Page 1
Series : YXWZ4 *SANSKRIT CORE* SET ~ 4
रोल नं.
प्रश्न-पत्र कोड
Q.P. Code 22
Roll No. परीक्षार्थी प्रश्न-पत्र कोड को उत्तर-पस्ु तिका के
मख
ु -पृष्ठ पर अवश्य स्िखें ।
Candidates must write the Q.P. Code
on the title page of the answer-book.
नोट / NOTE :
(I) कृ पया जााँच कर िें स्क इस प्रश्न-पत्र में मस्ु िि पृष्ठ 19 हैं ।
Please check that this question paper contains 19 printed pages.
(II) प्रश्न-पत्र में दास्हने हार्थ की ओर स्दए गए प्रश्न-पत्र कोड को परीक्षार्थी उत्तर-पस्ु तिका के मख
ु -पृष्ठ पर
स्िखें ।
Q.P. Code given on the right hand side of the question paper should be
written on the title page of the answer-book by the candidate.
(III) कृ पया जााँच कर िें स्क इस प्रश्न-पत्र में 18 प्रश्न हैं ।
Please check that this question paper contains 18 questions.
(IV) कृपया प्रश्न का उत्तर ललखना शुरू करने से पहले, उत्तर-पुलतिका में यथा तथान पर प्रश्न का
क्रमांक अवश्य ललखें ।
Please write down the Serial Number of the question in the
answer-book at the given place before attempting it.
(V) इस प्रश्न-पत्र को पढ़ने के स्िए 15 स्मनट का समय स्दया गया है । प्रश्न-पत्र का स्विरण पवू ााह्न में
10.15 बजे स्कया जाएगा । 10.15 बजे से 10.30 बजे िक परीक्षार्थी के वि प्रश्न-पत्र को पढ़ेंगे और
इस अवस्ि के दौरान वे उत्तर-पस्ु तिका पर कोई उत्तर नहीं स्िखेंगे ।
15 minute time has been allotted to read this question paper. The
question paper will be distributed at 10.15 a.m. From 10.15 a.m. to
10.30 a.m., the candidates will read the question paper only and will not
# write any answer on the answer-book during this period.
*SSANSKRIT COREE* g§ñH¥$V_² (Ho$pÝÐH$_²)
SANSKRIT (Core)
g_`mo… : hmoamÌ`_² nyUm©‘>m… : 80
निर्धारित समय : 3 घण्टे अनर्कतम अंक : 80
Time allowed : 3 hours Maximum Marks : 80
22 1 P.T.O.
#
Page 2
General Instructions :
Question paper is divided into 4 sections.
It has total 18 questions.
Section A – 1 Question no. 1
Section B – 3 Questions no. 2 to 4
Section C – 4 Questions no. 5 to 8
Section D – 10 Questions no. 9 to 18
Attempt questions as per specific instructions.
Write question no. in answer book before attempting it.
सामान्य निर्देशा:
अनममि् प्रश्िपत्रे चत्वार: खण्डध: सनतत ।
अनममि् प्रश्िपत्रे अष्टधदश (18) प्रश्िध: सनतत ।
खण्ड: ‘क’ – 1 – प्रश्िसख्ं यध 1
खण्ड: ‘ख’ – 3 – प्रश्िसख्ं यध 2 – 4
खण्ड: ‘ग’ – 4 – प्रश्िसंख्यध 5 – 8
खण्ड: ‘घ’ – 10 – प्रश्िसंख्यध 9 – 18
निनशष्ट-निदेशधिसु धिं प्रश्िध: समधर्ेयध: ।
उत्तिपनु मतकधयधं लेखिधत् पिू ं सिाप्रथमं प्रश्िसंख्यध लेखिीयध ।
22 2
#
Page 3
खण्ड: ‘क’
अपलििांश-अवबोधनम् 10 अङ्का:
अपलििांश अवबोधन
Unseen Reading Comprehension
1. अिोस्िस्खिं गद्ांशं पस्ित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तरास्ण सतं कृ िेन स्िखि ।
स्नम्नस्िस्खि गद्ांश को पढ़कर स्दये गए प्रश्नों के उत्तर संतकृ ि में स्िस्खए ।
Read the following passage and answer the given questions in Sanskrit.
सेवा अतमाकं परमिमा: । सेवाया: अयम् एव अस्िप्राय: यि् मानव: परतपरं सम्यग् रूपेण साहाय्यं कुयााि् ।
सवो स्ह स्वस्विरूपेण सक्षम: । तवक्षमिया परे भ्य: सहयोग-प्रदानेन स्ह जीवनतय सार्थाक्यं िवस्ि । सेवा
स्िस्विा िवस्ि – पारमास्र्थाकी िौस्ककी च । पारमास्र्थाक-सेवया महात्मान: जनेभ्य: ज्ञानं यच्छस्ति । िे िेषां
दोषस्नवारणार्थं पारतपररकं वैमनतयं च दरू ीकिंु प्रयितिे । सासं ाररकसम्बतिेषु िौस्ककसेवाया अस्प महत्त्वम्
स्वद्िे । एकतय असहायतय सेवा िौस्ककी सेवा िवस्ि । अनया समाजे शोिना: सम्बतिा: जायतिे ।
जनानां समतयानां समािानम् अस्प िवस्ि । जना: सदैव एिदेव स्चतियतिु – यद् यावद् वयं तवतर्था:
सक्षमा: िावद् अतमाकं परमं किाव्यं सामास्जक सेवा िवेस्दस्ि । वतििु : अयमेव मानवीयिमा: ।
प्रश्ना:
(अ) एकपदेन उत्तरि : (के विं प्रश्नियम)्
एक शब्द में उत्तर दीस्जए : (के वि दो प्रश्न)
Answer in one word : (Only two questions) 21=2
(i) मानव: परतपरं सम्यक् स्कं कुयााि् ?
(ii) महात्मान: जनेभ्य: स्कं यच्छस्ति ?
(iii) िौस्ककी सेवया समाजे कीदृशा: सम्बतिा: जायतिे ?
(आ) पणू ावाक्येन उत्तरि : (के विं प्रश्नियम)्
पणू ा वाक्य में उत्तर दीस्जए : (के वि दो प्रश्न)
Answer in a complete sentence : (Only two questions) 22=4
(i) सेवाया: क: अस्िप्राय: ?
(ii) कतय सेवा िौस्ककी सेवा िवस्ि ?
(iii) जना: सदैव स्कं स्चतियतिु ?
(इ) अतय अनच्ु छे दतय स्िस्त्रशब्दात्मकं समस्ु चिं शीषाकं स्िखि ।
इस अनच्ु छे द का दो या िीन शब्दों में उस्चि शीषाक स्िस्खए ।
Write a suitable title for this passage in two or three words. 11=1
22 3 P.T.O.
#
Page 4
(ई) यर्थास्नदेशम् उत्तरि : (के विं प्रश्नत्रयम)्
स्नदेशानसु ार उत्तर दीस्जए : (के वि िीन प्रश्न)
Answer as directed : (Only three questions) 31=3
(i) ‘वैमनतयं’ इस्ि पदतय स्वशेषणपदं स्चनिु :
(A) पारतपररकम्
(B) सार्थाक्यम्
(C) वयम्
(D) अतमाकम्
(ii) पारमास्र्थाक-सेवया महात्मान: जनेभ्य: ज्ञानं यच्छस्ति । अत्र ‘महात्मान:’ इस्ि किृापदतय
स्ियापदं स्कं प्रयक्त
ु म् ?
(A) पारमास्र्थाक-सेवया
(B) यच्छस्ति
(C) जनेभ्य:
(D) ज्ञानम्
(iii) ‘अक्षम:’ इस्ि पदतय स्विोमपदं स्चनिु :
(A) तवतर्थ:
(B) सार्थाक्यम्
(C) साहाय्यम्
(D) सक्षम:
(iv) ‘िे िेषां दोषस्नवारणार्थं प्रयितिे’ अत्र वाक्ये ‘िे’ इस्ि सवानामपदं के भ्य: प्रयक्त
ु म् ?
(A) ‘जनेभ्य:’
(B) ‘महात्मान:’ इस्ि कृ िे
(C) ‘सेवाया:’ इस्ि कृ िे
(D) मानवेभ्य:
22 4
#
Page 5
खण्ड: ‘ख’
रचनात्मक-काययम् 15 अङ्का:
रचनात्मक कायय
Writing Skills
2. िविी श्रस्ु ि: । िवत्सखी मबंु ई नगरे वसस्ि । िवत्या: स्वद्ािये एका पयाावरणगोष्ठी सञ्जािा । गोष्ठीं
वणायतिी श्रस्ु ि: तवसखीं मीनाक्षीं प्रस्ि पत्रं स्िखस्ि । अस्तमन् पत्रे ररक्ततर्थानास्न मञ्जषू ापदै: परू स्यत्वा
पत्रं पनु : स्िखि ।
आप श्रस्ु ि हैं । आपकी सखी मबंु ई नगर में रहिी है । आपके स्वद्ािय में एक पयाावरण गोष्ठी हुई र्थी ।
गोष्ठी का वणान करिे हुए आप अपनी सखी मीनाक्षी को पत्र स्िख रही हैं । इस पत्र में स्दए गए ररक्त
तर्थानों को मञ्जषू ा के पदों की सहायिा से पणू ा कर पत्र को पनु : स्िस्खए ।
You are Shruti. Your friend live in Mumbai. A seminar on environment
was organised in your school. Describing the seminar Shruti wrote a
letter to Meenakshi. Fill in the blanks in the letter from the words given
1
in the box and rewrite the same. 10 =5
2
पत्रम्
स्दल्िीि:
स्दनाङ्क: ________
स्प्रयसस्ख (i) ________ !
सप्रेम (ii) ________ !
गिसप्ताहे अतमाकं स्वद्ािये पयाावरणस्वषये एका पयाावरणगोष्ठी सम्पतना । ितयां
महानगरे षु प्रविामानं (iii) __________ दृष्ट्वा (iv) __________ रक्षणाय ितय उपायानां
स्वषये (v) ________ तवस्वचारा: प्रकस्टिा: । िे अकर्थयन् यि् पाररवाररकै : (vi) _______
रथ्यासु अवकर: न क्षेप्तव्य: । जिप्रदषू णं दरू ीकिंु नगरपास्िकाया: (vii) __________
सचू नीया: । जनानां प्रबोिनाय यर्थातर्थानं ‘जिमेव जीवनं’ ‘वृक्षा: रक्षणीया:’ इत्यास्दका:
िेखपरिका: तर्थापस्यिव्या: । वास्टकास,ु उद्ानेषु स्वद्ाियेषु च वृक्षा:
(viii) __________ । ध्वस्नप्रसारक-यतत्राणां प्रयोग: यर्थाशक्यं न स्विािव्य: ।
अस्तमन् स्वषये िवस्िद्ािये यस्द एिादृशी गोष्ठी िवेि् िस्हा (ix) ___________ ।
स्पिृभ्यां नम: ।
िवत्या: सखी
(x) ___________ ।
मञ्जूषा
नमतिे, मीनास्क्ष !, प्रदषू ण,ं वैज्ञास्नकै :, श्रस्ु ि:, पयाावरणतय, सदतयै:, रोपणीया:,
अस्िकाररण:, सचू स्यिव्या ।
22 5 P.T.O.
#
Page 6
3. (क) मञ्जषू ायां प्रदत्तशब्दानां सहायिया अिोस्िस्खि-िघक ु र्थायां ररक्ततर्थानास्न परू स्यत्वा कर्थां
पनु : स्िखि ।
मञ्जूषा में स्दए गए शब्दों की सहायिा से नीचे स्िखी िघक ु र्था में ररक्त तर्थान िरकर कर्था को
पनु : स्िस्खए ।
Complete the blanks of the following short story, with the help of
1
the words given in the box below and rewrite the same. 10 =5
2
कस्तमंस्िद् ग्रामे किन (i) ___________ वृद्ध: आम्रवृक्षतय आरोपणं करोस्ि तम । िदैव
(ii) ___________ आगि: किन यव ु ा िं वृद्धम् दृष्ट्वा (iii) ___________ “िो वृद्ध !
आम्रवृक्षा: िु प्राय: िादशवषाानतिरं (iv) ___________ । िव अवतर्थां (v) _________ िु
प्रिीयिे यि् यदा अयं वृक्ष: (vi) _________ दातयस्ि, िदा त्वं जीस्वि: न
(vii) ____________ । अि: वृर्था (viii) ___________ ? एिि् स्नशम्य वृद्ध: ित्र
फियक्तु ान् वृक्षान् दशास्यत्वा (ix) _________ “यर्था मया अतयै: आरोस्पिानां वृक्षाणां
फिास्न खास्दिास्न, एवमेव अतयेऽस्प मया आरोस्पिानां वृक्षाणां फिास्न खास्दष्यस्ति – इस्ि
(x) __________ एव अहम् आम्रवृक्षम् आरोपयास्म ।
मञ्जषू ा
अकर्थयि,् स्वचाया, अशीस्िवषीय:, नगराद,् दृष्ट्वा, पररश्रमेण, िस्वष्यस्स, फिस्ति,
फिास्न, अपृच्छि् ।
अथवा (OR)
(ख) अिोस्िस्खि-संवादे ररक्ततर्थानास्न मञ्जषू ाप्रदत्त-वाक्यै: परू यि :
स्नम्नस्िस्खि संवाद में ररक्त तर्थान मजं षू ा में स्दए गए वाक्यों से िररए :
Fill in the blanks in the following conversation with the help of
given sentences in box : 51=5
अनिल: — िो अजय ! स्कं त्वं जानास्स यि् गास्तिमहोदयानां जतमस्दवस: कदा
िवस्ि ?
अजय: — स्मत्र अस्नि ! (i) ___________________ ।
अनिल: — आम् ! अक्टूबर-मासतय स्ििीये स्दवसे िु अतमाकं पवू ाप्रिानमस्तत्रण: अस्प
जतमस्दवस: िवस्ि । जानास्स ितय नाम स्कम् ?
अजय: — आम् (ii) ____________________ ।
अनिल: — शोिनम् । सत्यमक्त ु म् । स: िािबहादरु : शातत्री िु सौम्यप्रकृ स्ि:, राष्रिक्त:
पररश्रमी च आसीि् । अस्तमन् स्दने कीदृग-् वतत्राणां मूल्यं तयनू ं िवस्ि ?
अजय: — जानास्म । (iii) ____________________ ।
अनिल: — शोिनम् – खादीवतत्राणां स्नमााणं िु कुटीरोद्ोगे िवस्ि । खादीवतत्र-स्नमााणाय
प्रमखु ं यतत्रं स्कमासीि् ?
22 6
#
Page 7
अजय: — स्मत्र ! (iv) ____________________ ।
अनिल: — शोिनम् । चरखा-यतत्रं िु तवितत्रिातदोिनेऽस्प प्रमखु ं सािनमासीि् ।
खादीवतत्राणाम् उपयोगं प्रमख
ु रूपेण के कुवास्ति ?
अजय: — (v) ____________________ ।
अनिल: — शोिनम् । नेिारतिु खादीवतत्रेषु शोिना: दृश्यतिे । शोिना खल्वेषा
वेशिूषा । अि: सवै: जनै: अस्प खादीवतत्राणाम् उपयोग: करणीय: ।
मञ्जूषा
चरखा यतत्रम् आसीि् ।
जाने, श्री िािबहादरु : शातत्री ।
खादीवतत्राणाम् उपयोगं प्रमख ु रूपेण नेिार: कुवास्ति ।
गातिीमहोदयानां जतमस्दवस: अक्टूबर-मासतय स्ििीये स्दवसे िवस्ि ।
अस्तमन् स्दने खादीवतत्राणां मूल्यं तयनू ं िवस्ि ।
4. अिोस्िस्खि-वाक्येषु के षाञ्चन पञ्चवाक्यानां संतकृ िेन अनुवादं कुरुि ।
स्नम्नस्िस्खि वाक्यों में से स्कतहीं पााँच वाक्यों का संतकृ ि में अनवु ाद कीस्जए ।
Translate any five sentences in Sanskrit from the following sentences. 51=5
(i) छात्र संतकृ ि गीि गािे हैं ।
The students sing a Sanskrit song.
(ii) जि ही जीवन है ।
Water is life.
(iii) अणाव संतकृ ि पढ़िा है ।
Arnav reads Sanskrit.
(iv) हम सब घमू ने के स्िए गााँव जािे हैं ।
We all go to village for a tour.
(v) िमु सब आज स्वद्ािय जाओगे ।
You all will go to school today.
(vi) कि स्वद्ािय में अवकाश र्था ।
Yesterday was a holiday in school.
(vii) स्वद्ािय के चारों िरफ वृक्ष हैं ।
There are trees all around the school.
22 7 P.T.O.
#
Page 8
खण्ड: ‘ग’
अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् 20 अङ्का:
अनुप्रयुक्त-व्याकरण
Applied Grammar
5. अिोस्िस्खि-वाक्येषु रे खाङ्स्किपदानां सस्तिं सस्तिच्छे दं वा कृ त्वा स्िखि । (प्रश्नषट्कम् के विम्)
स्नम्नस्िस्खि वाक्यों में रे खास्ं कि पदों का सस्ति अर्थवा सस्ति-स्वच्छे द करके स्िस्खए । (के वि छह प्रश्न)
Disjoin or join sandhis in the underlined words of the following
sentences. (Only six questions) 61=6
(i) सत्यातन प्रमस्दिव्यम् ।
(ii) अर्थ कुि: उत्पतनोऽयं दोष: ।
(iii) योगेन + अतिे िनत्ु यजाम् ।
(iv) त्वया यर्थोस्चिं व्यवहररष्यस्ि ।
(v) तवागिम् अस्िर्थये ।
(vi) िि् + अतवये शस्ु द्धमस्ि प्रसिू : ।
(vii) काम: िोि: + िर्था िोि: ।
22 8
#
Page 9
6. अिोस्िस्खि-वाक्येषु रे खाङ्स्किपदानाम् उस्चिं समतिपदं स्वग्रहं वा प्रदत्तस्वकल्पेभ्य: स्चत्वा स्िखि ।
(के विं प्रश्नपञ्चकम)्
स्नम्नस्िस्खि वाक्यों में रे खांस्कि पदों का उस्चि समतिपद या उस्चि स्वग्रह को प्रदत्त स्वकल्पों से
चनु कर स्िस्खए । (के वि पााँच प्रश्न)
Select the appropriate expound from the given choices for the
underlined words ‘समतिपद’ or ‘स्वग्रह’ of the following sentences.
(Only five questions) 51=5
(i) आचायााय स्प्रयं िनमाहृत्य प्रजाितिंु मा व्यवच्छे त्सी: ।
(A) प्रजाया: ितिमु ्
(B) प्रजायां ितिमु ्
(C) प्रजां ितिमु ्
(D) प्रजायै ितिमु ्
(ii) येन अकायं कररष्यस्ि ।
(A) अन् कायाम्
(B) मा कायाम्
(C) न कायाम्
(D) आस्द कायाम्
(iii) वाद्धाके मनु ीनां वृस्त्त: येषां िेषाम् ।
(A) मनु ये-वृत्तीनाम्
(B) मस्ु नवृत्तीनाम्
(C) मनु ीवृत्तीनाम्
(D) मस्ु नवृत्तय:
22 9 P.T.O.
#
Page 10
(iv) त्वया यर्थोस्चिं व्यवहररष्यस्ि ।
(A) यर्था उस्चिम्
(B) यर्था अनस्ु चिम्
(C) उस्चिं यर्था
(D) उस्चिम् अनस्ििम्य
(v) कोस्किानां मिरु ास्ण वचास्ं स श्रत्ु वा सवे प्रसतना: िवस्ति ।
(A) मिरु वच:
(B) मिवु च:
(C) मिरु वचास्ं स
(D) मिरु वचसाम्
(vi) िमाार्थाकामा: जीवने सािनीया: ।
(A) िमा: च अर्था: च काम: च
(B) िमाम् अर्थाम् कामम्
(C) िमेण अर्थाकामौ
(D) कामम् च अर्थाम् च िमा: च
(vii) िब्िस्ममं प्राप्सतये मनोरर्थम् ।
(A) मनस: रर्थम्
(B) मन: रर्थम्
(C) मनस्स रर्थम्
(D) मनसे रर्थम्
22 10
#
Page 11
7. अिोस्िस्खि-वाक्येषु रे खाङ्स्किपदानां समस्ु चिं संयोस्जिं स्विास्जिं वा प्रकृ स्ि-प्रत्यययोगं
प्रदत्तस्वकल्पेभ्य: स्चनिु । (के विं प्रश्नषट्कम)्
स्नम्नस्िस्खि वाक्यों में रे खांस्कि पदों के उपयक्तु संयक्त
ु अर्थवा स्विक्त प्रकृ स्ि-प्रत्यय योग को स्दए गए
स्वकल्पों में से चस्ु नए । (के वि छह प्रश्न)
From the given choices, choose the correct combination of joint or disjoint
set of suffix for the underlined words in the following sentences.
(Only six questions) 61=6
(i) एवम् उपास्सिव्यम् ।
(A) उप + अस् + ल्यप्
(B) उप + आस् + िव्यि्
(C) उप + अस् + क्ि
(D) उप + आस् + अनीयर ्
(ii) िवदस्िषेको स्न + वृि् + क्ि ।
(A) स्नवृत्तवान् (B) स्नवृत्य
(C) स्नवृत्त: (D) स्नवाया
(iii) अङ्गुिीव उरगक्षिा ।
(A) उरगक्षि + क्ि (B) उरगक्षि + टाप्
(C) उरगक्षि + िव्यि् (D) उरगक्षि + क्िविु
(iv) शि: सहस्रैरस्प स्शक्ष्यमाण: ।
(A) स्शक्ष् + मिपु ् (B) स्शक्ष् + शिृ
(C) स्शक्ष्य् + िव्यि् (D) स्शक्ष् + शानच्
(v) राजाज्ञा पािनीया ।
(A) पाि् + अनीयर ्
(B) पि् + अनीयर ्
(C) पाि् + नीया
(D) पाि् + िव्यि्
22 11 P.T.O.
#
Page 12
(vi) स्सद्धोऽहं बिवान् सख
ु ी।
(A) बि + शानच्
(B) बि + क्िविु
(C) बि + मिपु ्
(D) बि + इन्
(vii) नास्ति मत्कृ िे आवश्यकिा अविम्बनतय ।
(A) आवश्यक + क्िविु
(B) आवश्यक + िि्
(C) आवश्यक + िव्यि्
(D) आवश्यक + टाप्
8. समस्ु चिम् उपपद-स्विस्क्तरूपं स्चनिु । (के विं प्रश्नत्रयम)्
उपयक्तु उपपद स्विस्क्त रूप को चस्ु नए । (के वि िीन प्रश्न)
Choose the appropriate subordinate clause form. (Only three questions) 31=3
(i) ननू ं वसमु िी _______ समं यातयस्ि ।
(A) िभ्ु यम्
(B) त्वया
(C) त्वम्
(D) त्वाम्
(ii) हा स्िक् ________ !
(A) वयम्
(B) अतमास्ि:
(C) अतमान्
(D) अतमाकम्
(iii) ________ न प्रमस्दिव्यम् ।
(A) कुशिम्
(B) कुशिेन
(C) कुशिाि्
(D) कुशितय
(iv) अहम् अिनु ैव ________ पारदितम ददास्म ।
(A) त्वाम्
(B) िभ्ु यम्
(C) िव
(D) त्वया
22 12
#
Page 13
खण्ड: ‘घ’
(i) पलििांशावबोधनम् 25 अङ्का:
पलििांश अवबोधन
Reading Comprehension
9. अिोस्िस्खिं गद्ांशं पस्ित्वा िदािाररिान् प्रश्नान् संतकृ िेन उत्तरि ।
स्नम्नस्िस्खि गद्ांश को पढ़कर उस पर आिाररि प्रश्नों के उत्तर संतकृ ि में दीस्जए ।
Read the following prose passage and answer the questions based on
them in Sanskrit. 5
परु ा िाराराज्ये स्सतिि ु -सज्ञं ो राजा स्चरं प्रजा: पयापाियि् । ितय वािाक्ये ‘िोज’ इस्ि पत्रु : समजस्न । स:
यदा पञ्चवास्षाकतिदा स्पिा ह्यात्मनो जरां ज्ञात्वा मख्ु यामात्यान् आहूय अनुजं मञ्ु जं महाबिमािोक्य
पत्रु ं च बािं संवीक्ष्य स्वचारयामास – यद्हं राज्यिक्ष्मी-िारिारण-समर्थं सहोदरम् अपहाय राज्यं पत्रु ाय
प्रयच्छास्म, िदा िोकापवाद: । अर्थवा बािं मे पत्रु ं मञ्ु जो राज्यिोिाद् स्वषास्दना मारस्यष्यस्ि िदा
दत्तमस्प राज्यं वृर्था । पत्रु हास्न: वशं ोच्छे दि इस्ि स्वचाया राज्यं मञ्ु जाय दत्त्वा िदत्ु सङ्गे िोजमात्मानं
ममु ोच ।
प्रश्ना:
(अ) एकपदेन उत्तरि : (के विं प्रश्नियम)्
एक शब्द में उत्तर दीस्जए : (के वि दो प्रश्न)
1
Answer in one word : (Only two questions) 2 =1
2
(i) कस्तमन् राज्ये स्सतिि
ु -संज्ञ: राजा प्रजा: पयापाियि् ?
(ii) राज्ञ: कदा ‘िोज’ इस्ि पत्रु : समजस्न ?
(iii) राज्ञ: स्सतिि
ु तय अनजु : क: आसीि् ?
(आ) पणू ावाक्येन उत्तरि : (के विं प्रश्नियम)्
पणू ा वाक्य में उत्तर दीस्जए : (के वि दो प्रश्न)
Answer in a complete sentence : (Only two questions) 21=2
(i) स्पिा आत्मन: जरां ज्ञात्वा पत्रु ं च बािं संवीक्ष्य स्कं स्वचारयामास ?
(ii) पत्रु हास्न: वश
ं ोच्छे दि इस्ि स्वचाया राज्ञा स्कं कृ िम् ?
(iii) राजा बािपत्रु ाय राज्यप्रदाने स्कमनर्थं स्चतियस्ि ?
(इ) यर्थास्नदेशम् उत्तरि : (के विं प्रश्नियम)्
स्नदेशानसु ार उत्तर दीस्जए : (के वि दो प्रश्न)
Answer as directed : (Only two questions) 21=2
(i) ‘राजा’ इस्ि किृापदतय स्ियापदं स्कम् ?
(ii) ‘अिनु ा’ इस्ि पदतय स्विोमपदम् अत्र स्कं प्रयक्त
ु म् ?
(iii) राजा मञ्
ु जम् महाबिमािोक्य पत्रु ं च बािं सवं ीक्ष्य स्वचारयामास । अत्र वाक्ये
‘मञ्ु जम’् इस्ि पदतय स्वशेषणपदं स्कं प्रयक्त
ु म् ?
22 13 P.T.O.
#
Page 14
10. अिोस्िस्खिं पद्ं पस्ित्वा िदािाररिान् प्रश्नान् संतकृ िेन उत्तरि ।
स्नम्नस्िस्खि पद् को पढ़कर उस पर आिाररि प्रश्नों के उत्तर संतकृ ि में दीस्जए ।
Read the following poetry and answer the questions based on them in
Sanskrit. 5
कणाामिृ ं सस्ू क्तरसं स्वमुच्य,
दोषेषु यत्न: समु हान् खिानाम् ।
स्नरीक्षिे के स्िवनं प्रस्वश्य,
िमेिक: कण्टकजािमेव ।।
प्रश्ना:
(अ) एकपदेन उत्तरि : (के विं प्रश्नियम)्
एक शब्द में उत्तर दीस्जए : (के वि दो प्रश्न)
1
Answer in one word : (Only two questions) 2 =1
2
(i) के षां यत्न: दोषेषु िवस्ि ?
(ii) सस्ू क्तरसं कीदृशं िवस्ि ?
(iii) क: कण्टकजािं स्नरीक्षिे ?
(आ) पणू ावाक्येन उत्तरि : (के विं प्रश्नियम)्
पणू ा वाक्य में उत्तर दीस्जए : (के वि दो प्रश्न)
Answer in a complete sentence : (Only two questions) 21=2
(i) स्कं स्वमच्ु य खिानां यत्न: दोषेषु एव िवस्ि ?
(ii) िमेिक: कुत्र प्रस्वशस्ि ?
(iii) िमेिक: के स्िवने स्कं स्नरीक्षिे ?
(इ) यर्थास्नदेशम् उत्तरि : (के विं प्रश्नियम)्
स्नदेशानसु ार उत्तर दीस्जए : (के वि दो प्रश्न)
Answer as directed : (Only two questions) 21=2
(i) ‘यत्न:’ इस्ि पदतय स्वशेषणपदं स्कं प्रयक्त ु म् ?
(ii) ‘दष्टु ानाम’् इस्ि पदतय कृ िे पयाायपदं स्कं प्रयक्त
ु म् ?
(iii) ‘गणु ेष’ु इस्ि पदतय कृ िे स्विोमपदं स्कं प्रयक्त
ु म् ?
22 14
#
Page 15
11. अिोस्िस्खिं नाट्यांशं पस्ित्वा िदािाररिान् प्रश्नान् संतकृ िेन उत्तरि ।
स्नम्नस्िस्खि नाट्यांश को पढ़कर उस पर आिाररि प्रश्नों के उत्तर संतकृ ि में दीस्जए ।
Read the following part of a drama and answer the questions based on
them in Sanskrit. 5
कुण्डलध — परतपरप्रीस्िमिो: िविो: उपदेशतय नास्ति कोऽस्प अवकाश: िदास्प सखीतनेह: मां
िाषयस्ि – ित्राा सदैव िायाा ििाव्या रस्क्षिव्या च । यिो स्ह िमाार्था-काम-सस्ं सद्धये
यर्था िायाा ििा:ु सहास्यनी िवस्ि िर्था न कोऽस्प अतय: । परतपरमनव्रु िौ पस्िपत्तयौ
स्त्रवगं साियि: । पस्ि: यस्द प्रििू ं िनम् अजास्यत्वा गृहमानयस्ि – ित्खिु
पत्तयिावे कुपात्रेषु दीयमानं क्षयमेस्ि ।
ॠतध्िज: — िक्ष्म्या: रक्षार्थं पत्तया: सहयोग: अस्नवाया: ।
मदधलसध — कुण्डिे ! िक्ष्मीपजू ायां न मे प्रवृस्त्त: । यस्द िक्ष्मी: पज्ू या स्प्रया च अस्िस्र्थवयातय,
िदा इदानीमेव मे नमतकार: ।
प्रश्ना:
(अ) एकपदेन उत्तरि : (के विं प्रश्नियम)्
एक शब्द में उत्तर दीस्जए : (के वि दो प्रश्न) 1
Answer in one word : (Only two questions) 2 =1
2
(i) िदास्प क: मां िाषयस्ि ?
(ii) ित्राा सदैव का ििाव्या रस्क्षिव्या च ?
(iii) मदािसाया: कतयां न प्रवृस्त्त: ?
(आ) पणू ावाक्येन उत्तरि : (के विं प्रश्नियम)्
पणू ा वाक्य में उत्तर दीस्जए : (के वि दो प्रश्न)
Answer in a complete sentence : (Only two questions) 21=2
(i) स्त्रवगं कौ साियि: ?
(ii) कतमै िायाा ििा:ु सहास्यनी िवस्ि ?
(iii) पस्ि: यस्द तवास्जािं प्रििू ं िनं गृहमानयस्ि िि् पत्तयिावे िद् िनं कां गस्िं िजिे ?
(इ) यर्थास्नदेशम् उत्तरि : (के विं प्रश्नियम)्
स्नदेशानसु ार उत्तर दीस्जए : (के वि दो प्रश्न)
Answer as directed : (Only two questions) 21=2
(i) ‘साियि:’ इस्ि स्ियापदतय किृापदं स्कं प्रयक्त ु म् ?
(ii) ‘स्नवृस्त्त:’ इस्ि पदतय स्विोमपदम् अत्र स्कं प्रयक्त
ु म् ?
(iii) ‘सहास्यनी’ शब्दतय स्वशेष्यपदं स्कं प्रयक्त
ु म् ?
22 15 P.T.O.
#
Page 16
12. (क) अिोस्िस्खितय पद्तय िावार्थं मञ्जषू ाप्रदत्तशब्दै: परू स्यत्वा पनु : स्िखि ।
स्नम्नस्िस्खि पद् का िावार्था मञ्जूषा में स्दए गए शब्दों से िरकर पनु : स्िस्खए ।
Rewrite the gist of the following verse by filling it with the help of
the words given in the box. 31=3
प्रजानां स्वनयािानाद् रक्षणाद् िरणादस्प ।
स स्पिा स्पिरतिासां, के विं जतमहेिव: ।।
भावाथय:
राजा स्दिीप: प्रजानां स्वनम्रिास्शक्षणाि् (i) __________ िरणाि् अस्प (ii) __________
आसीि् । िासां स्पिर: िु के विं (iii) ___________ आसन् ।
मञ्जूषा
स्पिा, जतमहेिव:, रक्षणाि् ।
अथवा (OR)
(ख) प्रदत्तिावत्रयाि् शद्ध
ु ं िावार्थं स्चत्वा स्िखि ।
स्दए गए िीन िावार्थों में से शुद्ध िावार्था चनु कर स्िस्खए ।
Write the correct essence from three essences of the following each
part. 31=3
(अ) वेदमनच्ू य आचाया: अतिेवास्सनम् अनश ु ास्ति ।
(i) आचाया: वेदं पाियस्ि ।
(ii) स्शष्य: वेदं पिस्ि ।
(iii) आचाया: वेदं पािस्यत्वा स्शष्यम् उपस्दशस्ि ।
(आ) अपवू ा: खल्वतयायास: ।
(i) अतय आयास: प्रशसं नीय: ।
(ii) अतय प्रयास: स्वफि: ।
(iii) अतय (िक्ष्मणतय) प्रयास: स्नस्ििरूपेण अस्ििीय: ।
(इ) ‘मया दृढं परीस्क्षिोऽस्स ।’
(i) अहं िव कस्िनपरीक्षां कृ िवान् ।
(ii) मया त्वं परीक्ष्यसे ।
(iii) त्वं मया सम्यक् दृष्ट: अस्स ।
22 16
#
Page 17
13. अिोस्िस्खि-श्लोकतय प्रदत्ते अतवये ररक्ततर्थानास्न मञ्जषू ाप्रदत्त-शब्दानां सहायिया परू यि ।
स्नम्नस्िस्खि श्लोक के स्दए गए अतवय में ररक्त तर्थानों की पस्ू िा मञ्जषू ा में स्दए गए शब्दों की सहायिा
से कीस्जए ।
The prose-order rendering of the following verse is given. Fill in the
blanks with the help of words given in the box. 31=3
दम्िो दपोऽस्िमानि िोि: पारुष्यमेव च ।
अज्ञानं चास्िजाितय पार्था संपदमासरु ीम् ।।
अन्वय:
हे पार्था ! दम्ि: (i) ____________ अस्िमान: च िोि: पारुष्यम् एव च अज्ञानं च
(ii) ____________ संपदम् (iii) ___________ (िक्षणमस्ति) ।
मञ्जूषा
आसरु ीम,् दपा:, अस्िजाितय ।
14. ‘क’ तिम्ितय वाक्यानां ‘ख’ तिम्ितय उपयक्त
ु वाक्यै: सह मेिनं कुरुि ।
‘क’ तिम्ि के वाक्यों का ‘ख’ तिम्ि के उपयक्त
ु वाक्यों के सार्थ स्मिान कीस्जए ।
1
Match the sentences of column ‘क’ with suitable sentences of column ‘ख’. 4 =2
2
‘क’ मतम्भ: ‘ख’ मतम्भ:
i. िरिो वा िवेद् राजा 1. िवादृशानां प्रवेशसमयो िवस्ि ।
ii. आचायााय स्प्रयं िनमाहृत्य 2. वयं वा ननु ित्समम् ।
iii. महाराजतय सतध्योपासनसमये 3. िोज: स्कमस्प वत्सराजं कस्र्थिवान् ।
iv. आत्मनो वियोजनां ज्ञात्वा 4. प्रजाितिंु मा व्यवच्छे त्सी: ।
22 17 P.T.O.
#
Page 18
15. अिोस्िस्खि-वाक्येषु रे खाङ्स्कि-पदानां प्रसङ्गानसु ारं शद्ध ु म् अर्थं मञ्जषू ाि: स्चत्वा स्िखि ।
स्नम्नस्िस्खि वाक्यों में रे खास्ं कि पदों का प्रसगं ानसु ार शद्ध
ु अर्था मञ्जषू ा से चनु कर स्िस्खए ।
Choose and write the appropriate meanings of the underlined words in
1
the following sentences with the help of the words given in the box. 4 =2
2
(i) प्रसक्ता: कामिोगेषु पिस्ति नरके -अशचु ौ ।
(ii) नैकेनास्प समं गिा वसुमिी ।
(iii) सवातय िोचनं शातत्रम् ।
(iv) त्वादृशा एव वतििु : परु तकारिाजनास्न िवस्ति ।
मञ्जूषा
पृथ्वी, अपस्वत्रे, पात्रास्ण, नेत्रम् ।
खण्ड: ‘घ’
(ii) संतकृिसालहत्यतय सामान्यपररचय: 10 अङ्का:
सतं कृि सालहत्य का सामान्य पररचय
General Introduction to Sanskrit Literature
16. अिोस्िस्खि-प्रश्नानाम् उत्तरास्ण स्िखि । (के विं प्रश्नत्रयम)्
स्नम्नस्िस्खि प्रश्नों के उत्तर स्िस्खए । (के वि िीन प्रश्न)
Answer the following questions. (Only three questions) 31=3
(i) ‘मािरु ाज्ञा गरीयसी’ इस्ि पाि: कतमाि् पतु िकाि् संगहृ ीि: ?
(ii) ‘स्शवराजस्वजयम’् इस्ि ग्रतर्थतय रचनाकार: क: ?
(iii) ‘प्रजानरु ञ्जको नृप:’ अतय पाितय िेखक: क: ?
(iv) ‘मदािसा’ पाितय िेस्खका का ?
22 18
#
Page 19
17. मञ्जषू ायां प्रदत्तशब्दानां साहाय्येन ररक्ततर्थानास्न परू स्यत्वा स्िखि । (के विं प्रश्नत्रयम)्
मञ्जषू ा में स्दए गए शब्दों की सहायिा से ररक्त तर्थानों की पस्ू िा करके स्िस्खए । (के वि िीन प्रश्न)
Fill in the blanks with the help of the words given in the box.
(Only three questions) 31=3
(i) स्शशपु ािवि-महाकाव्यम् _______ रचना अस्ति ।
(ii) दस्ण्डन: काव्येषु _______ प्रस्सद्धमस्ति ।
(iii) गद्पद्मयं काव्यम् _______ कथ्यिे ।
(iv) उपमाप्रस्सद्ध: _______ अस्ति ।
मञ्जषू ा
कास्िदास:, चम्प:ू , माघतय, पदिास्ित्यम् ।
18. समस्ु चिं मेियि :
समस्ु चि स्मिान कीस्जए :
Match properly : 41=4
i. नाट्यशातत्रम् 1. बाणिि:
ii. नाटकतय अतिे 2. कास्िदास:
iii. कादम्बरी 3. िरिवाक्यम्
iv. अस्िज्ञानशाकुतििम् 4. िरिमस्ु न:
22 19 P.T.O.
#