HBSE Class 11 Syllabus 2025 Sanskrit

Haryana Board
Syllabus
2024-25

हरियाणा विद्यालय विक्षा बोर्ड
पाठ्यक्रमस्य अङ्कानाां च अध्यायवारववभागः (2024-25)
श्रेण ः - एकादश ववषयः - सांस्कृतम् कोडः - 526
सामान्यवनदे शाः :-

1. सम्पूर्णपाठ्यक्रमस्य आधारे एका वार्षणकी परीक्षा भर्वष्यर्ि।

2. वार्षणकी परीक्षा 80 अङ्कानाां भर्वष्यर्ि एवञ्च आन्तररकां मूल्याङ्कनां 20 अङ्कानाां भर्वष्यर्ि।

3. आन्तररकमूल्याङ्कनस्य कृिे र्नम्नानुसारम् आवर्धकां मूल्याङ्कनां भर्वष्यर्ि :-

(i) 6 अङ्कानाां कृते – त्रय ोः सैट (SAT) आय जनां भर्वष्यर्ि। िासु परीक्षासु अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 06
अङ्कानाां भाराङ्क भर्वष्यर्ि।

(ii) 2 अङ्कयोः कृते - एका अर्द्ण वार्षणकी परीक्षा भर्वष्यर्ि। यस्याोः अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 2 अङ्कय ोः

भाराङ्क भर्वष्यर्ि।
(iii) 2 अङ्कयोः कृते - र्िक्षकाोः कक्षा-कक्षय ोः सहभार्ििायाोः (CRP) कृिे मूल्याङ्कनां कररष्यन्तन्त एवञ्च

अर्धकिमौ द्वौ अङ्कौ अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने दास्यन्तन्त।
(iv) 5 अङ्कानाां कृते - छात्राोः पररय जनाकायं कररष्यन्तन्त। यस्य अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 05 अङ्कानाां
भाराङ्क भर्वष्यर्ि।
(v) 5 अङ्कानाां कृते - छात्रार्ाम् उपन्तििेोः अनुसारे र् अर्धकिमाोः 05 अङ्काोः प्रदीयन्ते :-

75% िोः 80% पयणन्तम् = 01 अङ्कोः

80% िोः उपरर 85% पयणन्तम् = 02 अङ्कौ
85% िोः उपरर 90% पयणन्तम् = 03 अङ्काोः

90% िोः उपरर 95% पयणन्तम् = 04 अङ्काोः
95% िोः उपरर = 05 अङ्काोः

1

पाठ्यक्रमस्य सांरचना (2024-25)
श्रेण ः - एकादश ववषयः - सांस्कृतम् कोडः - 526
क्रम-सांख्या आकलनविन्दवः अङ्काः
1. खण्डः ‘क’ अपविताविोधनम्
• अपर्ििां िद्ाां िां पर्ित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तरार्र् यथार्नदे िां सांस्कृिेन र्िखि 10
2. खण्डः ‘ख’ रचनात्मक-काययम्
• यथार्नर्दण ष्टप्राथणनापत्रां पर्ित्वा मञ्जूषायाां प्रदत्तिब्ै ोः उर्ििररक्तिानार्न पूरयि 5
• छन्दाधाररिानाां प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिभाषया र्िखि 6
• अिङ्काराधाररिानाां प्रदत्तप्रश्रानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिभाषया र्िखि 6
3. खण्डः ‘ग’ पवित-अविोधनम् (पाठ्यपुस्तकम्)
पािसांख्या पािानाां नामावन आकलनविन्दवः
1. वेदाऽमृिम् • िद्ाांिस्य र्हन्दीभाषया सप्रसङ्गसरिाथणम् 4
• पद्ाांिस्य र्हन्दीभाषया सप्रसङ्गसरिाथणम् 4
2. पर पकाराय सिाां
• द्वय ोः सूक्त् ोः भावाथं र्िखि
र्वभूियोः
अथवा श्ल कस्य अन्वयां मञ्जूषािोः 4
3. मान र्ह महिाां धनम् उर्ििपदार्न र्ित्वा पूरयि
4. सौवर्णिकर्टका • िद्ािां पर्ित्वा प्रश्नानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिेन
पूर्णवाक्येन र्िखि 3
5. आहारर्विारोः • श्ल कां पर्ित्वा प्रश्नानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिेन
6. सन्तर्िप्रब धनम् पूर्णवाक्येन र्िखि 3
• रे खार्ङ्कि / िूिपदार्न आधृत्य क ष्ठकाि्
7. र्वज्ञाननौका
प्रश्नर्नमाणर्करर्म् 4
8. कन्थामार्र्क्यम् • कर्वपररियाधाररिानाां प्रदत्तप्रश्रानाम् उत्तरार्र् 4
9. ईिोः कुत्रान्ति • रिनापररियाधाररिानाां प्रदत्तप्रश्रानाम् उत्तरार्र् 4

4. खण्डः – ‘घ’ अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्
• सन्ेोः कारकस्य समासस्य ि पररभाषाां र्हन्दीभाषया उदाहरर्ञ्च सांस्कृिभाषया र्िखि 6
•

5. खण्डः – ‘ङ’ िहुववकल्प य-प्रश्ाः
• पािाधाररत-अभ्यासात् - सन्तन्ोः / सन्तन्च्छे दोः , समासोः /र्वग्रहोः , प्रत्ययोः सांय िोः र्वय िश्च, 17
उपपदर्वभन्तक्तोः , पयाणयपदम्, र्वि मपदम्, र्विेषर्-र्विेष्यपदम्
योगः 80
आन्तररक-मूल्याङ्कनम् 20
सम्पूणायङ्काः 100

2

प्रथमः पािः - वेदाऽमृतम्
मन्त्रार्ाां सस्वरिानस्य मन्त्रार्ाथाणनाां ि भावाथणब धनम्। अन्वयस्य ज्ञानप्रदानम्। वेदानाां पररियोः र्हन्दीभाषया।
मन्त्रेषु आधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम् एकपदे न पूर्णवाक्ये न ि उत्तरप्रदानस्य अभ्यासोः । सन्ेोः समासस्य ि
सामान्यज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

वित यः पािः - परोपकाराय सताां ववभूतयः
कथाग्रन्थपररियोः िेखकपररियोः िद्वािनस्य िद्ाांिस्य सरिाथणज्ञानस्य िद्ाांिाधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम्
उपमावािकानाां य जनस्य पािे आििानाां पयाण यपदानाां र्वि मपदानाां र्विेष्य-र्विेषर्पदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्।
पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

तृत यः पािः - मानो वि मिताां धनम्
ग्रन्थपररियोः कर्वपररियोः पद्वािनस्य पद्ाांिस्य सरिाथणज्ञानस्य अन्वयस्य ज्ञानप्रदानां पद्ाांिाधाररिानाां
प्रश्न त्तरार्ाम् उत्तरप्रदानस्य ि अभ्यासोः । उपपदर्वभक्तीनाां ज्ञानप्रदानम्। पािे आििानाां पयाणयपदानाां
र्वि मपदानाां ररक्तिानपूिेोः ि ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

चतुथयः पािः - सौवणयशकविका
कथाग्रन्थपररियोः िेखकपररियोः नाट्ाांिवािनस्य नाट्ाांिस्य सरिाथणज्ञानस्य नाट्ाांिाधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम्
उत्तरप्रदानस्य ि अभ्यासोः । समानाथणकपदानाां र्विेषर्-र्विेष्यपदानाां उर्ििमेिनस्य सन्तन्-प्रत्ययानाञ्च
ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

पञ्चमः पािः - आिारववचारः
पािपररियोः िेखकपररियोः िद्वािनस्य िद्ाांिस्य सरिाथणज्ञानस्य पद्ाांिाधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम् एकपदे न
पूर्णवाक्येन ि उत्तरप्रदानस्य अभ्यासोः । पािे आििानाां पयाणयपदानाां र्वि मपदानाां किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च
ज्ञानप्रदानम्। एकविने बहुविने वाक्यपररविणनस्य अभ्यासोः । पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

षष्ठः पािः - सन्तवतप्रिोधनम्
पािपररियोः , कर्वपररियोः पद्वािनस्य पद्ाांिस्य सरिाथणज्ञानस्य पद्ाांिाधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम् एकपदे न
पूर्णवाक्येन ि उत्तरप्रदानस्य अभ्यासोः । ररक्तिानपूिेोः अभ्यासोः । पयाणयपदानाां र्वि मपदानाां र्विेष्य-
र्विेषर्पदानाां प्रत्ययानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

सप्तमः पािः - ववज्ञाननौका

3

पािपररियोः कर्वपररियोः पद्वािनस्य पद्ाांिस्य सरिाथणज्ञानस्य अन्वयस्य ज्ञानप्रदानां पद्ाांिाधाररिानाां
प्रश्न त्तरार्ाम् उत्तरप्रदानस्य ि अभ्यासोः । ररक्तिानपूिेोः सांस्कृिपदानाां वाक्येषु प्रय िोः र्भन्नप्रकृर्िपदानाां सन्तन्-
प्रत्ययानाञ्च अभ्यासोः । पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

अष्टमः पािः - कन्थामावणक्यम्
पािपररियोः िेखकपररियोः नाट्ाांिवािनस्य नाट्ाांिस्य सरिाथणज्ञानस्य नाट्ाांिाधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम्
उत्तरप्रदानस्य ि अभ्यासोः । पयाणयपदानाां र्वि मपदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

नवमः पािः - ईशः कुत्रास्तस्त
पािपररियोः कर्वपररियोः पद्वािनस्य पद्ाांिस्य सरिाथणज्ञानस्य अन्वयस्य ज्ञानप्रदानां पद्ाांिाधाररिानाां
प्रश्न त्तरार्ाम् उत्तरप्रदानस्य ि अभ्यासोः । पयाणयपदानाां र्वि मपदानाां सन्तन्-सन्तन्र्वच्छे दपदानाां प्रत्ययानाञ्च
अभ्यासोः । पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

4

मावसक पाठ्यक्रमस्य वशक्षण योजना (2024-25)
श्रेण ः - एकादश ववषयः - सांस्कृतम् कोडः - 526
मासाः पाठ्यपुस्तकस्य पाठ्यविन्दवः वशक्षणस्य पुनरावृत्ेः
नाम कालाांशाः कालाांशाः
अप्रैि िाश्विी भाि-1 प्रथमोः पािोः - वेदाऽमृिम् 5 2
पािाधाररिां मन्त्रार्ाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
व्याकरर्म् अभ्यासोः कर्वपररियोः रिनापररियश्च 3
सन्तन्ोः - सन्ेोः पररभाषा भेदानाां नामार्न ि।
5
दीर्णसन्तन्ोः िुर्सन्तन्श्च ।
कारकम् - पररभाषा भेदानाां पररियश्च 3
किाण कारकम्
समासोः - पररभाषा भेदानाां पररियश्च । 2
पर्ििपद्ाांिाि् एवम् अपर्िििद्ाांिाि् प्रश्न त्तरार्ाम् 2
अभ्यासकायणम्
मई िाश्विी भाि-1 र्द्विीयोः पािोः - पर पकाराय सिाां र्वभूियोः 5 2
पािाधाररिां िद्ानाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
व्याकरर्म् कर्वपररियोः रिनापररियश्च 5
स्वरसन्तन्ोः - वृन्तर्द्सन्तन्ोः , यर्् -सन्तन्ोः 2
समासोः - अव्ययीभावसमासोः 1
कारकम् – कमणकारकम् 1
अिङ्कारोः - अनुप्रासोः 1
छन्दोः - अनुष्टु प् 1
प्रत्ययोः - क्त्वा, ल्यप् 1
पर्िििद्ाांिाि् एवम् अपर्िििद्ाांिाि् 2
प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासकायणम्
जून ग्र ष्मावकाशेषु सांस्कृतसम्बद्धगवतववधयः यथा :-
• प स्टर-िाटण -प्र जेक्टर्नमाणर्म् (सन्तन्-समास-कारकादयोः )
• र्क्रयापदिेखनम्
• र्नजसम्बन्ीनाां नाम्ना िब्रूपार्ाां र्नमाणर्म्
• सून्तक्तिेखनम् अथवा श्ल किेखनम्
• पािाधाररि-कर्िनिब्ानाम् िब्क षर्नमाणर्म्
• स्क्रेप-पुिकर्नमाणर्म्

5

जुिाई िाश्विी भाि-1 परीक्षायाोः कृिे पुनरावृर्त्तकायणम् 7
पािाधाररिां िृिीयोः पािोः - मान र्ह महिाां धनम् 4 1
व्याकरर्म् ििुथणोः पािोः - सौवर्णिकर्टका 4 1
पद्ानाां नाटयाांिानाां ि सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
कर्वपररियोः रिनापररियश्च
सन्तन्ोः - अयार्दसन्तन्ोः 1
समासोः - ित्पुरुषसमासोः 1
कारकम् - करर्कारकम् 1
प्रत्ययोः - िुमुन् 1

अिि िाश्विी भाि-1 पञ्चमोः पािोः - आहारर्विारोः 5 2
पािाधाररिां िद्ानाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
व्याकरर्म् कर्वपररियोः रिनापररियश्च
सन्तन्ोः - व्यञ्जनसन्ेोः पररभाषा भेदानाां पररियश्च 3
कारकम् - सम्प्रदानम् 1
समासोः - ित्पुरुषस्य भेदानाां पररियोः 3
प्रत्ययोः - क्त, क्तविु 2
अिङ्कारोः - उपमा 1
छन्दोः - इन्द्रवज्रा 1
पर्िििद्ाांिाि् एवम् अपर्िििद्ाांिाि् 2
प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासकायणम्
र्सिम्बर रिनात्मककायणम् पर्ििापर्ििावब धनम् 5 2
प्राथणनापत्राधाररिररक्तिानपूर्िणोः 2
प्रत्ययोः - मिुप्, िर्स, िर्सि् 3
अद्धय वावषयक पर क्षा
अक्तूबर िाश्विी भाि-1 षष्ठोः पािोः - सन्तर्िप्रब धनम् 4 1
पािाधाररिां सप्तमोः पािोः - र्वज्ञाननौका 4 1
व्याकरर्म् पद्ानाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
कर्वपररियोः रिनापररियश्च
सन्तन्ोः - व्यञ्जनसन्तन्ोः श्चुत्व ष्टु त्व 2
समासोः - र्द्विुोः , कमणधारयोः 2
प्रत्ययोः - कृदन्त - िव्यि्, अनीयर् 2
कारकम् - अपादानम् 1
पर्ििपद्ाांिाि् एवम् अपर्िििद्ाांिाि् 2
प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासकायणम्

6

नवम्बर िाश्विी भाि-1 परीक्षायाोः कृिे पुनरावृर्त्तकायणम् 7
पािाधाररिां अष्टमोः पािोः - कन्थामार्र्क्यम् 4 2
व्याकरर्म् िद्ानाां नाट्ाांिानाां ि सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
कर्वपररियोः रिनापररियश्च
सन्तन्ोः - र्वसिणसन्ेोः पररभाषा भेदानाां पररियश्च 2
प्रत्ययोः - ििृ, िानि् 2
समासोः - बहुव्रीर्होः 1
अिङ्कारोः - यमकोः 1
छन्दोः - उपेन्द्रवज्रा 1
कारकम् – सम्बन्कारकम् 1

र्दसम्बर िाश्विी भाि-1 नवमोः पािोः - ईिोः कुत्रान्ति 4 2
पािाधाररिां पद्ानाां सप्रसङ्ग र्हन्दीव्याख्या
व्याकरर्म् कर्वपररियोः रिनापररियश्च
उपपदर्वभक्तयोः 4
कारकम् - अर्धकरर्म् 1
सन्ेोः पुनरावृर्त्तोः 4
समासोः - द्वन्द्द्वोः 1
प्रत्ययोः - त्व, िि् (िन्तर्द्ि) टाप् ङीप् (स्त्री) 2
पर्ििपद्ाांिाि् एवम् अपर्िििद्ाांिाि् 2
प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासकायणम्

जनवरी िाश्विी भाि-1 पािानाां पुनरावृर्त्तोः 10
रिनात्मककायणम् पर्ििापर्ििावब धनां पुनरावृर्त्तश्च 2

फरवरी िाश्विी भाि-1 परीक्षायाोः कृिे पुनरावृर्त्तोः 8
पर्ििापर्ििावब धनस्य पुनरावृर्त्तोः
रिनात्मककायणम् प्राथणनापत्राधाररिररक्तिानपूर्िणोः 12
अनुप्रयुक्तव्याकरर्स्य पुनरावृर्त्तोः

मािण वावषयक पर क्षा

ववशेषकथनम् –

• र्वषयर्िक्षकेभ्योः मन्तव्य दीयिे यि् िे छात्रार्ाां िब्ावल्याोः अवधारर्ायाश्च स्पष्टिाां वधणनाय अध्यायेषु प्रयुक्तायाोः
िब्ावल्याोः पररभाषात्मकिब्ानाां र्टप्पर्ीपुन्तिका सज्जीकरर्ाय ि र्नदे र्ििां कुयुणोः ।

वनधायररतपुस्तकम् :-
• िाश्विी भाि-1 एकादिीकक्षायाोः कृिे पाठ्यपुिकम् – BSEH प्रकािनम्

7

प्रश्पत्रस्य प्रारूपम् (2024-25)
श्रेण ः - एकादश ववषयः - सांस्कृतम् कोडः - 526
कालः - त्रयः िोराः

प्रश्ानाां प्रकारः अङ्काः सांख्या वववरणम् पूणायङ्काः

विुर्नष्ठप्रश्नाोः 1 2 20 बहुर्वकल्पीयप्रश्नाोः 20

अर्ििर्ूत्तरात्मकप्रश्नाोः 1 9 9 ररक्तिानपूिेोः प्रश्नाोः 30
14 एकपदे न उत्तरि प्रश्नाोः
7 पूर्णवाक्येन उत्तरि प्रश्नाोः

िर्ूत्तरात्मकप्रश्नाोः 2 4 11 पूर्णवाक्येन उत्तरि प्रश्नाोः 22

दीर्ण-उत्तरात्मकप्रश्नाोः 4 2 2 सप्रसङ्गव्याख्यात्मकप्रश्नाोः 8

कुल 17 80

8

Haryana Board
Study Material

Syllabus

Model Papers

Previous Year Question Papers

Books

Notes