NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 10 दशमः कः ?

F R E E S T U D Y M AT E R I A L F O R E V E R Y S T U D E N T

क ा7

एनसीईआरट समाधान

अध्याय 10: दशमः कः ?

एनसीईआरट पाठ्यपुस्तक — द पकम्

पुस्तक पृष्ठ खंड प्रश्न माध्यम

104 – 114 13 44 हन्द

Solutions, notes, sample papers & more at 28 pages

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

कक्षा 7 · सं स्कृ त · द पकम्

एनसीईआरट समाधान — अध्याय 10: दशमः कः ?
दशमः कः ? कक्षा ७ क संस्कृत पाठ्यपुस्तक द पकम् का दशमः पाठः है। यह एक हास्यपूण कथा है जो पूरणवाचक (क्रमसूचक) संख्या-शब्द —
प्रथमः, तीयः … दशमः — का अभ्यास कराती है। पाठ का आरम्भ चत्र-संवाद से होता है और फर दस बालक क वह कथा आती है जसम गनने
वाला बालक स्वयं को ही गनना भूल जाता है।

पाठ्यपु स्तक पु स्तक पृ ष्ठ

द पकम् (कक्षा 7) 104 – 114

खं ड प्रश्न

13 44

माध्यम

हन्द

पाठ्य-प्रश्नाः ( चत्र-संवादः) — पृष्ठ 104
दशमः पाठः — दशमः कः ?

सं वादः

प्र.1 अ य भोः ! गतसप्ताहे संस्कृत-ओल याड् -परीक्षा अभवत्। तत्र के भागं गृहीतवन्तः ?

महोदय ! वयं सव भागं गृहीतवन्तः।

पश्नः — के (िकम् शब्दः, पुंिलङ् गम्, पथमा िवभिक्तः, बहुवचनम्) भागं गृहीतवन्तः ?

उत्तरम् — वयं सव (अस्मद् शब्दः, पथमा िवभिक्तः, बहुवचनम्) भागं गृहीतवन्तः।

( हन्द अथ — प्रश्न : ‘अरे ! पछले सप्ताह संस्कृत-ओल म्पयाड क परीक्षा हुई थी। उसम कन- कन लोग ने भाग लया ?’ उत्तर :
‘महोदय ! हम सब ने भाग लया।’)

ध्यान द जए: प्रश्न म ‘के’ बहुवचन है, अतः उत्तर भी बहुवचन म — ‘वयं सव … गृहीतवन्तः’ — ही होगा।
‘गृहीतवन्तः’ क्त्वतु-प्रत्ययान्त भूतका लक रूप है (बहुवचन)।

प्र.2 तत्र कः प्रथमं ानं प्राप्तवान् ?

महोदय ! वद्याधरः प्रथमं ानं प्राप्तवान्।

Page 1 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

( हन्द अथ — ‘उसम प्रथम ान कसने प्राप्त कया ?’ ‘महोदय ! व ाधर ने प्रथम ान प्राप्त कया।’)

कः = िवद्य ाधरः — पुंिलङ् गम्, पथमा िवभिक्तः, एकवचनम्।

पथमं स्थानम् = नपुंसकिलङ् गम्, ि तीया िवभिक्तः, एकवचनम्।

पाप्तवान् = पुंिलङ् गे भूत कािलकं क्तवत -ु रूपम्, एकवचनम्।

सङ् केतः: ‘प्रथमम्’ यहाँ पूरणवाचक (क्रमसूचक) शब्द है — एकम् → प्रथमः / प्रथमा / प्रथमम्। ‘ ानम्’
नपुंसक लङ्ग है, इस लए वशेषण भी नपुंसक लङ्ग म ‘प्रथमम्’ बना।

प्र.3 अ भनन्दनम्। अ भनन्दनम्। त ह तीयः कः ?

महोदय ! सा प्री तः। अथात् — प्री तः तीयं ानं प्राप्तवती।
( हन्द अथ — ‘बधाई ! बधाई ! तो फर दूसरा कौन है ?’ ‘महोदय ! वह प्री त है।’ = प्री त ने दूसरा ान पाया।)

पीितः — स्त्रीिलङ् गम्, इकारान्तः, पथमा िवभिक्तः, एकवचनम्।

स्त्रीिलङ् गे पूरणपदम् = ि तीया → पीितः ि तीया अिस्त।

क्य : संवाद म अध्यापक ने पुं लङ्ग ‘ तीयः’ पूछा था, पर उत्तर एक छात्रा है; अतः शुद्ध वाक्य स्त्री लङ्ग म ‘सा
तीया’ / ‘प्री तः तीयं ानं प्राप्तवती’ बनेगा — क्रया भी ‘प्राप्तवती’ (स्त्री लङ्गम्) होगी।

प्र.4 अरे ! बहु सुन्दरम्। तस्याः अ प अ भनन्दनम्। त ह तृतीये ाने कः का वा अ स्त ?

महोदय ! तृतीयं ानं हेमलता प्राप्तवती।
( हन्द अथ — ‘अरे ! बहुत सुन्दर ! उसे भी बधाई। तो तीसरे ान पर कौन (पुरुष) या कौन (स्त्री) है ?’ ‘महोदय ! तीसरा ान
हेमलता ने प्राप्त कया।’)

त ृत ीये स्थाने — सप्त मी िवभिक्तः, एकवचनम् (अिधकरणे सप्तमी)।

हेमलता — स्त्रीिलङ् गम्, पथमा िवभिक्तः, एकवचनम्।
अतः — हेमलता त ृत ीया अिस्त।

Page 2 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

सङ् केतः: ‘कः का वा’ पूछने का अथ है — उत्तर लड़का भी हो सकता है और लड़क भी। संस्कृत म प्रश्नवाचक शब्द
भी लङ्ग के अनुसार बदलता है — कः (पुं.), का (स्त्री.), कम् (नपुं.)।

पाठ्य-प्रश्नाः ( चत्र-संवादः) — पृष्ठ 105
दशमः पाठः — दशमः कः ?

सं वादः

प्र.1 अस्तु तस्याः अ प अ भनन्दनम्। अन्ये केऽ प कम प ानं प्राप्तवन्तः कम् ?

आम्, अन्येऽ प छात्राः ाना न प्राप्तवन्तः —

महोदय ! अहं चतुथः अ स्म। (एकः छात्रः चतुथ ानं प्राप्तवान्।)
महोदय ! अहं पञ्चमी अ स्म। (एका छात्रा पञ्चमं ानं प्राप्तवती।)
महोदय ! अहं नवमी अ स्म। (एका छात्रा नवमं ानं प्राप्तवती।)

( हन्द अथ — ‘अच्छा, उसे भी बधाई। क्या और कसी ने कोई ान प्राप्त कया ?’ ‘महोदय ! म चौथा ँ।’ ‘महोदय ! म पाँचव
ँ।’ ‘महोदय ! म नौव ँ।’)

ध्यान द जए: ‘चतुथः’ पुं लङ्ग है (बालक बोल रहा है), कन्तु ‘पञ्चमी’ और ‘नवमी’ स्त्री लङ्ग ह (बा लकाएँ बोल
रही ह)। पूरणवाचक शब्द वशेषण ह, अतः वे बोलने वाले के लङ्ग के अनुसार रूप बदलते ह।

प्र.2 अहो उत्तमम्। भवद्भ्यः सवभ्यः आशीवादाः। त ह दशमः कोऽ स्त भोः ?

दशमः कोऽ प ना स्त — अतः छात्राः अवदन् — ‘दशमस्य वषये वयं न जानीमः ीमन् !’ तदा अध्यापकः अवदत् — ‘ चन्ता
मास्तु, वयम् अद्य दशमस्य वषये एकां कथां पठामः।’
( हन्द अथ — ‘वाह ! बहुत अच्छा। आप सब को आशीवाद। तो फर दसवाँ कौन है ?’ ‘दसव के वषय म हम नह जानते, श्रीमन्
!’ ‘ चन्ता मत करो, आज हम दसव के वषय म एक कथा पढ़ते ह।’)

भवद् भ्यः सवभ्यः — चतुथ िवभिक्तः, बहुवचनम् (आशीव द दे ने में सम्पदान)।

दशमः — पूरणवाचकम्, पुंिलङ् गम्, पथमा िवभिक्तः, एकवचनम्।

कोऽिस्त = कः + अिस्त (िवसग-सिन्धः → ओ + अ = ओऽ)।

Page 3 of 28

as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ?
a g l AglaSem · NCERT Solutions

co m
m.
यही पाठ का सूत्र है: ‘दशमः कः ?’ प्रश्न ही पाठ का शीषक बना। इसी प्रश्न से दस बालक क कथा आरम्भ होती है,

m as e
l
जसम दसवाँ बालक ‘खो’ जाता है क्य क गनने वाला स्वयं को गनना भूल जाता है।

m .co a g
l a se
a g
वयं शब्दाथान् जानीमः — पृष्ठ 108

co m
. ag
शब्दाथ-सा रणी

e m
शब्दाथाः
g l as
a

co m
प्र.1 मातृभाषया अथ लखन्तु — (तीत्वा, स्नानाय, चरम्, उत्तीणाः, अपरः, स्वम्, मग्नः, वषण्णाः, तूष्णीम्, प थकः,

m.
अगणयत्, प्रहृष्टाः, कतमः)

m as e
.co a g l
se m
g l a
a (मातृभाषा) का अथ दया गया है — अपनी मातृभाषा म यही अथ अपनी पुस्तक म ल खए।
पुस्तक क सा रणी म अ न्तम स्तम्भ ‘मातृभाषया अथ लखन्तु’ खाली है। नीचे संस्कृत-अथ, हन्द और अंग्रेज़ी अथ के साथ हन्द

m a s
m .co हन्द agl
se
शब्दः अथः (संस्कृतम्) ENGLISH

g l a
तीत्व सन्तरणं कृत्वा
a तैर कर Having swum

om
स्नानाय स्नान न मत्तम् नहाने के िलए For bathing

For am
. c
com ase
long time

agl Crossed over
िचरम् बहुकालपयन्तम् दे र तक

e m.
as
उत्तीण ः पारं गताः पार हुए

a g l
अपरः अन्यः दू स रा Another

se m
com स्वयं को g l a
. a
स्वम् आत्मानम् Oneself

m
ase
agl
मग्नः वलीनः डू ब गया Drowned

िवषण्णाः खन्नाः दुःखी हुए Saddened

co m
m .
se
तूष्णीम् नःशब्दम् मौन (चुपचाप) Silent

com l a
.पिथकः ag Traveller
sem
मागगन्ता यात्री, राहगीर

a
agl अगणयत् गणनां कृतवान् िगना Counted
c
m .
m a s e
agl
पस न्न Delighted

.co
पहृष्टाः आन न्दताः

कयत्-संख्यात्मकः m
a se कौन-सा Which one
l
कतमः

ag

com
m .
m ase
.co


a g l Page 4 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

Try This: इन शब्द से अपने वाक्य बनाइए — ‘बालकः नद तीत्वा पारं गतः।’, ‘छात्राः परीक्षायाम् उत्तीणाः
अभवन्।’, ‘सः तूष्णीम् उप वष्टः।’

अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 108
भा षकतत्त्वम् — पूरणवाचकशब्दाः

ाकरणम्

प्र.1 संख्यावाचक-शब्दानां पूरणाथ ‘प्रथमः’, ‘ तीयः’, ‘तृतीयः’ इत्या दशब्दाः भव न्त। यथा — एकम् → पूरणाथ =
प्रथमः / प्रथमा / प्रथमम्। े → पूरणाथ = तीयः / तीया / तीयम्। त्री ण → पूरणाथ = तृतीयः / तृतीया /
तृतीयम् इत्यादयः।

संस्कृत म संख्या के दो प्रकार के शब्द होते ह —

संख्येयशब्दाः ( गनती के शब्द) — एकम्, े , त्री ण, चत्वा र, पञ्च … ये बताते ह क कतने ह।
पूरणशब्दाः (क्रमसूचक शब्द) — प्रथमः, तीयः, तृतीयः … ये बताते ह क कौन-सा / कतने व क्रम पर है।

एकम् (१) → पथमः / पथमा / पथमम्

े (२) → ि तीयः / ि तीया / ि तीयम्

त्रीिण (३) → त ृत ीयः / त ृत ीया / त ृत ीयम्

चत्वािर (४) → चत थ
ु ः / चत थ
ु / चत थ
ु म्

पञ्च (५) → पञ्चमः / पञ्चमी / पञ्चमम्

… दश (१०) → दशमः / दशमी / दशमम्

क्य तीन रूप: पूरणशब्द वशेषण ह। वशेषण अपने वशेष्य के लङ्ग, वचन और वभ क्त के अनुसार चलता है —
इस लए तीन लङ्ग म तीन रूप बनते ह। जैसे — प्रथमः बालकः (पुं.), प्रथमा बा लका (स्त्री.), प्रथमं ानम्
(नपुं.)।

ध्यान रख: ४ के पूरणरूप म स्त्री लङ्ग ‘चतुथ ’ है (‘चतुथा’ नह ); ५ से लेकर आगे स्त्री लङ्ग रूप ‘-मी’ म बनते ह —
पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, दशमी। ११ से ‘-शी’ — एकादशी, ादशी।

वयम् अभ्यासं कुमः — प्रश्नः १ — पृष्ठ 108–109

Page 5 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

कोष्ठकात् समीचीनम् उत्तरं चत्वा लखन्तु

अभ्यासः

प्र.1 क त बालकाः स्नातुं गताः ? (पञ्च, ादश, दश)

दश बालकाः स्नातुं गताः।
( हन्द अथ — दस बालक नहाने के लए गए थे।)

पाठे उक्तम् — ‘एकदा दश बालकाः स्नानाय नदीम् अगच् छन्।’

अतः समीचीनम् उत्तरम् = दश

क्य : ‘क त’ का अथ है ‘ कतने’ — उत्तर संख्येयशब्द म चा हए। कथा म स्पष्ट है क कुल दस बालक थे; इसी ‘दस’
म से एक खो जाने का भ्रम कथा का केन्द्र है।

प्र.2 कतमः बालकः नद्यां मग्नः इ त नश्चयम् अकुवन् ? (प्रथमः, दशमः, पञ्चमः)

दशमः बालकः नद्यां मग्नः इ त नश्चयम् अकुवन्।
( हन्द अथ — उन्ह ने यह नश्चय कया क दसवाँ बालक नद म डू ब गया।)

पाठे — ‘अतः ते िनश्चयम् अकु वन् यत् दशमः न द्य ां मग् नः।’

समीचीनम् उत्तरम् = दशमः

ाकरण-सङ् केतः: ‘कतमः’ पूछता है ‘कौन-सा’ — अतः उत्तर पूरणवाचक शब्द म ही आएगा, संख्येयशब्द म
नह । ‘न ां’ = नद + सप्तमी एकवचन (अ धकरणे सप्तमी)।

प्र.3 दशमः कः आसीत् ? (नायकः, प थकः, नद )

दशमः नायकः आसीत्।
( हन्द अथ — दसवाँ स्वयं बालक का नायक ही था।)

Page 6 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

पिथकः नायकम् अवदत् — ‘दशमः त्वम् अिस’ इित।

अतः समीचीनम् उत्तरम् = नायकः

क्य : गनने वाला बालक हर बार स्वयं को छोड़कर गनता था (‘सः आत्मानं न अगणयत्’), इस लए नौ ही नकलते
थे। जब प थक ने गना तो दस नकले — अथात् जो गन रहा था, वही ‘लापता’ दसवाँ था।

प्र.4 कः सम्यक् रूपेण बालकान् ग णतवान् ? (नायकः, प थकः, बालकः)

प थकः सम्यक् रूपेण बालकान् ग णतवान्।
( हन्द अथ — प थक (यात्री) ने ठ क-ठ क बालक को गना।)

पाठे — ‘पिथकः तान् अगणयत्। त त्र दश बालकाः तु आसन्।’

समीचीनम् उत्तरम् = पिथकः

Tip: ‘प थकः’ = मागगन्ता = राहगीर। ‘सम्यक् रूपेण’ = ठ क ढं ग से। प थक बाहर का व्य क्त था, अतः वह पूरे
समूह को — नायक स हत — दे ख सका।

प्र.5 बालकाः कां तीत्वा पारं गताः ? (पुष्क रणीम्, समुद्रम्, नद म्)

बालकाः नद तीत्वा पारं गताः।
( हन्द अथ — बालक नद को तैरकर पार कर गए।)

पश्ने ‘काम्’ = स्त्रीिलङ् गम्, ि तीया िवभिक्तः, एकवचनम्।

अतः उत्तरम् अिप ि तीयायाम् — नदीम् (नदी + ि तीया एकवचनम्)।

क्य नह ‘पुष्क रणीम्’ या ‘समुद्रम्’: पाठ म लखा है ‘दश बालकाः स्नानाय नद म् अगच्छन्’ और ‘ते तीत्वा पारं
गताः’। ‘समुद्रम्’ पुं लङ्ग है, अतः वह ‘काम्’ का उत्तर हो भी नह सकता।

Page 7 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

वयम् अभ्यासं कुमः — प्रश्नः २ — पृष्ठ 109
पाठस्य आधारेण एकवाक्येन प्रश्नानाम् उत्तरा ण लखन्तु

अभ्यासः

प्र.1 दश बालकाः कमथ नद म् अगच्छन् ?

दश बालकाः स्नानाय नद म् अगच्छन्।
( हन्द अथ — दस बालक नहाने के लए नद गए।)

िकमथम् = िकस िलए → उत्तरं चतु य म् (ताद य चत थ
ु )।

स्नानाय = स्नान + चत थ
ु एकवचनम् = ‘नहाने के िलए’।

Tip: ‘स्नातुम्’ (तुमुन्-प्रत्ययः) लखकर भी उत्तर दया जा सकता है — ‘दश बालकाः स्नातुं नद म् अगच्छन्।’ दोन
शुद्ध ह।

प्र.2 नायकः कम् अपृच्छत् ?

नायकः अपृच्छत् — ‘अ प सव बालकाः नद म् उत्तीणाः ?’ इ त।
( हन्द अथ — नायक ने पूछा — ‘क्या सब बालक नद पार कर गए ?’)

अपृच् छत् = पच्छ् धात ःु , लङ् लकारः (अनद्यतन भूत कालः), पथमपुरु षः, एकवचनम्।
‘अिप’ यहाँ पश्नवाचक अव्यय है — ‘क्या’।

प्र.3 बालकाः स्नानाय कुत्र अगच्छन् ?

बालकाः स्नानाय नद म् अगच्छन्।
( हन्द अथ — बालक नहाने के लए नद गए।)

Page 8 of 28

as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ?
a g l AglaSem · NCERT Solutions

co m
m.
कु त्र = कहाँ → गमनाथक धात ु के साथ कम में ि तीया िवभिक्तः।
m as e
.co
नदीम् = नदी (ईकारान्त स्त्रीिलङ् गः) + ि तीया एकवचनम्।
a g l
se m
g l a
aक्य ‘नद म्’, ‘नद्याम्’ नह : ‘गम्’ धातु सकमक है और गन्तव्य उसका कम बनता है — अतः तीया। ‘न ाम्’
(सप्तमी) तब आता जब कहते ‘न ां स्नानम् अकुवन्’।
co m
e m . ag
g l as
a
प्र.4 बालकाः क नश्चयम् अकुवन् ?

co m
em.
comअकुवन् यत् दशमः नद्यां मग्नः। g l as
. a
seअथm— बालक ने यह नश्चय कया क दसवाँ नद म डू ब गया।)
बालकाः नश्चयम्
a
( lहन्द
ag
m a s
.co agl
अकु वन् = कृ धात ःु , लङ् लकारः, पथमपुरु षः, बहुवचनम्।

se m
l a
मग्नः = िवलीनः (डू ब गया) — मस्ज् धातोः क्त-पत्ययान्तं रूपम्।
g
a

co m
.
यह नश्चय ग़लत क्य था: गनने वाला हर बार स्वयं को छोड़ दे ता था (‘सः आत्मानं न अगणयत्’), इस लए नौ ही

e m
as
मलते थे। संख्या कम होने का कारण डू बना नह , गनने क भूल थी।
m l
m .co a g
l a se
ag बालकाः कथं गृहम् अगच्छन् ?
m
प्र.5

a se
. com a g l
m
ase

a gl
बालकाः सव म लत्वा आनन्दे न गृहम् अगच्छन्।
( हन्द अथ — सब बालक मलकर आनन्द के साथ घर गए।)

co m
m .
कथम् = कै से → उत्तरं त ृत ीयायाम् (पकारे/करणे त ृत ीया)।
as e
comन्दे न = आनन्द + तृतीया एकवचनम्।
.आन a g l
se m
g l a
a िमिलत्वा = ‘िमल्’ धातोः क्त्वा-पत्ययान्तम् अव्ययम्।
c
m .
m a s e
e m . co agl
as
कथा का सन्दे श: जब दसवाँ ‘ मल’ गया तो सब ‘प्रहृष्टाः’ हो गए — ःख का कारण वास्त वक हा न नह , अपनी

a g l
ही भूल थी। इस लए कसी नष्कष पर पहुँचने से पहले भली-भाँ त जाँच कर लेनी चा हए।

co m
m .
m ase
.co


a g l Page 9 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

वयम् अभ्यासं कुमः — प्रश्नः ३ — पृष्ठ 109
प कातः उ चतं वशेषणपदं योज यत्वा वाक्या न रचयन्तु (अङ्गलयः)

अभ्यासः

प्र.1 करे .......................... अङ्ग लः भव त तजनी।

करे तीया अङ्ग लः भव त तजनी।
( हन्द अथ — हाथ म दूसरी उँ गली तजनी होती है।)

िचत्रे — १. अङ् गुष्ठः, २. तजनी, ३. मध्यमा, ४. अनािमका, ५. किनिष्ठका।

‘अङ् गुिलः’ स्त्रीिलङ् गम् अिस्त → िवशेषणम् अिप स्त्रीिलङ् गे = ि तीया।

क्य ‘ तीयः’ नह : पूरणवाचक शब्द वशेषण है, अतः वह अपने वशेष्य ‘अङ्ग लः’ (स्त्री लङ्ग, प्रथमा, एकवचन)
के अनुसार चलेगा — इसी लए प का म प्रथमा, तीया, तृतीया, चतुथ , पञ्चमी — सभी स्त्री लङ्ग रूप दए ह।

प्र.2 अना मका .......................... अङ्ग लः भव त।

अना मका चतुथ अङ्ग लः भव त।
( हन्द अथ — अना मका चौथी उँ गली होती है।)

िचत्रानुसारम् — अङ् गुष्ठः (१) → तजनी (२) → मध्यमा (३) → अनािमका (४ ) → किनिष्ठका (५)।

Did you know? ‘अना मका’ शब्द का अथ ही है ‘ जसका नाम नह ’ — अन् + ना मका। भारतीय परम्परा म
इसी उँ गली से तलक लगाया जाता है।

प्र.3 करे .......................... अङ्ग लः भव त अङ्गष्ठः।

करे प्रथमा अङ्ग लः भव त अङ्गष्ठः।
( हन्द अथ — हाथ म पहली उँ गली अंगूठा होती है।)

Page 10 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

क्रमः — १ . अङ् गुष्ठः, २. तजनी, ३. मध्यमा, ४. अनािमका, ५. किनिष्ठका।

िवशेषणम् = पथमा (‘अङ् गुिलः’ इित स्त्रीिलङ् गपदस्य िवशेषणम्)।

प्र.4 क न ष्ठका .......................... अङ्ग लः भव त।

क न ष्ठका पञ्चमी अङ्ग लः भव त।
( हन्द अथ — क न ष्ठका पाँचव उँ गली होती है।)

किनिष्ठका = सवभ्यः किन ष्ठा (सबसे छोटी) अङ् गुिलः → क्रमे पञ् चमी।

Tip: ‘क नष्ठ’ का अथ है ‘सबसे छोटा’ और ‘ज्येष्ठ’ का ‘सबसे बड़ा’ — ये तुलनात्मक वशेषण भी संस्कृत म लङ्ग
के अनुसार बदलते ह।

प्र.5 करे .......................... अङ्ग लः भव त मध्यमा।

करे तृतीया अङ्ग लः भव त मध्यमा।
( हन्द अथ — हाथ म तीसरी उँ गली मध्यमा होती है।)

मध्यमा = मध्ये िस्थता अङ् गुिलः → पञ्चसु अङ् गुिलषु ठीक बीच में = त ृत ीया।

क्रमः अङ्ग लनाम पूरणपदम् (स्त्री.) हन्द

१ अङ्गष्ठः पथमा अंगूठा

२ तजनी ि तीया तजनी

३ मध्यमा ततृ ीया बीच वाली

४ अना मका चतुथ अना मका

५ क न ष्ठका पञ्चमी छोट उँ गली

Page 11 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

वयम् अभ्यासं कुमः — प्रश्नः ४ — पृष्ठ 110
प कां दृष्ट् वा प्रश्नानाम् उत्तरा ण लखन्तु (सप्ताहः)

अभ्यासः

प्र.1 सप्ताहस्य प्रथमः दवसः कः ?

सप्ताहस्य प्रथमः दवसः र ववासरः (अ स्त)।
( हन्द अथ — सप्ताह का पहला दन र ववार है।)

पि कायाम् — पथमः िदवसः – रिववासरः

सप्ताहस्य = सप्ताह + षष्ठी िवभिक्तः, एकवचनम् (सम्बन्धे षष्ठी)।

प्र.2 सप्ताहस्य कतमः दवसः र ववासरः अ स्त ?

सप्ताहस्य प्रथमः दवसः र ववासरः अ स्त।
( हन्द अथ — सप्ताह का पहला दन र ववार है।)

‘कतमः’ पृच् छित — कौन-सा / िकतने वें क्रम पर।
अतः उत्तरं पूरणवाचकपदे न एव — पथमः।

ध्यान द जए: प्र.1 और प्र.2 म उत्तर तो एक ही तथ्य है, पर प्रश्न उल्टे ह — एक म ‘कौन-सा दन’ पूछा है (उत्तर =
वासर का नाम), दूसरे म ‘कौन-से क्रम पर’ (उत्तर = पूरणपद)।

प्र.3 सप्ताहस्य षष्ठः दवसः कः ?

सप्ताहस्य षष्ठः दवसः शुक्रवासरः (अ स्त)।
( हन्द अथ — सप्ताह का छठा दन शुक्रवार है।)

Page 12 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

रिववासरः (१) → सोमवासरः (२) → मङ् गलवासरः (३) → बुधवासरः (४) → गुरु वासरः (५) → शुक्र वासरः

(६ ) → शिनवासरः (७)

प्र.4 सप्ताहस्य कतमः दवसः श नवासरः अ स्त ?

सप्ताहस्य सप्तमः दवसः श नवासरः अ स्त।
( हन्द अथ — सप्ताह का सातवाँ दन श नवार है।)

पि कायाम् — सप्तमः िदवसः – शिनवासरः

सप्तमः = पुंिलङ् गम्, पथमा िवभिक्तः, एकवचनम् (‘िदवसः’ इित पुंिलङ् गपदस्य िवशेषणम्)।

प्र.5 सप्ताहस्य अ न्तमः दवसः कः अ स्त ?

सप्ताहस्य अ न्तमः दवसः श नवासरः अ स्त।
( हन्द अथ — सप्ताह का अ न्तम दन श नवार है।)

क्रमः पूरणपदम् वासरः हन्द

१ प्रथमः रिववासरः र ववार

२ तीयः सोमवासरः सोमवार

३ तृतीयः मङ् गलवासरः मंगलवार

४ चतुथः बुध वासरः बुधवार

५ पञ्चमः गुरुवासरः गुरुवार

६ षष्ठः शुक्रवासरः शुक्रवार

७ सप्तमः शिनवासरः श नवार

Page 13 of 28

as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ?
a g l AglaSem · NCERT Solutions

co m
m.
Tip: ‘वासरः’ का अथ है ‘ दन’। ‘ दवसः’ भी वही है। सप्ताह म सात दन होते ह, इसी लए ‘सप्ताहः’ (सप्त + अहः

m as e
l
= सात दन)।

m .co a g
l a se
a g
वयम् अभ्यासं कुमः — प्रश्नः ५ — पृष्ठ 110–111

co m
. ag
वा टकां दृष्ट् वा प्रश्नानाम् उत्तरा ण लखन्तु (भारतीय- ादशमासाः)

e m
अभ्यासः
g l as
a

co m
प्र.1 मासेषु पञ्चमः मासः कः ?

em.
m l as
.co a g

a s em
g(lहन्द अथ — महीन म पाँचवाँ महीना श्रावण है।)
मासेषु पञ्चमः मासः
ावणः (अ स्त)।

a
m a s
m .co
चै त्रः (१) → वैशाखः (२) → ज्येष्ठः (३) → आषाढः (४) → ावणः (५) → भाद पदः (६) agl
l a se
a g
Did you know? श्रावण मास वषा-ऋतु का प्रमुख मास है; इसी म रक्षाबन्धन तथा नागपञ्चमी आते ह।

co m
m .
as e
om कतमः मासः अ स्त ?
.cमागशीषः a g l
a s em प्र.2

agl
se m
com g l a
. a
मागशीषः नवमः मासः अ स्त।
m
ase
agl
( हन्द अथ — मागशीष नौवाँ महीना है।)

आिश्वनः (७) → काित्तकः (८) → मागशीषः (९ ) → पौषः (१०)
co m
m .
m as e
.co a g l
m (पुं लङ्ग रूप) ही आएगा।
ध्यान द जए: ‘कतमः’ का उत्तर सदा पूरणवाचक शब्द म — ‘नवमः’, ‘नव’ नह । ‘मासः’ पुं लङ्ग है, अतः ‘नवमः’

l a se
ag
.c
s e m
m a
e m . co agl
g l as
a

co m
m .
m ase
.co


a g l Page 14 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

प्र.3 मासेषु दशमः मासः कः ?

मासेषु दशमः मासः पौषः (अ स्त)।
( हन्द अथ — महीन म दसवाँ महीना पौष है।)

मासेष ु = मास + सप्त मी िवभिक्तः, बहुवचनम् (िनध रणे सप्तमी)।
क्रमः — … मागशीषः (९) → पौषः (१० ) → माघः (११) → फाल्गुन ः (१२)

प्र.4 का त्तकः कतमः मासः अ स्त ?

का त्तकः अष्टमः मासः अ स्त।
( हन्द अथ — का तक आठवाँ महीना है।)

भाद पदः (६) → आिश्वनः (७) → काित्तकः (८ )

Did you know? का त्तक मास म द पावली मनाई जाती है — इसी लए पाठ के चत्र-पृष्ठ पर द पक भी दखाए
गए ह।

प्र.5 मासेषु अ न्तमः मासः कः ?

मासेषु अ न्तमः मासः फाल्गुनः (अ स्त)।
( हन्द अथ — महीन म अ न्तम महीना फाल्गुन है।)

Page 15 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

क्रमः पूरणपदम् भारतीयमासः ऋतुः / पव

१ प्रथमः चैत्रः वसन्तः — नववषारम्भः

२ तीयः वैशाखः ग्रीष्मारम्भः

३ तृतीयः ज्येष्ठः ग्रीष्मः

४ चतुथः आषाढः वषारम्भः

५ पञ्चमः ावणः वषा — रक्षाबन्धनम्

६ षष्ठः भाद पदः वषा — गणेशचतुथ

७ सप्तमः आिश्वनः शरद् — नवरात्रम्

८ अष्टमः काित्त कः शरद् — द पावली

९ नवमः मागशीषः हेमन्तः

१० दशमः पौषः हेमन्तः

११ एकादशः माघः श शरः — वसन्तपञ्चमी

१२ ादशः फाल्गुनः श शरः — हो लका

वयम् अभ्यासं कुमः — प्रश्नः ६ — पृष्ठ 111
म ूषां पश्यन्तु, उत्तरं लखन्तु (आङ् ग्लमासाः)

अभ्यासः

प्र.1 आङ् ग्लमासेषु दशमः मासः ..............................

आङ् ग्लमासेषु दशमः मासः अक्तूबर-मासः (अ स्त)।
( हन्द अथ — अंग्रेज़ी महीन म दसवाँ महीना अक्तूबर है।)

जनवरी (१) फरवरी (२) माच (३) अपैल (४) मै (५) जून (६)

जुलै (७) अगस्त (८) िसतम्बर (९) अक्तूबर (१० ) नवम्बर (११) िदसम्बर (१२)

Page 16 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

प्र.2 फरवरीमासः ........................... मासः अ स्त।

फरवरीमासः तीयः मासः अ स्त।
( हन्द अथ — फरवरी दूसरा महीना है।)

जनवरी-मासः (१) → फरवरी-मासः (२ )
‘मासः’ पुंिलङ् गम् → िवशेषणम् ि तीयः (पुंिलङ् गे)।

प्र.3 आङ् ग्लमासेषु अष्टमः मासः ..............................

आङ् ग्लमासेषु अष्टमः मासः अगस्त-मासः (अ स्त)।
( हन्द अथ — अंग्रेज़ी महीन म आठवाँ महीना अगस्त है।)

जून (६) → जुलै (७) → अगस्त (८ )

प्र.4 सतम्बरमासः ........................ मासः अ स्त।

सतम्बरमासः नवमः मासः अ स्त।
( हन्द अथ — सतम्बर नौवाँ महीना है।)

अगस्त (८) → िसत म्बर (९ ) → अक्तूबर (१०)

प्र.5 आङ् ग्लमासेषु अ न्तमः मासः ....................................

आङ् ग्लमासेषु अ न्तमः मासः दसम्बर-मासः (अ स्त)।
( हन्द अथ — अंग्रेज़ी महीन म अ न्तम महीना दसम्बर है।)

Page 17 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

क्रमः पूरणपदम् आङ् ग्लमासः प्रायः तुल्यः भारतीयमासः

१ प्रथमः जनवरी-मासः पौष–माघ

२ तीयः फरवरी-मासः माघ–फाल्गुन

३ तृतीयः माच-मासः फाल्गुन–चैत्र

४ चतुथः अपैल -मासः चैत्र–वैशाख

५ पञ्चमः मै-मासः वैशाख–ज्येष्ठ

६ षष्ठः जून-मासः ज्येष्ठ–आषाढ

७ सप्तमः जुलै -मासः आषाढ–श्रावण

८ अष्टमः अगस्त-मासः श्रावण–भाद्रपद

९ नवमः िसतम्बर -मासः भाद्रपद–आ न

१० दशमः अक्तूबर -मासः आ न–का त्तक

११ एकादशः नवम्बर -मासः का त्तक–मागशीष

१२ ादशः िदस म्बर -मासः मागशीष–पौष

Tip: पुस्तक क म ूषा म मास ‘जनवरी-मासः, फरवरी-मासः …’ इसी रूप म लखे ह — उत्तर लखते समय यही
रूप प्रयोग क जए।

वयम् अभ्यासं कुमः — प्रश्नः ७ — पृष्ठ 111

Page 18 of 28

as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ?
a g l AglaSem · NCERT Solutions

अधो ल खते गद्यांशे अङ् कानां ाने संख्यावाचकशब्दान् लखन्तु
co m
em.
m as
अभ्यासः

.co a g l
a s em– .............................. (१) पाठशाला – एका पाठशाला · .............................. (१) पाठशाला अ स्त।
gl
यथा
a
प्र.1
तत्र .............................. (३) अध्यापकाः स न्त। सा हत्यकक्षायां .............................. (२०) छात्राः स न्त।

om
एक स्मन् दने .............................. (१) नरीक्षकः आगतवान्। त स्मन् दने सा हत्यकक्षायां

. c ag
.............................. (१५) छात्राः उप ताः। .............................. (५) अनुपताः। नरीक्षकः
.............................. (१०) शब्दान् ले खतुeमm
a s ् उक्तवान्। .............................. (२) छात्रौ

agl ् ल खतवन्तौ। .............................. (१) छात्रः सवान् अ प
.............................. (७) शब्दान् सम्यक
.............................. (१०) शब्दान् सम्यक् ल खतवान्। अव शष्टाः .............................. (१२) छात्राः
.............................. (९) शब्दान् सम्यक् ल खतवन्तः।
co m
e m.
m l as
.co a g

a s em
l (१) पाठशाला अ स्त। तत्र त्रयः (३) अध्यापकाः स न्त। सा हत्यकक्षायां वश तः (२०) छात्राः स न्त। एक स्मन् दने एकः (१)
पूणः गद्यांशः इत्थम् —

a gएका
s
नरीक्षकः आगतवान्। त स्मन् दने सा हत्यकक्षायां पञ्चदश (१५) छात्राः उप ताः। पञ्च (५) अनुप ताः। नरीक्षकः दश (१०)

om सम्यक् ल खतवन्तः। a
. cशब्दान् agl
शब्दान् ले खतुम् उक्तवान्। ौ (२) छात्रौ सप्त (७) शब्दान् सम्यक् ल खतवन्तौ। एकः (१) छात्रः सवान् अ प दश (१०) शब्दान्

s em
सम्यक् ल खतवान्। अव शष्टाः ादश (१२) छात्राः नव (९)
a
अङ् कः agl
संख्यावाचकपदम् लङ्गम् / वचनम् कमथम् एतत् रूपम्

co m
.
एका स्त्री लङ्गम्, एकवचनम् ‘पाठशाला’ स्त्री लङ्गम्
m
(१) पाठशाला

m l a se पुं लङ्गम्
.co ag
(३) अध्यापकाः त्र यः पुं लङ्गम्, बहुवचनम् ‘अध्यापकाः’

s m छात्राः
e(२०)
gl a िवंशितः
a
स्त्री लङ्गम् (सङ् ख्यावाचकम्) २० तः परं संख्यापदम् एकवचने

(१) िनरीक्षकः एकः पुं लङ्गम्, एकवचनम् ‘ नरीक्षकः’ पुं लङ्गम्
se m
coत्रषुmलङ्गे षु समानम् g l a
m . a
e
(१५) छात्राः पञ्चदश पञ्चतः आरभ्य रूपं न बदल त

as
(५) अनुपिस्थताः पञ्च
agl त्रषु लङ्गे षु समानम् तदे व नयमम्

com
(१०) शब्दान् दश त्रषु लङ्गे षु समानम् तदे व नयमम्

.
m वचनम्
com ase
agl
(२) छात्रौ ौ पुं लङ्गम्, वचनम् ‘छात्रौ’

e m.(७) शब्दान्
las
स प्त त्रषु लङ्गे षु समानम् —

ag c
(१) छात्रः एकः पुं लङ्गम्, एकवचनम् ‘छात्रः’ पुं लङ्गम्
m .
mत्रषु लङ्गे षु समानम् a s e
. co agl
(१२) छात्राः ादश —

e m
g l as
a
(९) शब्दान् नव त्रषु लङ्गे षु समानम् —

co m
m .
m as e
.co


a g l Page 19 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

मुख्य नयम: १ से ४ तक के संख्यावाचक शब्द तीन लङ्ग म अलग-अलग रूप लेते ह — एकः/एका/एकम्, ौ/
े / े , त्रयः/ त ः/त्री ण, चत्वारः/चत ः/चत्वा र। पञ्चतः आरभ्य संख्याशब्दानां त्रषु लङ्गे षु समानरूपा ण
भव न्त — इस लए पञ्च, सप्त, नव, दश, ादश, पञ्चदश सब जगह एक जैसे रहते ह।

Check it yourself: कक्षा म कुल २० छात्र थे — १५ उप त + ५ अनुप त = २०। ✓ और उप त १५ म
से — २ छात्र ने ७ शब्द, १ छात्र ने १० शब्द, शेष १२ ने ९ शब्द लखे; २ + १ + १२ = १५। ✓ अतः ‘अव शष्टाः’ क
संख्या ादश ही होगी।

योग्यता वस्तरः — पृष्ठ 112–114
संख्येयशब्दाः, संख्या (एकतः शतपयन्तम्), संकटनाशनं ीगणेशस्तोत्रम्

योग्यता वस्तरः

प्र.1 १. संख्येयशब्दाः — (संख्या, पूरणशब्दाः — पुं., स्त्री., नपुं.) सा रणीम् अभ्यस्यन्तु।

संख्येयशब्दः बताता है ‘ कतने’, और पूरणशब्दः बताता है ‘कौन-से क्रम पर’। पूरणशब्द वशेषण ह, अतः तीन लङ्ग म उनके तीन
रूप बनते ह।

Page 20 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

संख्येयशब्दः संख्या पूरणशब्दः — पुं. पूरणशब्दः — स्त्री. पूरणशब्दः — नपुं.

एकम् १ पथमः पथमा पथमम्

े २ ि तीयः ि तीया ि तीयम्

त्रीिण ३ ततृ ीयः ततृ ीया ततृ ीयम्

चत्वािर ४ चतुथः चतुथ चतुथम्

पञ्च ५ पञ्चमः पञ्चमी पञ्चमम्

षट् ६ षष्ठः षष्ठी षष्ठम्

सप्त ७ स प्तमः स प्तमी स प्तमम्

अष्ट ८ अष्टमः अष्टमी अष्टमम्

नव ९ नवमः नवमी नवमम्

दश १० दशमः दशमी दशमम्

एकादश ११ एकादशः एकादशी एकादशम्

ादश १२ ादशः ादशी ादशम्

त्रयोदश १३ त्र योदशः त्र योदशी त्र योदशम्

चतुद श १४ चतुद शः चतुद शी चतुद शम्

पञ्चदश १५ पञ्चदशः पञ्चदशी पञ्चदशम्

षोडश १६ षोडशः षोडशी षोडशम्

सप्तदश १७ स प्तदशः स प्तदशी स प्तदशम्

अष्टादश १८ अष्टादशः अष्टादशी अष्टादशम्

नवदश १९ नवदशः नवदशी नवदशम्

िवंशितः २० िवंशः िवंशी िवंशम्

प्रयोग कैसे कर: वशेष्य के लङ्ग के अनुसार रूप चु नए —
पुं. — सप्ताहस्य प्रथमः दवसः र ववासरः।
स्त्री. — करे प्रथमा अङ्ग लः अङ्गष्ठः भव त।
नपुं. — व ाधरः प्रथमं ानं प्राप्तवान्।

Page 21 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

Tip: ११ से आगे पूरणशब्द ‘-शः / -शी / -शम्’ म बनते ह — एकादशः, एकादशी, एकादशम्। त थय के नाम
(एकादशी, ादशी, त्रयोदशी, चतुदशी) इन्ह स्त्री लङ्ग रूप से बने ह।

प्र.2 २. संख्या (एकतः शतपयन्तम्) — सा रणीम् अभ्यस्यन्तु।

एक से सौ तक क संस्कृत संख्याएँ —

१– शब्दः ११– शब्दः २१– शब्दः ३१– शब्दः ४१– शब्दः
१० २० ३० ४० ५०

१ एकम् ११ एकादश २१ एकिवंशितः ३१ एकित्रंशत् ४१ एकचत्वािरंशत्

२ े १२ ादश २२ ािवंशितः ३२ ाित्रंशत् ४२ ि चत्वािरंशत्

३ त्र ीिण १३ त्र योदश २३ त्र योिवंशितः ३३ त्र यिस्त्र ंशत् ४३ ित्रचत्वािरंशत्

४ चत्वािर १४ चतुद श २४ चतुिवश
ं ितः ३४ चतुिस्त्रंशत् ४४ चतुश्चत्वािरंशत्

५ पञ्च १५ पञ्चदश २५ पञ्चिवंशितः ३५ पञ्चित्रंशत् ४५ पञ्चचत्वािरंशत्

६ षट् १६ षोडश २६ षिड् वंशितः ३६ षिड् त्रंशत् ४६ षड् चत्वािरंशत्

७ स प्त १७ स प्तदश २७ स प्तिवंशितः ३७ स प्तित्रंशत् ४७ स प्तचत्वािरंशत्

८ अष्ट १८ अष्टादश २८ अष्टािवंशितः ३८ अष्टित्रंशत् ४८ अष्टचत्वािरंशत्

९ नव १९ नवदश २९ नविवंशितः ३९ नवित्रंशत् ४९ नवचत्वािरंशत्

१० दश २० िवंशितः ३० ित्रंशत् ४० चत्वािरंशत् ५० पञ्चाशत्

Page 22 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

५१– शब्दः ६१– शब्दः ७१– शब्दः ८१– शब्दः ९१– शब्दः
६० ७० ८० ९० १००

५१ एकपञ्चाशत् ६१ एकषिष्टः ७१ एकस प्तितः ८१ एकाशीितः ९१ एकनवितः

५२ ि पञ्चाशत् ६२ ि षिष्टः ७२ ि स प्तितः ८२ शीितः ९२ ि नवितः

५३ ित्रपञ्चाशत् ६३ ित्रषिष्टः ७३ ित्रस प्तितः ८३ त्र्यशीितः ९३ ित्रनवितः

५४ चतुःपञ्चाशत् ६४ चतुष्षिष्टः ७४ चतुस्स प्तितः ८४ चतुर शीितः ९४ चतुणवितः

५५ पञ्चपञ्चाशत् ६५ पञ्चषिष्टः ७५ पञ्चस प्तितः ८५ पञ्चाशीितः ९५ पञ्चनवितः

५६ षट् पञ्चाशत् ६६ षट् षिष्टः ७६ षट् स प्तितः ८६ षडशीितः ९६ षण् णवितः

५७ स प्तपञ्चाशत् ६७ स प्तषिष्टः ७७ स प्तस प्तितः ८७ स प्ताशीितः ९७ स प्तनवितः

५८ अष्टपञ्चाशत् ६८ अष्टषिष्टः ७८ अष्टस प्तितः ८८ अष्टाशीितः ९८ अष्टनवितः

५९ नवपञ्चाशत् ६९ नवषिष्टः ७९ नवस प्तितः ८९ नवाशीितः ९९ नवनवितः

६० षिष्टः ७० स प्तितः ८० अशीितः ९० नवितः १०० शतम्

बनावट का नयम: २१ से आगे संख्या ‘इकाई + दहाई’ के जोड़ से बनती है — एक + वश तः = एक वश तः
(२१), नव + चत्वा रशत् = नवचत्वा रशत् (४९)। जोड़ते समय स न्ध लगती है — षट् + वश तः = षड् वश तः, षट्
+ नव तः = षण्णव तः, चतुर् + नव तः = चतुणव तः।

Try This: अपनी जन्म त थ, कक्षा क छात्र-संख्या और अपने घर का नम्बर संस्कृत म ल खए — जैसे ‘अस्माकं
कक्षायाम् अष्ट त्रशत् छात्राः स न्त।’

प्र.3 ३. संकटनाशनं ीगणेशस्तोत्रं पठन्तु गायन्तु च। — प्रणम्य शरसा दे वं गौरीपुत्रं वनायकम्॥ भक्तावासं
स्मरे त्यमायुःकामाथ सद्धये॥१॥ प्रथमं वक्रतुण्डं च एकदन्तं तीयकम्॥ तृतीयं कृष्ण पङ्गाक्षं गजवक्त्रं
चतुथकम्॥२॥ लम्बोदरं पञ्चमं च षष्ठं वकटमेव च॥ सप्तमं वघ्नराजेन्द्रं धूम्रवण तथाष्टमम्॥३॥ नवमं भालचन्द्रं च
दशमं तु वनायकम्। एकादशं गणप त ादशं तु गजाननम्॥४॥

ोकः १ — प्रणम्य शरसा दे वं गौरीपुत्रं वनायकम्। भक्तावासं स्मरे न्नत्यमायुःकामाथ सद्धये॥

Page 23 of 28

as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ?
a g l AglaSem · NCERT Solutions

co m
e m.
पद च् छे द ः — पणम्य + िशरसा + दे वम् + गौरीपुत्रम् + िवनायकम् + भक्त-आवासम् + स्मरेत ् + िनत्यम् + आयुः-
m l as
काम-अथ-िसद्धये।
m .co a g
l a se
सिन्धः — स्मरेिन्नत्यम् = स्मरेत ् + िन त् यम्; िनत्यमायुः = िन त् यम् + आयुः।
g
aअन्वयः — आयुःकामाथिसद्धये िशरसा दे वं गौरीपुत्रं िवनायकं भक्तावासं पणम्य िनत्यं स्मरेत्।
o m
e
. c
mे हृदय म नवास करने वाले, गौरी के पुत्र देव वनायक को सर झुकाकर ag
s
अथः — आयु, कामना तथा धन क स द्ध के लए, भक्त क
a
agl
प्रणाम करके नत्य स्मरण करना चा हए।
ोकः २ — प्रथमं वक्रतुण्डं च एकदन्तं तीयकम्। तृतीयं कृष्ण पङ्गाक्षं गजवक्त्रं चतुथकम्॥

. c om
m a s em + गजवक्त्रम् +
पद च् छे द ः — पथमम् + वक्रत ण्ु डम् + च + एकदन्तम् + ि तीयकम् + त ृत ीयम् + कृ ष्णिपङ् गाक्षम्
. c।o a gl
em
चत थ ु कम्
a s
a gl अन्वयः — पथमं वक्रतण्ु डं च, ि तीयकम् एकदन्तं , तृतीयं कृष्णिपङ् गाक्षं, चतथु कं गजवक्त्रम् (स्मरेत्)।
m a s
.co agl
अथः — (गणेश का) पहला नाम वक्रतुण्ड, दूसरा एकदन्त, तीसरा कृष्ण पङ्गाक्ष और चौथा गजवक्त्र है।

se m
l a
ोकः ३ — लम्बोदरं पञ्चमं च षष्ठं वकटमेव च। सप्तमं वघ्नराजेन्द्रं धूम्रवण तथाष्टमम्॥

a g
m
पद च् छे द ः — लम्बोदरम् + पञ्चमम् + च + षष्ठम् + िवकटम् + एव + च + सप्तमम् + िवघ्नराजेन्द म् + धूमवणम् +
. co
तथा + अष्टमम्।
em
m l as
.co
सिन्धः — तथाष्टमम् = तथा + अष्ट मम् (दीघसिन्धः)।
a g
a s eअmन्वयः — पञ्चमं लम्बोदरं च, षष्ठं िवकटम् एव च, सप्तमं िवघ्नराजेन्दं, तथा अष्टमं धूमवणम् (स्मरेत्)।
agl
se m
com
अथः — पाँचवाँ नाम लम्बोदर, छठा वकट, सातवाँ वघ्नराजेन्द्र तथा आठवाँ धूम्रवण है।
g l a
m . a
ase
ोकः ४ — नवमं भालचन्द्रं च दशमं तु वनायकम्। एकादशं गणप त ादशं तु गजाननम्॥

agl
पद च् छे द ः — नवमम् + भालचन्द म् + च + दशमम् + त ु + िवनायकम् + एकादशम् + गणपितम् + ादशम् + त ु +

com
गजाननम्।
m .
m as e
.co g l
अन्वयः — नवमं भालचन्द ं च, दशमं त ु िवनायकम्, एकादशं गणपितं , ादशं त ु गजाननम् (स्मरेत ्)।
a
a s em
agl अथः — नौवाँ नाम भालचन्द्र, दसवाँ वनायक, ग्यारहवाँ गणप त और बारहवाँ गजानन है।
.c
s e m
m a
e m . co agl
g l as
a

co m
m .
m as e
.co


a g l Page 24 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

क्रमः पूरणपदम् गणेशनाम नाम का भाव

१ प्रथमम् वक्रतुण् डः टे ढ़ सूँड वाले

२ तीयकम् एकद न्तः एक दाँत वाले

३ तृतीयम् कृ ष्णिपङ् गाक्षः श्याम-भूरे नेत्र वाले

४ चतुथकम् गजवक्त्रः हाथी के मुख वाले

५ पञ्चमम् ल म्बोदरः बड़े उदर वाले

६ षष्ठम् िवकटः वशाल रूप वाले

७ सप्तमम् िवघ् नराजेन्द ः वघ्न के अ धप त

८ अष्टमम् धूम वणः धूम्र-वण वाले

९ नवमम् भालचन्द ः मस्तक पर चन्द्र धारण करने वाले

१० दशमम् िवनायकः श्रेष्ठ नायक

११ एकादशम् गणपितः गण के स्वामी

१२ ादशम् गजाननः हाथी जैसे मुख वाले

भावः यह स्तोत्र गणेश जी के बारह नाम को प्रथम से ादश तक क्रम से गनाता है। पाठ के प्रसंग म यह
पूरणवाचक शब्द का सबसे सुन्दर उदाहरण है — प्रथम, तीयक, तृतीय, चतुथक, पञ्चम, षष्ठ, सप्तम, अष्टम,
नवम, दशम, एकादश, ादश। ‘संकटनाशन’ नाम इस लए है क श्रद्धा से इसका पाठ करने पर संकट दूर होते ह और
मन एकाग्र होता है। यहाँ भ क्त और व्याकरण — दोन एक साथ सधते ह।

Tip: ‘ तीयकम्’ और ‘चतुथकम्’ म ‘क’ केवल छन्द ( ोक क लय) पूरा करने के लए जुड़ा स्वा थक प्रत्यय है;
अथ ‘ तीयम्’ और ‘चतुथम्’ ही है।

प रयोजनाकायम् — पृष्ठ 114

Page 25 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

पाठानुक्रम णका तथा संख्यापदाभ्यासः

प रयोजनाकायम्

प्र.1 पाठ्यपुस्तकस्य पाठानुक्रम णकां दृष्ट् वा प्रथमपाठतः दशमपाठपयन्तं पूरणप्रत्ययान्तशब्दै ः क्रमशः पाठानां नामा न
लखन्तु।

करने क व ध: ‘द पकम्’ पुस्तक के आरम्भ म द गई पाठानुक्रम णका खो लए। वहाँ पाठ-संख्या के आगे पूरणप्रत्ययान्त शब्द
(प्रथमः पाठः, तीयः पाठः …) और उसके सामने पाठ का नाम छपा है। उसी क्रम म एक से दस तक ल खए।

क्रमः पूरणप्रत्ययान्तशब्दः पाठस्य नाम पृष्ठम्

१ प्रथमः पाठः वन्दे भारतमातरम् 1

२ तीयः पाठः िनत्यं िपबामः सुभािषतरसम् 15

३ तृतीयः पाठः िम त्राय नमः 29

४ चतुथः पाठः न ल भ्यते चेत ् आ म्लं द ाक्षाफलम् 39

५ पञ्चमः पाठः से वा िह परमो धम ः 47

६ षष्ठः पाठः क्रीडाम वयं श्लोकान्त्याक्षरीम् 57

७ सप्तमः पाठः ईशावास्यम् इदं सवम् 71

८ अष्टमः पाठः िहतं मनोहािर च दुल भं वचः 85

९ नवमः पाठः अन्नाद् भविन्त भूतािन 96

१० दशमः पाठः दशमः कः ? 104

नमूना उत्तर (वाक्यरूपेण):

पथमः पाठः — ‘वन्दे भारतमातरम्’ अिस्त।

ि तीयः पाठः — ‘िनत्यं िपबामः सुभ ािषतरसम्’ अिस्त।

त ृत ीयः पाठः — ‘िमत्राय नमः’ अिस्त।

… दशमः पाठः — ‘दशमः कः ?’ अिस्त।

Tip: ‘पाठः’ पुं लङ्ग है, इस लए हर जगह पुं लङ्ग पूरणपद — प्रथमः, तीयः, तृतीयः, चतुथः … दशमः — ही
लगेगा। ‘चतुथ ’, ‘पञ्चमी’ जैसे स्त्री लङ्ग रूप यहाँ ग़लत ह गे।

Page 26 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

प्र.2 सा रण्यां वद्यमानानां संख्यापदानाम् अभ्यासं कुवन्तु। (संख्या — पुं लङ्गम्, स्त्री लङ्गम्, नपुंसक लङ्गम्) —
‘पञ्चतः आरभ्य संख्याशब्दानां त्रषु लङ्गे षु समानरूपा ण भव न्त।’

सा रणी (पुस्तकानुसारम्) —

संख्या पुं लङ्गम् स्त्री लङ्गम् नपुंसक लङ्गम्

१ एकः एका एकम्

२ ौ े े

३ त्र यः ित ः त्र ीिण

४ चत्वारः चत ः चत्वािर

५ पञ्च पञ्च पञ्च

नयमः — पञ्चतः आरभ्य संख्याशब्दानां त्रषु लङ्गे षु समानरूपा ण भव न्त। अथात् पाँच से आगे (पञ्च, षट् , सप्त,
अष्ट, नव, दश …) संख्याशब्द तीन लङ्ग म एक जैसे रहते ह। केवल एक से चार तक के रूप लङ्ग के अनुसार
बदलते ह।

अभ्यासाथ नमूना-वाक्या न (अपने वाक्य भी इसी ढं ग से बनाइए) —

पुं. — एकः बालकः, ौ बालकौ, त्रयः बालकाः, च त् वारः अध्यापकाः, पञ् च छात्राः क्रीडिन्त।

स्त्री. — एका बािलका, े बािलके , ित ः नद्यः, चत ः लताः, पञ् च अङ् गुलयः सिन्त।

नपुं. — एकं पुस्तकम्, े पुष्पे, त्रीिण फलािन, च त् वािर गृहािण, पञ् च वस्तूिन सिन्त।

Check it yourself: ‘ ौ छात्रौ सप्त शब्दान् ल खतवन्तौ’ म ‘ ौ’ पुं लङ्ग- वचन है और ‘सप्त’ अप रव तत
— यही ऊपर का नयम अभ्यास-प्रश्न ७ म लागू हुआ था।

अध्याय — एक नज़र म
पाठ का आरम्भ एक चत्र-संवाद से होता है — अध्यापकः संस्कृत-ओल म्पयाड् -परीक्षा के प्रथम, तीय, तृतीय … ान के
वषय म छात्र से पूछते ह।
व ाधरः प्रथमम्, प्री तः तीयम्, हेमलता तृतीयं ानं प्राप्तवती। एकः छात्रः चतुथः, एका पञ्चमी तथा एका नवमी अ स्त —
कन्तु दशमः कोऽ प ना स्त।
इसी प्रसंग से अध्यापक ‘दशमस्य वषये एका कथा’ सुनाते ह — दश बालकाः स्नानाय नद म् अगच्छन्, नद तीत्वा पारं गताः।

Page 27 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 10 दशमः कः ? AglaSem · NCERT Solutions

प्रत्येक गणना करने वाला बालक स्वयं को छोड़कर गनता है, अतः नव एव मलते ह; वे नश्चय करते ह क दशमः न ां मग्नः
और वषण्णाः तूष्णीम् अ तष्ठन्।
एकः प थकः आकर सबको गनता है, दश बालकाः मलते ह। वह नायक से कहता है — ‘दशमः त्वम् अ स’। सब प्रहृष्टाः
होकर आनन्दे न गृहम् अगच्छन्।
भा षक-तत्त्व — संख्येयशब्द (एकम्, े , त्री ण …) और पूरणशब्द (प्रथमः/प्रथमा/प्रथमम्, तीयः …) का भेद; पञ्चतः
आरभ्य संख्याशब्दानां त्रषु लङ्गे षु समानरूपा ण भव न्त।

त्व रत पुनरावृ त्त

शब्दः संस्कृत-अथः हन्द अथः पाठे प्रयोगः

तीत्वा सन्तरणं कृ त्वा तैरकर ते तीत्वा पारं गताः।

स्नानाय स्नानिनिमत्तम् नहाने के लए दश बालकाः स्नानाय नद म् अगच्छन्।

चरम् बहक
ु ालपयन्तम् दे र तक ते नद जले चरं स्नानम् अकुवन्।

उत्तीणाः पारं गताः पार हुए अ प सव बालकाः नद म् उत्तीणाः ?

अपरः अन्यः दूसरा अपरः अ प बालकः पुनः अगणयत्।

स्वम् आत्मानम् स्वयं को सः आत्मानं न अगणयत्।

मग्नः िवलीनः डू ब गया दशमः न ां मग्नः।

वषण्णाः िखन्नाः ःखी हुए ते वषण्णाः तूष्णीम् अ तष्ठन्।

तूष्णीम् िनःशब्दम् मौन ते वषण्णाः तूष्णीम् अ तष्ठन्।

प थकः मागगन्ता यात्री तदा क श्चत् प थकः तत्र आगच्छत्।

अगणयत् गणनां कृ तवान् गना प थकः तान् अगणयत्।

प्रहृष्टाः आनिन्दताः प्रसन्न सव प्रहृष्टाः भूत्वा अकथयन्।

कतमः िकयत्-संख्यात्मकः कौन-सा कतमः बालकः न ां मग्नः ?

Page 28 of 28