
(ग) जनः (घ) सवाा ः

(iv) "मनुष्यस्य" इत्यस्तिन् शब्दे का कवभस्तक्तः ?
(क) चतुथी (ख) पञ्चमी
(ग) सप्तमी (घ) र्ष्ठी

खण्ाः ‘ख’
रचनात्मक-कायश म्

2. कनज अध्ययनस्य प्रगतेः कवर्ये अग्रजं प्रकत कलस्तखतं कनम्नकलस्तखतं पत्रं मञ्जूर्ायां प्रदत्तैः पदै ः पूरयत - 5

परीक्षाभवनम्

कदनाङ्ः 23-03-2023
पूजनीय (i) .................. !

सादर नमस्कार।

कवनम्रकनवेदनम् अस्ति यत् सम्प्रकत मम अध्ययनं कनयकमतम् अस्ति। अहं प्रातः (ii) ................. उत्थाय सप्तवादनं
यावद् अध्ययनं करोकम। गतमाकसक-परीक्षायां गकर्तकवर्ये शतप्रकतशतम् अङ्ान् गृहीत्वा अहं कनज कक्षायां (iii) ............
प्राप्तवान्। संस्कृते मया 98% (iv) ................... प्राप्ताः । वाकर्ाकपरीक्षायां भवत्कृपया इतोऽकप (v) ................ सफलतां
प्राप्स्स्याकम।
कपतृभ्ां मम प्रर्ामाः ।

भवदीयः अनुजः

मञ्जूषा रामः

अकिकां , अङ्ाः , पञ्चवादने , प्रथमस्थानं , अग्रज

(छ्न्द-अलङ्कार-पररचयाः )
3. अिोकलस्तखतानां प्रश्नानाम् उत्तराकर् संस्कृतभार्या पूर्ावाक्येन कलखत - (केवलं प्रश्नत्रयम्) 2×3=6

(क) अनुष्टु प्-छ्न्दकस ककत वर्ाा ः सस्ति?
(ख) उपेन्द्रवज्राछ्न्दसः उदाहरर्ं ककम्?
(ग) इन्द्रवज्राछ्न्दसः उदाहरर्ं ककम्?
(घ) छ्न्दकस ककत गर्ाः सस्ति?

4. अिोकलस्तखतानां प्रश्नानाम् उत्तराकर् संस्कृतभार्या कलखत - (केवलं प्रश्नत्रयम्) 2×3=6

(क) अनुप्रासस्य अलङ्ारस्य उदाहरर्ं ककम्?
(ख) यमकस्य अलङ्ारस्य लक्षर्ं ककम् ?
(ग) उपमायाः अलङ्ारस्य लक्षर्ं ककम् ?
(घ) ........... वैर्म्ये ऽकप स्वरस्य यत्। (लक्षर्स्य ररक्तस्थानपू कतं कुरुत)

खण्ाः ‘ग’
पकित-अवबोधनम्

5. अिोकलस्तखतपद्ां शस्य कहदीभार्या सप्रसङ्गसरलाथं कलखत - 4×1=4

समानी वः आकूकतः समाना हृदयाकन वः ।
समानािु वो मनो यथा वः सुसहासकत।।

अथवा

यकद तव वसनं िूसररतं स्यात्
यकद च सहस्रस्तच्छिं स्यात्।

का वा क्षकतररह तेन भवेत्ते

तत्त्वकमदं कचिय कचत्ते।।

6. अिोकलस्तखतगद्ां शस्य कहदीभार्या सप्रसङ्गसरलाथं कलखत - 4×1=4

अथ कदाकचत् सत्त्वानां भाग्यवैकल्यात् प्रमादाच्च सम्यग् दे वो न ववर्ा। वृष्टेः अभावे तत् सरः
कदम्बकुसु मगौरे र् नवसकललेन यथापूवं न पररपूर्ं जातम्। क्रमेर् च उपगते कनदाघकाले
कदनकरककरर्ैः अकभतप्तया िरण्या, ज्वालानुगतेनेव मारुतेन कपपासावशाकदव प्रत्यहम् आपीयमानं तत्
सरः लघुपल्वलकमवाभवत्।
अथवा

एतेन प्राकतवेकशकगृहपकतदारकस्य सुवर्ाशककटकया क्रीकडतम्। तेन च सा नीता। ततः पुनिां
मागायतो मयेयं मृकत्तकाशककटका कृत्वा दत्ता। ततो भर्कत रदकनके! ककं मम एतया मृकत्तकाशककटकया?
तामेव सुवर्ाशककटकां दे कह इकत।

7. अिोकलस्तखतासु सूस्तक्तर्ु मात्रद्वयोः सूक्त्ोः भावाथं कहदीभार्या कलखत - 2½×2=5

(क) तन्मे मनः कशवसङ्िमिु।

(ख) परोपकाराय सतां कवभूतयः ।

(ग) मानो कह महतां िनम्।
(घ) जीवेम शरदः शतम्।

अथवा

अिोकलस्तखतश्लोकस्य अन्वयं मञ्जूर्ातः उकचतपदाकन कचत्वा पूरयत - 5×1=5
उकत्तष्ठ हे कापुरुर् मा शेष्वैवं पराकजतः ।

अकमत्रान्नदयन्सवाा कनमाा नो बन्धुशोकदः ।।

अन्वयाः :-
हे 1).................. ! सवाा न् 2) ....................... नदयन् 3) .......................... बन्धुशोकदः एवं 4) .....................
मा शेष्व 5) ........................... ।

मञ्जूषा

पराकजतः , कनमाा नः , कापुरुर्, अकमत्रान् , उकत्तष्ठ

8. अिोकलस्तखतं श्लोकं पकित्वा प्रश्नानाम् उत्तराकर् श्लोकात् कचत्वा संस्कृतभार्या पूर्ावाक्येन कलखत -
(केवलं प्रश्नत्रयम्) 3×1=3

यः आत्मनः कप्रयसुखे कहत्वा मृगयते कश्रयम्।

अमात्यानामथो हर्ामादिात्यकचरे र् सः ।।

प्रश्नााः -

(क) आत्मनः ककं कहत्वा मृगयते ?
(ख) सः अकचरे र् केर्ां हर्ा म् आदिाकत?
(ग) कः ककम् आदिाकत?
(घ) "आदिाकत" अत्र कः लकारः ?

9. अिोकलस्तखतं गद्ाशं पकित्वा प्रश्नानाम् उत्तराकर् गद्ां शात् कचत्वा संस्कृतभार्या पू र्ावाक्येन कलखत -
(केवलं प्रश्नत्रयम्) 3×1=3

उष्णं कह भुज्यमानं स्वदते , भुक्तं च अकिम् औदायाम् उदीरयकत, कक्षप्रं जरां गच्छकत, वातम् अनुलोमयकत,
श्लेष्मार्ं च पररह्रासयकत, तिादु ष्णमश्नीयात्।

प्रश्नााः -

(क) उष्णं भोजनं ककम् उदीरयकत ?
(ख) कीदृशं भोजनं वातम् अनुलोमयकत?
(ग) किात् उष्णम् भोजनम् अश्नीयात् ?
(घ) अनुलोमयकत अत्र कः उपसगाः ?

10. कोष्ठकात् उपयुक्तशब्दं कचत्वा रे खाकङ्तपदमािृत्य प्रश्नकनमाा र्ं कुरुत - (केवलं चत्वारः प्रश्नाः ) 4×1=4
(क) ज्योकतर्ां ज्योकतः मनः कथ्यते। (केर्ां / कासां )

(ख) शक्रः दे वानां राजा आसीत् । (कः / के)

(ग) संजयः कसन्धुराजेन कनकजातः आसीत्। (केन / केभ्ः )
(घ) रोहसेनः सुवर्ाशककटकया क्रीकडतम् इच्छकत। (काया / कया)

(ङ) आकाशे अकालाः अकप मेघाः प्रादु रभवन् । (के / कैः )

(संस्कृत-साकहत्य-पररचयाः )
11. अिोकलस्तखतानां प्रश्नानाम् उत्तराकर् संस्कृतभार्या एकपदे न कलखत - (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) 4×1=4

(क) वेदाः ककत सस्ति?
(ख) जातकमालायाः रचकयता कः ?

(ग) महाभारतस्य रचकयता कः ?
(घ) श्रीमद्भगवद्गीतायां ककत श्लोकाः सस्ति?
(ङ) रामायर्े ककत काण्डाकन सस्ति?

12. अिोकलस्तखतानां प्रश्नानाम् उत्तराकर् संस्कृतभार्या एकपदे न कलखत - (केवलं प्रश्नचतुष्टयम्) 4×1=4

(क) श्रीमद्भगवद्गीतायां ककत अध्यायाः सस्ति?
(ख) "सुवर्ाशककटका" इकत पािः किात् ग्रन्थाद् उद् िृतः ?
(ग) आकदककवना वाल्मीककना कः ग्रन्थः रकचतः ?
(घ) शूिकस्य रचनायाः नाम ककम्?
(ङ) चरकस्य रचनायाः नाम ककम्?

खण्ाः – ‘घ’
अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्

13. (क) यर््-सन्धेः अथवा स्वरसन्धेः पररभार्ां कहदीभार्या उदाहरर्ञ्च संस्कृतभार्या कलखत। 1×2=2

(ख) अव्ययीभावसमासस्य अथवा बहुव्रीकहसमासस्य पररभार्ां कहदीभार्या उदाहरर्ञ्च संस्कृतभार्या कलखत।

1×2=2
(घ) करर्कारकस्य अथवा अकिकरर्कारकस्य पररभार्ां कहदीभार्या उदाहरर्ञ्च सं स्कृतभार्या कलखत।

1×2=2

खण्ाः – ‘ङ’
पािाधाररतााः बहुकवकल्पीयााः प्रश्नााः

14. अिोकनकदा ष्टेर्ु प्रश्नेर्ु प्रदत्तवैकस्तिकचतुभ्ाः उत्तरे भ्ः एकं शुद्धम् उत्तरं कचत्वा कलखत - 16×1=16

1) "कदाकप" इत्यस्य पदस्य सस्तन्धकवच्छे दोऽस्ति -

(क) क + अकप (ख) कदा + अकप
(ग) कदाः + अकप (घ) कद + अकप

2) "प्रकत+अहम्" इत्यत्र कः सस्तन्धः ?
(क) यर्् -सस्तन्धः (ख) अयाकदसस्तन्धः

(ग) गुर्सस्तन्धः (घ) दीघासस्तन्धः

3) "चन्द्रोऽकप" इत्यत्र कः सस्तन्धकवच्छे दोऽस्ति?

(क) चन्द्रो + अकप (ख) चन्द्रो + ऽकप
(ग) चन्द्रः + अकप (घ) चन्द्रः + ऽकप

4) "सुवर्ाव्यवहारः " इत्यत्र कः समासः ?
(क)अव्ययीभावसमासः (ख) तत्पुरुर्समासः

(ग) कमािारयसमासः (घ) द्वन्द्द्वसमासः

5) "भारतमाता" इत्यत्र समासकवग्रहोऽस्ति -

(क) भारतं च माता च (ख) भारतानां माता

(ग) भारतनां च माताः (घ) भारताः माताः

6) "जननी" इत्यस्य पदस्य पयाा यपदं ककम्?

(क) पु त्री (ख) पुत्रः
(ग) दारकः (घ) माता

7) " प्रत्यहम्" इत्यस्य पदस्य पयाा यपदं ककम् ?
(क) प्रकतकदनम् (ख) प्रकतरात्रम्

(ग) प्रकतहोरा (घ) प्रकतहरम्

8) "अमङ्गल्याः " इत्यस्य पदस्य कवलोमपदं ककम्?

(क) अकल्यार्ाः (ख) अनमङ्गल्याः

(ग) कल्यार्ाः (घ) बेमङ्गल्याः

9) "प्रकवष्टा" इत्यस्य पदस्य कवलोमपदं ककम्?

(क) कृत्वा (ख) नत्वा

(ग) कनष्क्रािा (घ) हत्वा

10) "पकितम्" इत्यस्तिन् पदे कः प्रत्ययः ?
(क) तु मुन् (ख) क्त
(ग) शतृ (घ)क्त्वा

11) "खाकदत्वा" इत्यस्तिन् पदे कः प्रत्ययः ?

(क) क्त्वा (ख) शतृ
(ग) ल्यप् (ग) तु मुन्

12) "कवना" इत्यस्तिन् उपपदयोगे का कवभस्तक्तः भवकत?
(क) चतुथी (ख)र्ष्ठी

(ग) सप्तमी (घ)तृतीया

13) "प्रकत" इत्यस्तिन् उपपदयोगे का कवभस्तक्तः भवकत?

(क) तृतीया (ख) र्ष्ठी

(ग) कद्वतीया (घ) पंचमी

14) "सवाा न् तनयान् " अत्र कवशे ष्यपदं ककम्?

(क) नृपान् (ख) बालकान्
(ग) रजकान् (घ) तनयान्

15) "सवे बालकाः " अत्र कवशेष्यपदं ककम्?
(क) सवे (ख) बालकाः

(ग) मूखाः (घ) प्रकाशः

16) "सनातनाकन कुलाकन" अत्र कवशेर्र्पदं ककम् ?

(क) पत्रम् (ख) कुलाकन

(ग) सनातनाकन (घ) समकतक्रामत्सु