HBSE Class 11 Syllabus 2024 Sanskrit

Haryana Board
Syllabus
2023-24

हरियाणा विद्यालय विक्षा बोर्ड
पाठ्यक्रमस्य अध्यायानुसािम् अङ्कानाां विभाजनां च (2023-24)
कक्षा - एकादिी विषयः - सांस्कृतम् कोर्ः - 526

सामान्यवनदे िा: -

1. सम्पूर्णपाठ्यक्रमस्य आधारे एका वार्षणकी परीक्षा भर्वष्यर्ि।
2. वार्षणकी परीक्षा 80 अङ्कानाां भर्वष्यर्ि एवञ्च आन्तररकां मूल्याङ्कनां 20 अङ्कानाां भर्वष्यर्ि।
3. आन्तररकमूल्याङ्कनस्य कृिे र्नम्नानुसारम् आवर्धकां मूल्याङ्कनां भर्वष्यर्ि :-

(i) 6 अङ्कानाां कृते - 3 सैट (SAT) परीक्षार्ाम् आयोजनां भर्वष्यर्ि। िासु परीक्षासु
अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 06 अङ्कानाां भाराङ्को भर्वष्यर्ि।
(ii) 2 अङ्कयोः कृते - एका अर्द्ण वार्षणकी परीक्षा भर्वष्यर्ि। यस्यााः अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 2 अङ्कयोाः
भाराङ्को भर्वष्यर्ि।
(iii) 2 अङ्कयोः कृते - र्िक्षकााः कक्षा-कक्षयोाः सहभार्ििायााः (CRP) कृिे मूल्याङ्कनां कररष्यन्तन्त एवञ्च
अर्धकिमौ द्वौ अङ्कौ अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने दास्यन्तन्त।
(iv) 5 अङ्कानाां कृते - छात्ााः पररयोजनाकायं कररष्यन्तन्त। यस्य अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 05 अङ्कानाां
भाराङ्को भर्वष्यर्ि।
(v) 5 अङ्कानाां कृते - छात्ार्ाम् उपन्तथििेाः अनुसारे र् अर्धकिमााः 05 अङ्कााः प्रदीयन्ते :-

75% िाः 80% पयण न्तम् = 01 अङ्काः
80% िाः उपरर 85% पयण न्तम् = 02 अङ्कौ
85% िाः उपरर 90% पयण न्तम् = 03 अङ्कााः
90% िाः उपरर 95% पयण न्तम् = 04 अङ्कााः
95% िाः उपरर = 05 अङ्कााः

1

पाठ्यक्रमस्य सांिचना (2023-24)
कक्षा - एकादिी विषयः - सांस्कृतम् कोर्ः - 526
क्रम-सांख्या आकलनवबन्दिः अङ्काः
1. खण्डः ‘क’ अपवितािबोधनम्
 अपर्ििां िद्ाां िां पर्ित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तरार्र् यिार्नदे िां सांस्कृिेन र्िखि 10
2. खण्डः ‘ख’ िचनात्मक-कायडम्
 यिार्नर्दण ष्टप्रािणनापत्ां पर्ित्वा मञ्जूषायाां प्रदत्तिब्ै ाः उर्ििररक्तथिानार्न पूरयि 5
 छन्दाधाररिानाां प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिभाषया र्िखि 6
 अिङ्काराधाररिानाां प्रदत्तप्रश्रानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिभाषया र्िखि 6
3. खण्डः ‘ग’ पवित-अिबोधनम् (पाठ्यपुस्तकम्)
पािसांख्या पािानाां नामावन आकलनवबन्दिः
1. वेदाऽमृिम्  िद्ाां िस्य र्हन्दीभाषया सप्रसङ्गसरिािण म् 4
 पद्ाां िस्य र्हन्दीभाषया सप्रसङ्गसरिािण म् 4
3. परोपकाराय सिाां
 द्वयोाः सूक्त्ोाः भावािं र्िखि
र्वभूियाः
अथिा श्लोकस्य अन्वयां मञ्जूषािाः 5
4. मानो र्ह महिाां धनम् उर्ििपदार्न र्ित्वा पूरयि
5. सौवर्ण िकर्टका  िद्ािां पर्ित्वा प्रश्नानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिेन
पूर्णवाक्येन र्िखि 3
6. आहारर्विाराः  श्लोकां पर्ित्वा प्रश्नानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिेन
7. सन्तर्िप्रबोधनम् पूर्णवाक्येन र्िखि 3
 रे खार्ङ्कि / थिूिपदार्न आधृत्य कोष्ठकाि्
9. र्वज्ञाननौका
प्रश्नर्नमाण र्करर्म् 4
10. कन्थामार्र्क्यम्  कर्वपररियाधाररिानाां प्रदत्तप्रश्रानाम् उत्तरार्र् 4
11. ईिाः कुत्ान्ति  रिनापररियाधाररिानाां प्रदत्तप्रश्रानाम् उत्तरार्र् 4

4. खण्डः – ‘घ’ अनुप्रयुक्त-व्याकिणम्
 सन्ेाः कारकस्य समासस्य ि पररभाषाां र्हन्दीभाषया उदाहरर्ञ्च सांस्कृिभाषया र्िखि 6


5. खण्डः – ‘ङ’ बहुविकल्पीय-प्रश्ाः
 पािाधारित-अभ्यासात् - सन्तन्ाः / सन्तन्च्छे दाः , समासाः /र्वग्रहाः , प्रत्ययाः सांयोिाः र्वयोिश्च, 16
उपपदर्वभन्तक्ताः , पयाण यपदम्, र्विोमपदम्, र्विेषर्-र्विेष्यपदम्
योगः 80
आन्तरिक-मूल्याङ्कनम् 20
सम्पूणाडङ्काः 100

2

प्रथमः पािः - िेदाऽमृतम्
मन्त्रार्ाां सस्वरिानस्य मन्त्रार्ािाण नाां ि भावािणबोधनम्। अन्वयस्य ज्ञानप्रदानम्। वेदानाां पररियाः र्हन्दीभाषया।
मन्त्रेषु आधाररिानाां प्रश्नोत्तरार्ाम् एकपदे न पूर्णवाक्ये न ि उत्तरप्रदानस्य अभ्यासाः । सन्ेाः समासस्य ि
सामान्यज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

तृ तीयः पािः - पिोपकािाय सताां विभूतयः
किाग्रन्थपररियाः िेखकपररियाः िद्वािनस्य िद्ाां िस्य सरिािणज्ञानस्य िद्ाां िाधाररिानाां प्रश्नोत्तरार्ाम्
उपमावािकानाां योजनस्य पािे आििानाां पयाण यपदानाां र्विोमपदानाां र्विेष्य-र्विेषर्पदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्।
पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

चतु थडः पािः - मानो वह महताां धनम्
ग्रन्थपररियाः कर्वपररियाः पद्वािनस्य पद्ाां िस्य सरिािणज्ञानस्य अन्वयस्य ज्ञानप्रदानां पद्ाां िाधाररिानाां
प्रश्नोत्तरार्ाम् उत्तरप्रदानस्य ि अभ्यासाः । उपपदर्वभक्तीनाां ज्ञानप्रदानम्। पािे आििानाां पयाण यपदानाां
र्विोमपदानाां ररक्तथिानपूिेाः ि ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

पञ्चमः पािः - सौिणडिकविका
किाग्रन्थपररियाः िेखकपररियाः नाट्ाां िवािनस्य नाट्ाां िस्य सरिािणज्ञानस्य नाट्ाां िाधाररिानाां प्रश्नोत्तरार्ाम्
उत्तरप्रदानस्य ि अभ्यासाः । समानािणकपदानाां र्विेषर्-र्विेष्यपदानाां उर्ििमेिनस्य सन्तन्-प्रत्ययानाञ्च
ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

षष्ठः पािः - आहािविचािः
पािपररियाः िेखकपररियाः िद्वािनस्य िद्ाां िस्य सरिािणज्ञानस्य पद्ाां िाधाररिानाां प्रश्नोत्तरार्ाम् एकपदे न
पूर्णवाक्येन ि उत्तरप्रदानस्य अभ्यासाः । पािे आििानाां पयाण यपदानाां र्विोमपदानाां किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च
ज्ञानप्रदानम्। एकविने बहुविने वाक्यपररविणनस्य अभ्यासाः । पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

सप्तमः पािः - सन्तवतप्रबोधनम्
पािपररियाः , कर्वपररियाः पद्वािनस्य पद्ाां िस्य सरिािणज्ञानस्य पद्ाां िाधाररिानाां प्रश्नोत्तरार्ाम् एकपदे न
पूर्णवाक्येन ि उत्तरप्रदानस्य अभ्यासाः । ररक्तथिानपूिेाः अभ्यासाः । पयाण यपदानाां र्विोमपदानाां र्विेष्य-
र्विेषर्पदानाां प्रत्ययानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

3

निमः पािः - विज्ञाननौका
पािपररियाः कर्वपररियाः पद्वािनस्य पद्ाां िस्य सरिािणज्ञानस्य अन्वयस्य ज्ञानप्रदानां पद्ाां िाधाररिानाां
प्रश्नोत्तरार्ाम् उत्तरप्रदानस्य ि अभ्यासाः । ररक्तथिानपूिेाः सांस्कृिपदानाां वाक्येषु प्रयोिाः र्भन्नप्रकृर्िपदानाां सन्तन्-
प्रत्ययानाञ्च अभ्यासाः । पािान्तिणि-अभ्यासकायण म्।

दिमः पािः - कन्थामावणक्यम्
पािपररियाः िेखकपररियाः नाट्ाां िवािनस्य नाट्ाां िस्य सरिािणज्ञानस्य नाट्ाां िाधाररिानाां प्रश्नोत्तरार्ाम्
उत्तरप्रदानस्य ि अभ्यासाः । पयाण यपदानाां र्विोमपदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

एकादिः पािः - ईिः कुत्रास्तस्त
पािपररियाः कर्वपररियाः पद्वािनस्य पद्ाां िस्य सरिािणज्ञानस्य अन्वयस्य ज्ञानप्रदानां पद्ाां िाधाररिानाां
प्रश्नोत्तरार्ाम् उत्तरप्रदानस्य ि अभ्यासाः । पयाण यपदानाां र्विोमपदानाां सन्तन्-सन्तन्र्वच्छे दपदानाां प्रत्ययानाञ्च
अभ्यासाः । पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

4

मावसकपाठ्यक्रमस्य विक्षण-योजना (2023-24)
कक्षा - एकादिी विषयः - सांस्कृतम् कोर्ः - 526
मासाः पाठ्यपुस्तकस्य पाठ्यवबन्दिः विक्षणस्य पुनिािृत्ेः
नाम कालाांिाः कालाांिाः
अप्रैि िाश्विी भाि-1 प्रिमाः पािाः - वेदाऽमृिम् 5 2
पािाधाररिां मन्त्रार्ाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
व्याकरर्म् अभ्यासाः कर्वपररियाः रिनापररियश्च 3
सन्तन्ाः - सन्ेाः पररभाषा भेदानाां नामार्न ि।
5
दीर्णसन्तन्ाः िुर्सन्तन्श्च ।
कारकम् - पररभाषा भेदानाां पररियश्च 3
किाण कारकम्
समासाः - पररभाषा भेदानाां पररियश्च । 2
पर्ििपद्ाां िाि् एवम् अपर्िििद्ाां िाि् प्रश्नोत्तरार्ाम् 2
अभ्यासकायणम्
मई िाश्विी भाि-1 िृिीयाः पािाः - परोपकाराय सिाां र्वभूियाः 5 2
पािाधाररिां िद्ानाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
व्याकरर्म् कर्वपररियाः रिनापररियश्च 5
स्वरसन्तन्ाः - वृन्तर्द्सन्तन्ाः , यर्् -सन्तन्ाः 2
समासाः - अव्ययीभावसमासाः 1
कारकम् – कमणकारकम् 1
अिङ्काराः - अनुप्रासाः 1
छन्दाः - अनुष्टु प् 1
प्रत्ययाः - क्त्वा, ल्यप् 1
पर्िििद्ाां िाि् एवम् अपर्िििद्ाां िाि् 2
प्रश्नोत्तरार्ाम् अभ्यासकायण म्
जून
ग्रीष्मािकािे षु सांस्कृतसम्बद्धगवतविधयः
जुिाई िाश्विी भाि-1 परीक्षायााः कृिे पुनरावृर्त्तकायणम् 7
पािाधाररिां ििुिणाः पािाः - मानो र्ह महिाां धनम् 4 1
व्याकरर्म् पञ्चमाः पािाः - सौवर्ण िकर्टका 4 1
पद्ानाां नाटयाां िानाां ि सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
कर्वपररियाः रिनापररियश्च
सन्तन्ाः - अयार्दसन्तन्ाः 1
समासाः - ित्पुरुषसमासाः 1
कारकम् - करर्कारकम् 1
प्रत्ययाः - िुमुन् 1

5

अिि िाश्विी भाि-1 षष्ठाः पािाः - आहारर्विाराः 5 2
पािाधाररिां िद्ानाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
व्याकरर्म् कर्वपररियाः रिनापररियश्च
सन्तन्ाः - व्यञ्जनसन्ेाः पररभाषा भेदानाां पररियश्च 3
कारकम् - सम्प्रदानम् 1
समासाः - ित्पुरुषस्य भेदानाां पररियाः 3
प्रत्ययाः - क्त, क्तविु 2
अिङ्काराः - उपमा 1
छन्दाः - इन्द्रवज्रा 1
पर्िििद्ाां िाि् एवम् अपर्िििद्ाां िाि् 2
प्रश्नोत्तरार्ाम् अभ्यासकायण म्
र्सिम्बर रिनात्मककायणम् पर्ििापर्ििावबोधनम् 5 2
प्रािणनापत्ाधाररिररक्तथिानपूर्िणाः 2
प्रत्ययाः - मिुप्, िर्स, िर्सि् 3
अद्धड िावषडकी पिीक्षा
अक्तू बर िाश्विी भाि-1 सप्तमाः पािाः - सन्तर्िप्रबोधनम् 4 1
पािाधाररिां नवमाः पािाः - र्वज्ञाननौका 4 1
व्याकरर्म् पद्ानाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
कर्वपररियाः रिनापररियश्च
सन्तन्ाः - व्यञ्जनसन्तन्ाः श्चुत्व ष्टु त्व 2
समासाः - र्द्विुाः , कमणधारयाः 2
प्रत्ययाः - कृदन्त - िव्यि् , अनीयर् 2
कारकम् - अपादानम् 1
पर्ििपद्ाां िाि् एवम् अपर्िििद्ाां िाि् 2
प्रश्नोत्तरार्ाम् अभ्यासकायण म्
नवम्बर िाश्विी भाि-1 परीक्षायााः कृिे पुनरावृर्त्तकायणम् 7
पािाधाररिां दिमाः पािाः - कन्थामार्र्क्यम् 4 2
व्याकरर्म् िद्ानाां नाट्ाां िानाां ि सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
कर्वपररियाः रिनापररियश्च
सन्तन्ाः - र्वसिणसन्ेाः पररभाषा भेदानाां पररियश्च 2
प्रत्ययाः - ििृ, िानि् 2
समासाः - बहुव्रीर्हाः 1
अिङ्काराः - यमकाः 1
छन्दाः - उपेन्द्रवज्रा 1
कारकम् – सम्बन्कारकम् 1

6

र्दसम्बर िाश्विी भाि-1 एकादिाः पािाः - ईिाः कुत्ान्ति 4 2
पािाधाररिां पद्ानाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
व्याकरर्म् कर्वपररियाः रिनापररियश्च
उपपदर्वभक्तयाः 4
कारकम् - अर्धकरर्म् 1
सन्ेाः पुनरावृर्त्ताः 4
समासाः - द्वन्द्द्वाः 1
प्रत्ययाः - त्व, िि् (िन्तर्द्ि) टाप् ङीप् (स्त्री) 2
पर्ििपद्ाां िाि् एवम् अपर्िििद्ाां िाि् 2
प्रश्नोत्तरार्ाम् अभ्यासकायण म्

जनवरी िाश्विी भाि-1 पािानाां पुनरावृर्त्ताः 10
रिनात्मककायणम् पर्ििापर्ििावबोधनां पुनरावृर्त्तश्च 2

फरवरी िाश्विी भाि-1 परीक्षायााः कृिे पुनरावृर्त्ताः 8
पर्ििापर्ििावबोधनस्य पुनरावृर्त्ताः
रिनात्मककायणम् प्रािणनापत्ाधाररिररक्तथिानपूर्िणाः 12
अनुप्रयुक्तव्याकरर्स्य पुनरावृर्त्ताः

मािण िावषडकी पिीक्षा

वििेषकथनम् –

 र्वषयर्िक्षकेभ्याः मन्तव्यो दीयिे यि् िे छात्ार्ाां िब्ावल्यााः अवधारर्ायाश्च स्पष्टिाां वधणनाय अध्यायेषु प्रयुक्तायााः
िब्ावल्यााः पररभाषात्मकिब्ानाां र्टप्पर्ीपुन्तिका सज्जीकरर्ाय ि र्नदे र्ििां कुयुणाः ।

वनधाडरितपुस्तकम् :-
 िाश्विी भाि-1 एकादिीकक्षायााः कृिे पाठ्यपुिकम् – BSEH प्रकािनम्

7

प्रश्पत्रस्य प्रारूपम् (2023-24)
कक्षा - एकादिी विषयः - सांस्कृतम् कोर्ः - 526

प्रश्ानाां प्रकािः अङ्काः सांख्या विििणम् पूणाडङ्काः
विुर्नष्ठप्रश्नााः 1 2 19 बहुर्वकल्पीयप्रश्नााः 19
अर्ििर्ूत्तरात्मकप्रश्नााः 1 9 10 ररक्तथिानपूिेाः प्रश्नााः 31
14 एकपदे न उत्तरि प्रश्नााः
7 पूर्णवाक्येन उत्तरि प्रश्नााः
िर्ूत्तरात्मकप्रश्नााः 2 4 11 पूर्णवाक्येन उत्तरि प्रश्नााः 22
दीर्ण-उत्तरात्मकप्रश्नााः 4 2 2 सप्रसङ्गव्याख्यात्मकप्रश्नााः 8

कुल 17 80

8