NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 11 द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः
AglaSem पर कक्षा 7 संस्कृत पाठ 11 द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः (दीपकम्) के NCERT समाधान की फ्री PDF डाउनलोड करें। नवीनतम NCERT पुस्तक (2026-27 पाठ्यक्रम) के सभी प्रश्नों के चरण-दर-चरण, अभ्यास-वार हल। Free PDF of NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 11 (Deepakam).
Latest News
Finished viewing? Save it for later —
Download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 11 द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः (PDF · 33 pages)Downloaded 5 times
About NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 11 द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 11 द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः is available here for free download. Published by NCERT for Class 7, this solution can be viewed online or downloaded as a PDF (33 pages). Candidates preparing for Class 7 can use NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 11 द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः to understand the exam pattern, the type of questions asked, and the overall difficulty level.
Frequently Asked Questions
How can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 11 द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः?
Open this page and click the Download button to save NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 11 द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः as a PDF. It is completely free on AglaSem Docs.
Is NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 11 द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः free to download?
Yes. NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 11 द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः can be viewed online and downloaded as a PDF free of cost on AglaSem Docs.
How many pages does NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 11 द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः have?
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 11 द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः contains 33 pages, which you can read online or download together as a single PDF.
Where can I find more Class 7 study material?
You can find more Class 7 question papers, sample papers, syllabus, and answer keys on AglaSem Docs.
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 11 द्वीपेषु रम्यः द्वीपोऽण्डमानः – Text
Read the full text of this solution below — useful to quickly search, copy and reference the content online without downloading the PDF.
📄 View text version (33 pages)
Page 1
F R E E S T U D Y M AT E R I A L F O R E V E R Y S T U D E N T
क ा7
एनसीईआरट समाधान
अध्याय 11: पेषु रम्यः पोऽण्डमानः
एनसीईआरट पाठ्यपुस्तक — द पकम्
पुस्तक पृष्ठ खंड प्रश्न माध्यम
115 – 126 13 62 हन्द
Solutions, notes, sample papers & more at 32 pages
क ा7
एनसीईआरट समाधान
अध्याय 11: पेषु रम्यः पोऽण्डमानः
एनसीईआरट पाठ्यपुस्तक — द पकम्
पुस्तक पृष्ठ खंड प्रश्न माध्यम
115 – 126 13 62 हन्द
Solutions, notes, sample papers & more at 32 pages
Page 2
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
कक्षा 7 · सं स्कृ त · द पकम्
एनसीईआरट समाधान — अध्याय 11: पेषु रम्यः पोऽण्डमानः
एकादशः पाठः एकः संवादात्मकः गद्यपाठः अ स्त। अध्या पका छात्रैः सह अण्डमान-द्व पसमूहस्य वषये वातालापं करो त — तस्य नाम्नः इ तहासः,
'सेल्युलर्' कारागारः अथात् 'कालापानी', वीरसावरकरस्य ब लदानम्, तत्रत्याः जनजातयः, रमणीयाः समुद्रतटाः, जनानाम् आजी वका च। पाठान्ते
'अण्डमान-प्रश स्तः' इ त ोकाः अ प स न्त।
पाठ्यपु स्तक पु स्तक पृ ष्ठ
द पकम् (कक्षा 7) 115 – 126
खं ड प्रश्न
13 62
माध्यम
हन्द
पाठ्य-प्रश्नाः (संवादे आगताः) — पृष्ठ 115
पाठार ः — चत्रदशनम्
सं वादः
प्र.1 छात्राः ! एतत् चत्रं पश्यन्तु। एतत् आकषकं खलु ?
आम् आचाय ! एतत् चत्रं बहु आकषकम् अ स्त। चत्रे नीलः नमलः समुद्रः, व वधवणाः मत्स्याः, कच्छपाः, प्रवालशृङ् खलाः,
सन्धुतल वहारं कुवन्तौ जनौ, तटे ना रकेलवृक्षाः च दृश्यन्ते।
आम् आचाय ! बहु आकषकम् अिस्त।
आकषकम् = रमणीयम् (मनोहर)
यह िच त्र बहुत आकषक है।
हन्द भावाथ: अध्या पका कक्षा म एक चत्र दखाकर पूछती ह — "बच्चो! यह चत्र दे खो। यह आकषक है न?"
छात्र उत्तर दे ते ह — "हाँ आचाया जी! यह बहुत आकषक है।" चत्र म नीला समुद्र, रंग- बरंगी मछ लयाँ, मूँगे क
च ान और समुद्र के भीतर तैरते हुए गोताखोर दखाई दे ते ह।
व्याकरण-सङ् केतः: एतत् — नपुंसक लङ्गम्, प्रथमा वभ क्तः, एकवचनम् ( वशेष्यम् ' चत्रम्')। खलु इ त
अव्ययम्, अत्र प्र ाथ 'न वा ?' इ त भावे प्रयुक्तम्।
Page 1 of 32
कक्षा 7 · सं स्कृ त · द पकम्
एनसीईआरट समाधान — अध्याय 11: पेषु रम्यः पोऽण्डमानः
एकादशः पाठः एकः संवादात्मकः गद्यपाठः अ स्त। अध्या पका छात्रैः सह अण्डमान-द्व पसमूहस्य वषये वातालापं करो त — तस्य नाम्नः इ तहासः,
'सेल्युलर्' कारागारः अथात् 'कालापानी', वीरसावरकरस्य ब लदानम्, तत्रत्याः जनजातयः, रमणीयाः समुद्रतटाः, जनानाम् आजी वका च। पाठान्ते
'अण्डमान-प्रश स्तः' इ त ोकाः अ प स न्त।
पाठ्यपु स्तक पु स्तक पृ ष्ठ
द पकम् (कक्षा 7) 115 – 126
खं ड प्रश्न
13 62
माध्यम
हन्द
पाठ्य-प्रश्नाः (संवादे आगताः) — पृष्ठ 115
पाठार ः — चत्रदशनम्
सं वादः
प्र.1 छात्राः ! एतत् चत्रं पश्यन्तु। एतत् आकषकं खलु ?
आम् आचाय ! एतत् चत्रं बहु आकषकम् अ स्त। चत्रे नीलः नमलः समुद्रः, व वधवणाः मत्स्याः, कच्छपाः, प्रवालशृङ् खलाः,
सन्धुतल वहारं कुवन्तौ जनौ, तटे ना रकेलवृक्षाः च दृश्यन्ते।
आम् आचाय ! बहु आकषकम् अिस्त।
आकषकम् = रमणीयम् (मनोहर)
यह िच त्र बहुत आकषक है।
हन्द भावाथ: अध्या पका कक्षा म एक चत्र दखाकर पूछती ह — "बच्चो! यह चत्र दे खो। यह आकषक है न?"
छात्र उत्तर दे ते ह — "हाँ आचाया जी! यह बहुत आकषक है।" चत्र म नीला समुद्र, रंग- बरंगी मछ लयाँ, मूँगे क
च ान और समुद्र के भीतर तैरते हुए गोताखोर दखाई दे ते ह।
व्याकरण-सङ् केतः: एतत् — नपुंसक लङ्गम्, प्रथमा वभ क्तः, एकवचनम् ( वशेष्यम् ' चत्रम्')। खलु इ त
अव्ययम्, अत्र प्र ाथ 'न वा ?' इ त भावे प्रयुक्तम्।
Page 1 of 32
Page 3
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
प्र.2 एतत् स्थानं कुत्र अ स्त, भवन्तः जान न्त कम् ?
नैव आचाय ! — इ त छात्राः प्रथमम् अवदन्। ततः अध्या पका असूचयत् — एतत् स्थानम् अस्माकं दे शस्य कश्चन रमणीयः
पः अ स्त, यः अण्डमान-द्व पसमूहः इ त नाम्ना ायते।
एतत् स्थानम् अस्माकं दे शस्य कश्चन रमणीयः ीपः अिस्त।
एषः भारतस्य अष्टसु के न्द शािसतपदे शेष ु अन्यतमः अण्डमान - ीपसमूहः अिस्त।
अस्य राजधानी ीिवजयपुरम् अिस्त।
हन्द अथ: यह स्थान हमारे दे श का एक रमणीय द्व प है — अण्डमान द्व पसमूह। यह भारत के आठ केन्द्रशा सत
प्रदे श म से एक है। इसक राजधानी ी वजयपुरम् है, जसका पहले अंग्रेज़ी शासन म नाम 'पोट-ब्लेयर्' रखा गया
था।
ध्यातव्यम्: कुत्र इ त स्थानवाचकम् अव्ययम् (कहाँ)। भवन्तः — पु ल्लङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम्, आदराथकं सवनाम,
अतः यापदम् 'जान न्त' इ त प्रथमपुरुषबहुवचने भव त।
पाठ्य-प्रश्नाः (संवादे आगताः) — पृष्ठ 116
अण्डमान- पसमूहः — नाम्नः इ तहासः
सं वादः
प्र.1 भोः सूयाश ! भवान् कम प वक्तुम् इच्छ त ? इ तप्र तभा त।
सत्यं महोदये ! सूयाशः वक्तुम् इच्छ त। यतः ह्यः अध्या पका एतस्य पाठस्य वषये सङ् केतं दत्तवती, तदा सः गृहं गत्वा जालपुटे
अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।
सत्यं महोदये ! ः भवती एतस्य पाठस्य िवषये सङ् के तं दत्तवती।
तदा अहं गृहं गत्वा जालपुटे एतस्य अन्वेषणम् अकरवम्।
हन्द अथ: "सच है, महोदया! कल आपने इस पाठ के वषय म सङ् केत दया था। तब म घर जाकर इण्टरनेट
(वेबसाइट) पर इसक खोज क ।"
Page 2 of 32
प्र.2 एतत् स्थानं कुत्र अ स्त, भवन्तः जान न्त कम् ?
नैव आचाय ! — इ त छात्राः प्रथमम् अवदन्। ततः अध्या पका असूचयत् — एतत् स्थानम् अस्माकं दे शस्य कश्चन रमणीयः
पः अ स्त, यः अण्डमान-द्व पसमूहः इ त नाम्ना ायते।
एतत् स्थानम् अस्माकं दे शस्य कश्चन रमणीयः ीपः अिस्त।
एषः भारतस्य अष्टसु के न्द शािसतपदे शेष ु अन्यतमः अण्डमान - ीपसमूहः अिस्त।
अस्य राजधानी ीिवजयपुरम् अिस्त।
हन्द अथ: यह स्थान हमारे दे श का एक रमणीय द्व प है — अण्डमान द्व पसमूह। यह भारत के आठ केन्द्रशा सत
प्रदे श म से एक है। इसक राजधानी ी वजयपुरम् है, जसका पहले अंग्रेज़ी शासन म नाम 'पोट-ब्लेयर्' रखा गया
था।
ध्यातव्यम्: कुत्र इ त स्थानवाचकम् अव्ययम् (कहाँ)। भवन्तः — पु ल्लङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम्, आदराथकं सवनाम,
अतः यापदम् 'जान न्त' इ त प्रथमपुरुषबहुवचने भव त।
पाठ्य-प्रश्नाः (संवादे आगताः) — पृष्ठ 116
अण्डमान- पसमूहः — नाम्नः इ तहासः
सं वादः
प्र.1 भोः सूयाश ! भवान् कम प वक्तुम् इच्छ त ? इ तप्र तभा त।
सत्यं महोदये ! सूयाशः वक्तुम् इच्छ त। यतः ह्यः अध्या पका एतस्य पाठस्य वषये सङ् केतं दत्तवती, तदा सः गृहं गत्वा जालपुटे
अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।
सत्यं महोदये ! ः भवती एतस्य पाठस्य िवषये सङ् के तं दत्तवती।
तदा अहं गृहं गत्वा जालपुटे एतस्य अन्वेषणम् अकरवम्।
हन्द अथ: "सच है, महोदया! कल आपने इस पाठ के वषय म सङ् केत दया था। तब म घर जाकर इण्टरनेट
(वेबसाइट) पर इसक खोज क ।"
Page 2 of 32
Page 4
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
व्याकरण-सङ् केतः: अकरवम् — 'कृ' धातुः, लङ् लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (मने कया)। वक्तुम् —
तुमुन्नन्तम् अव्ययम् ('वच्' धातोः)।
प्र.2 समीचीनं सूयाश ! भवान् कम् अ न्वष्टवान् तत्र ?
सूयाशः त्री ण नामा न अ न्वष्टवान् —
कालः नाम टप्पणी
रामायणकाले हण् डुक मान् प्रायः 'हनूमान्' इ त शब्दस्य प रव ततं रूपम्
पथमशताब्द्याम् अगादे म न् प्राचीनं वदे शीयं नाम
ततः परम् अङ् गादे म न् सवकारस्य आ धका रक-जालपुटे दृष्टम्
रामायणकाले अस्य ीपस्य नाम ‘हण्डुक मान्’ आसीत्।
पथमशताब्द्याम् अस्य नाम ‘अगादे मन्’ इित आसीत्।
ततः परं ‘अङ् गादे मन्’ जातम् इित सवकारस्य आिधकािरक-जालपुटे अहं दृ ष्टवान्।
हन्द अथ: रामायण के समय इस द्व प का नाम 'हण्डु कमान्' था; यह शब्द सम्भवतः 'हनूमान्' शब्द का बदला हुआ
रूप है। पहली शताब्द म इसका नाम 'अगादे मन्' था, उसके बाद 'अङ्गादे मन्' हो गया — यह मने सरकार क
आ धका रक वेबसाइट पर दे खा।
प्र.3 अहो ! अस्य नाम्नः इ तहासः अ तः अ स्त। कन्नु खलु भारतस्य इ तहासे अस्य पस्य का चत् व शष्टा भू मका
अ स्त ?
आम्, महती भू मका अ स्त अस्य पस्य।
अिस्मन् ीपे ‘ ल् से युलर्’ इित कारागारम् अिस्त।
अस्य कारागारस्य अपरं नाम ‘कालापानी’ इत्यिप अिस्त।
तत् कारागारं भारतस्य स्वातन्त्र्याथ युद्धरतानां ा न्तका रणां दमनाथ टशजनैः न मतम् आसीत्। अतः अस्य द्व पस्य भारतस्य
स्वातन्त्र्य-इ तहासे महती भू मका अ स्त।
Page 3 of 32
व्याकरण-सङ् केतः: अकरवम् — 'कृ' धातुः, लङ् लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम् (मने कया)। वक्तुम् —
तुमुन्नन्तम् अव्ययम् ('वच्' धातोः)।
प्र.2 समीचीनं सूयाश ! भवान् कम् अ न्वष्टवान् तत्र ?
सूयाशः त्री ण नामा न अ न्वष्टवान् —
कालः नाम टप्पणी
रामायणकाले हण् डुक मान् प्रायः 'हनूमान्' इ त शब्दस्य प रव ततं रूपम्
पथमशताब्द्याम् अगादे म न् प्राचीनं वदे शीयं नाम
ततः परम् अङ् गादे म न् सवकारस्य आ धका रक-जालपुटे दृष्टम्
रामायणकाले अस्य ीपस्य नाम ‘हण्डुक मान्’ आसीत्।
पथमशताब्द्याम् अस्य नाम ‘अगादे मन्’ इित आसीत्।
ततः परं ‘अङ् गादे मन्’ जातम् इित सवकारस्य आिधकािरक-जालपुटे अहं दृ ष्टवान्।
हन्द अथ: रामायण के समय इस द्व प का नाम 'हण्डु कमान्' था; यह शब्द सम्भवतः 'हनूमान्' शब्द का बदला हुआ
रूप है। पहली शताब्द म इसका नाम 'अगादे मन्' था, उसके बाद 'अङ्गादे मन्' हो गया — यह मने सरकार क
आ धका रक वेबसाइट पर दे खा।
प्र.3 अहो ! अस्य नाम्नः इ तहासः अ तः अ स्त। कन्नु खलु भारतस्य इ तहासे अस्य पस्य का चत् व शष्टा भू मका
अ स्त ?
आम्, महती भू मका अ स्त अस्य पस्य।
अिस्मन् ीपे ‘ ल् से युलर्’ इित कारागारम् अिस्त।
अस्य कारागारस्य अपरं नाम ‘कालापानी’ इत्यिप अिस्त।
तत् कारागारं भारतस्य स्वातन्त्र्याथ युद्धरतानां ा न्तका रणां दमनाथ टशजनैः न मतम् आसीत्। अतः अस्य द्व पस्य भारतस्य
स्वातन्त्र्य-इ तहासे महती भू मका अ स्त।
Page 3 of 32
Page 5
as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः
a g l AglaSem · NCERT Solutions
. com
हन्द अथ: हाँ, इस द्व प क बहुत बड़ी भू मका है। इस द्व प पर 'सेल्युलर' नाम का कारागार है, जसका दूसरा नाम
'कालापानी' भी है। यह जेल अंग्रेज़ ने भारत क स्वतन्त्रता के लए लड़ने वाले ा न्तका रय को e
s m के लए
m gl a
दबाने
बनवाई थी। .co
em a
a s
agl
व्याकरण-सङ् केतः: महती — 'महत्' शब्दस्य स्त्री लङ्गरूपम्, प्रथमा वभ क्तः, एकवचनम् ( वशेष्यम् 'भू मका')।
co m
ag
अस्य पस्य — षष्ठी वभ क्तः, एकवचनम्।
m .
as e
a g l
पाठ्य-प्रश्नाः (संवादे आगताः) — पृष्ठ 117
co m
m.
सेल्युलर्-कारागारः ‘कालापानी’ च
m as e
सं वादः
.co a g l
a s em
a glप्र.1 क दृशी भू मका महोदये ! कृपया सूचयतु।
m a s
m .co agl
l a se
g
अध्या पका असूचयत् — अ स्मन् पे ‘सेल्युलर्’ इ त कारागारम् अ स्त, यस्य अपरं नाम ‘कालापानी’ इत्य प अ स्त।
a
भारतस्य स्वातन्त्र्याथ ं युद्ध रतानां ािन्तकािरणां दमनाथ ं
co m
ि तलात्मकम् एतत् कारागारम्। m .
m
िबिटशजनै ः िनिमतं त्र
ase
अत्रै.वco a g l
m
ase
महान् दे शभक्तः स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः मात ृभ ूमेः रक्षणाय
agl दश वष िण यावत् कल्पनातीतं घोरं कष्टं सोढवान्।
se m
cलoहैm, जसे 'कालापानी' भी कहते ह। भारत क स्वतन्त्रता के लए g l a
. a
em
हन्द अथ: इस द्व प पर 'सेल्युलर' नाम क जे
लड़ रहे ा न्तका रय को दबाने के लएsअं
l a
ू मgक रक्षा के लए दस वष तक कल्पना से परे भयानक कष्ट सहा।
ग्रेज़ ने यह तीन मं ज़ला जेल बनवाई थी। यह महान् दे शभक्त
स्वातन्त्र्यवीर सावरकर ने मातृभa
co m
m .
e
ध्यातव्यम्: एतत् स्थानम् अधुना 'यूनेस्को'-संस्थायाः वै श्वकसम्पदः (World Heritage) सूच्याम् अ प संर क्षतम्
m l as
.co a g
अ स्त।
se m
g l a
a c
m .
m a s e
e m . co agl
g l as
a
co m
m .
m as e
.co
a g l Page 4 of 32
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः
a g l AglaSem · NCERT Solutions
. com
हन्द अथ: हाँ, इस द्व प क बहुत बड़ी भू मका है। इस द्व प पर 'सेल्युलर' नाम का कारागार है, जसका दूसरा नाम
'कालापानी' भी है। यह जेल अंग्रेज़ ने भारत क स्वतन्त्रता के लए लड़ने वाले ा न्तका रय को e
s m के लए
m gl a
दबाने
बनवाई थी। .co
em a
a s
agl
व्याकरण-सङ् केतः: महती — 'महत्' शब्दस्य स्त्री लङ्गरूपम्, प्रथमा वभ क्तः, एकवचनम् ( वशेष्यम् 'भू मका')।
co m
ag
अस्य पस्य — षष्ठी वभ क्तः, एकवचनम्।
m .
as e
a g l
पाठ्य-प्रश्नाः (संवादे आगताः) — पृष्ठ 117
co m
m.
सेल्युलर्-कारागारः ‘कालापानी’ च
m as e
सं वादः
.co a g l
a s em
a glप्र.1 क दृशी भू मका महोदये ! कृपया सूचयतु।
m a s
m .co agl
l a se
g
अध्या पका असूचयत् — अ स्मन् पे ‘सेल्युलर्’ इ त कारागारम् अ स्त, यस्य अपरं नाम ‘कालापानी’ इत्य प अ स्त।
a
भारतस्य स्वातन्त्र्याथ ं युद्ध रतानां ािन्तकािरणां दमनाथ ं
co m
ि तलात्मकम् एतत् कारागारम्। m .
m
िबिटशजनै ः िनिमतं त्र
ase
अत्रै.वco a g l
m
ase
महान् दे शभक्तः स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः मात ृभ ूमेः रक्षणाय
agl दश वष िण यावत् कल्पनातीतं घोरं कष्टं सोढवान्।
se m
cलoहैm, जसे 'कालापानी' भी कहते ह। भारत क स्वतन्त्रता के लए g l a
. a
em
हन्द अथ: इस द्व प पर 'सेल्युलर' नाम क जे
लड़ रहे ा न्तका रय को दबाने के लएsअं
l a
ू मgक रक्षा के लए दस वष तक कल्पना से परे भयानक कष्ट सहा।
ग्रेज़ ने यह तीन मं ज़ला जेल बनवाई थी। यह महान् दे शभक्त
स्वातन्त्र्यवीर सावरकर ने मातृभa
co m
m .
e
ध्यातव्यम्: एतत् स्थानम् अधुना 'यूनेस्को'-संस्थायाः वै श्वकसम्पदः (World Heritage) सूच्याम् अ प संर क्षतम्
m l as
.co a g
अ स्त।
se m
g l a
a c
m .
m a s e
e m . co agl
g l as
a
co m
m .
m as e
.co
a g l Page 4 of 32
Page 6
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
प्र.2 (साश्चयम्) आचाय ! अस्य कः अ भप्रायः ?
‘कालापानी’ इ त नाम्नः अयम् अ भप्रायः — चतु दक्षु समुद्रेण प रवृतः, दे शात् अ तदूरे स्थतः सः कारागारः आसीत्। यः तत्र
प्रे षतः, तस्य प्रत्यागमनम् असम्भवप्रायम् आसीत्। तत्रत्यं कष्टं च कल्पनातीतम् आसीत्।
‘कालापानी’ इित शब्दं त्ु वा एव भीितः भवित।
िबिटशजनै ः ािन्तकािरणां दमनाथ म् एतत् ित्रतलात्मकं कारागारं िनिमतम्।
हन्द अथ: 'कालापानी' का अ भप्राय है — समुद्र से घरा हुआ, दे श से बहुत दूर का वह कारागार, जहाँ भेजा गया
व्य क्त प्रायः लौटकर नह आता था। इसी लए 'कालापानी' शब्द सुनते ही भय लगता है — जैसा सुरेखा ने कहा।
व्याकरण-सङ् केतः: साश्चयम् — 'सह आश्चयण' इ त अथ अव्ययीभावः, नाट्य नदशरूपेण प्रयुक्तम्। अस्य —
षष्ठी वभ क्तः, एकवचनम् ('कालापानी' इ त नाम्नः)।
प्र.3 महोदये ! कम् अ स्मन् पे जनाः अ प नवस न्त ?
आम्, तत्र काश्चन व शष्टाः जनजातयः नवस न्त।
अण्डमानी
ओङ्ग
जारवा
से ण्टनली
अण्डमानी-ओङ् गी-जारवा-जनजातीनाम् आजीिवकायै
सवकारः नािरके लस्य उद्यानानां िनम णम् अकरोत्।
सेिण्टनली-जनजातीयाः समाजात् दू रे ितष्ठिन्त; ते षां जनसंख्या अिप स्वल्पा एव।
हन्द अथ: हाँ, वहाँ अण्डमानी, ओङ्ग , जारवा, से ण्टनली आ द वशेष जनजा तयाँ रहती ह। अण्डमानी, ओङ्ग और
जारवा जनजा तय क आजी वका के लए सरकार ने ना रयल के बाग़ लगवाए। से ण्टनली जनजा त के लोग समाज
से दूर रहते ह और उनक जनसंख्या भी बहुत थोड़ी है।
Page 5 of 32
प्र.2 (साश्चयम्) आचाय ! अस्य कः अ भप्रायः ?
‘कालापानी’ इ त नाम्नः अयम् अ भप्रायः — चतु दक्षु समुद्रेण प रवृतः, दे शात् अ तदूरे स्थतः सः कारागारः आसीत्। यः तत्र
प्रे षतः, तस्य प्रत्यागमनम् असम्भवप्रायम् आसीत्। तत्रत्यं कष्टं च कल्पनातीतम् आसीत्।
‘कालापानी’ इित शब्दं त्ु वा एव भीितः भवित।
िबिटशजनै ः ािन्तकािरणां दमनाथ म् एतत् ित्रतलात्मकं कारागारं िनिमतम्।
हन्द अथ: 'कालापानी' का अ भप्राय है — समुद्र से घरा हुआ, दे श से बहुत दूर का वह कारागार, जहाँ भेजा गया
व्य क्त प्रायः लौटकर नह आता था। इसी लए 'कालापानी' शब्द सुनते ही भय लगता है — जैसा सुरेखा ने कहा।
व्याकरण-सङ् केतः: साश्चयम् — 'सह आश्चयण' इ त अथ अव्ययीभावः, नाट्य नदशरूपेण प्रयुक्तम्। अस्य —
षष्ठी वभ क्तः, एकवचनम् ('कालापानी' इ त नाम्नः)।
प्र.3 महोदये ! कम् अ स्मन् पे जनाः अ प नवस न्त ?
आम्, तत्र काश्चन व शष्टाः जनजातयः नवस न्त।
अण्डमानी
ओङ्ग
जारवा
से ण्टनली
अण्डमानी-ओङ् गी-जारवा-जनजातीनाम् आजीिवकायै
सवकारः नािरके लस्य उद्यानानां िनम णम् अकरोत्।
सेिण्टनली-जनजातीयाः समाजात् दू रे ितष्ठिन्त; ते षां जनसंख्या अिप स्वल्पा एव।
हन्द अथ: हाँ, वहाँ अण्डमानी, ओङ्ग , जारवा, से ण्टनली आ द वशेष जनजा तयाँ रहती ह। अण्डमानी, ओङ्ग और
जारवा जनजा तय क आजी वका के लए सरकार ने ना रयल के बाग़ लगवाए। से ण्टनली जनजा त के लोग समाज
से दूर रहते ह और उनक जनसंख्या भी बहुत थोड़ी है।
Page 5 of 32
Page 7
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
व्याकरण-सङ् केतः: आजी वकायै — चतुथ वभ क्तः, एकवचनम् (के लए)। जनजातीनाम् — षष्ठी वभ क्तः,
बहुवचनम्।
पाठ्य-प्रश्नाः (संवादे आगताः) — पृष्ठ 118
भ्रमणस्थाना न
सं वादः
प्र.1 महोदये ! अत्र भ्रमणाय व शष्टा न स्थाना न का न ?
अण्डमाने भ्रमणाय एता न व शष्टा न स्थाना न स न्त —
स्थानम् वशेषता
महात्मगािन्ध-मरीन-राि यम् उद्यानम् समुद्र य-जीवजन्तूनां रा ष्ट्रयोद्यानम्
नॉथ-बे- ीपम् सन्धुतल वहारः, स्नॉक लङ्ग च
समुिद का-नौसे ना-समुद ीय-सङ् ग हालयः समुद्रसम्बद्धानां वस्तूनां सङ् ग्रहालयः
कालापत्थर-तटः रमणीयः समुद्रतटः
िवजयनगर-तटः शान्तः सुन्दरः तटः
राधानगर-तटः भारतस्य समुद तटेष ु अत्यन्तं िविशष्टं स्थानम्
तत्र भारतस्य समुद तटे ष ु राधानगर-तटस्य अत्यन्तं िविशष्टं स्थानम् अिस्त।
तत्रत्यः श्वेत रेणःु , नीलं िनमलं जलम्, पारदिश समुद तलं च अिवस्मरणीयम् अिस्त।
हन्द अथ: भारत के समुद्रतट म राधानगर तट का स्थान सबसे व शष्ट है। वहाँ क सफ़ेद रेत, नीला- नमल जल
और आर-पार दखाई दे ने वाला समुद्र-तल अ वस्मरणीय है।
प्र.2 भवत्सु कोऽ प अ स्मन् वषये कथ यतुम् इच्छ त ?
आम् महोदये ! राज षः वक्तुम् इच्छ त। सः एकदा पत्रा सह भ्रमणाय तत्र अगच्छत्।
Page 6 of 32
व्याकरण-सङ् केतः: आजी वकायै — चतुथ वभ क्तः, एकवचनम् (के लए)। जनजातीनाम् — षष्ठी वभ क्तः,
बहुवचनम्।
पाठ्य-प्रश्नाः (संवादे आगताः) — पृष्ठ 118
भ्रमणस्थाना न
सं वादः
प्र.1 महोदये ! अत्र भ्रमणाय व शष्टा न स्थाना न का न ?
अण्डमाने भ्रमणाय एता न व शष्टा न स्थाना न स न्त —
स्थानम् वशेषता
महात्मगािन्ध-मरीन-राि यम् उद्यानम् समुद्र य-जीवजन्तूनां रा ष्ट्रयोद्यानम्
नॉथ-बे- ीपम् सन्धुतल वहारः, स्नॉक लङ्ग च
समुिद का-नौसे ना-समुद ीय-सङ् ग हालयः समुद्रसम्बद्धानां वस्तूनां सङ् ग्रहालयः
कालापत्थर-तटः रमणीयः समुद्रतटः
िवजयनगर-तटः शान्तः सुन्दरः तटः
राधानगर-तटः भारतस्य समुद तटेष ु अत्यन्तं िविशष्टं स्थानम्
तत्र भारतस्य समुद तटे ष ु राधानगर-तटस्य अत्यन्तं िविशष्टं स्थानम् अिस्त।
तत्रत्यः श्वेत रेणःु , नीलं िनमलं जलम्, पारदिश समुद तलं च अिवस्मरणीयम् अिस्त।
हन्द अथ: भारत के समुद्रतट म राधानगर तट का स्थान सबसे व शष्ट है। वहाँ क सफ़ेद रेत, नीला- नमल जल
और आर-पार दखाई दे ने वाला समुद्र-तल अ वस्मरणीय है।
प्र.2 भवत्सु कोऽ प अ स्मन् वषये कथ यतुम् इच्छ त ?
आम् महोदये ! राज षः वक्तुम् इच्छ त। सः एकदा पत्रा सह भ्रमणाय तत्र अगच्छत्।
Page 6 of 32
Page 8
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
अहम् एकदा त्र िप ा सह भमणाय तत्र अगच्छम्।
वयं तत्र सवत्र पकृ ते ः हािरत्यं नीलसमुद ं च दृ ष्टवन्तः।
हन्द अथ: "हाँ महोदया! म कहना चाहता ँ। म एक बार पता जी के साथ घूमने वहाँ गया था। हमने वहाँ सब
जगह प्रकृ त क ह रयाली और नीला समुद्र दे खा।"
व्याकरण-सङ् केतः: पत्रा — ' पतृ' शब्दः, तृतीया वभ क्तः, एकवचनम्; 'सह' इ त अव्ययेन सह तृतीया भव त।
भवत्सु — सप्तमी वभ क्तः, बहुवचनम् (आप लोग म)।
पाठ्य-प्रश्नाः (संवादे आगताः) — पृष्ठ 119
स्वराज पः — जलग त वधयः
सं वादः
प्र.1 उत्तमम्, राजष ! क भवान् स्वराज पं दृष्टवान् ?
राज षः अवदत् — “न स्मरा म महोदये !” ततः अध्या पका स्वराजद्व पस्य वषये अकथयत्।
स्वराज ीपे एलीफेण्टा-तटे , नॉथ -बे-अन्तरीपे च
िसन्धुतलिवहारं, स्कू बाडाइिवङ् ग्, स्नॉकिलङ् ग् इत्यादयः िविवधाः गितिवधयः चलिन्त।
समुद स्य अन्तभ गः िविवधवणः मत्स्यैः, कच्छपैः, अन्यैः जलचरैः,
पवालशृङ्खलािभः च अलङ् कृ तः इव दृ श्यते ।
हन्द अथ: स्वराजद्व प के एलीफेण्टा तट और नॉथ-बे अन्तरीप पर सी-वॉक, स्कूबा-डाइ वग, स्नॉक लग जैसी
अनेक ग त व धयाँ चलती ह। समुद्र का भीतरी भाग रंग- बरंगी मछ लय , कछु ओं, दूसरे जलचर और मूँगे क
मालाओं से सजा हुआ-सा दखाई दे ता है।
ध्यातव्यम्: स्वराजद्व पस्य पुरातनं नाम हैवलॉक्- पः आसीत्। अलङ् कृतः इव — अत्र 'इव' इ त उपमावाचकम्
अव्ययम्; समुद्रान्तभागस्य अलङ् कृतेन गृहेण सह उपमा कृता।
पाठ्य-प्रश्नाः (संवादे आगताः) — पृष्ठ 120
Page 7 of 32
अहम् एकदा त्र िप ा सह भमणाय तत्र अगच्छम्।
वयं तत्र सवत्र पकृ ते ः हािरत्यं नीलसमुद ं च दृ ष्टवन्तः।
हन्द अथ: "हाँ महोदया! म कहना चाहता ँ। म एक बार पता जी के साथ घूमने वहाँ गया था। हमने वहाँ सब
जगह प्रकृ त क ह रयाली और नीला समुद्र दे खा।"
व्याकरण-सङ् केतः: पत्रा — ' पतृ' शब्दः, तृतीया वभ क्तः, एकवचनम्; 'सह' इ त अव्ययेन सह तृतीया भव त।
भवत्सु — सप्तमी वभ क्तः, बहुवचनम् (आप लोग म)।
पाठ्य-प्रश्नाः (संवादे आगताः) — पृष्ठ 119
स्वराज पः — जलग त वधयः
सं वादः
प्र.1 उत्तमम्, राजष ! क भवान् स्वराज पं दृष्टवान् ?
राज षः अवदत् — “न स्मरा म महोदये !” ततः अध्या पका स्वराजद्व पस्य वषये अकथयत्।
स्वराज ीपे एलीफेण्टा-तटे , नॉथ -बे-अन्तरीपे च
िसन्धुतलिवहारं, स्कू बाडाइिवङ् ग्, स्नॉकिलङ् ग् इत्यादयः िविवधाः गितिवधयः चलिन्त।
समुद स्य अन्तभ गः िविवधवणः मत्स्यैः, कच्छपैः, अन्यैः जलचरैः,
पवालशृङ्खलािभः च अलङ् कृ तः इव दृ श्यते ।
हन्द अथ: स्वराजद्व प के एलीफेण्टा तट और नॉथ-बे अन्तरीप पर सी-वॉक, स्कूबा-डाइ वग, स्नॉक लग जैसी
अनेक ग त व धयाँ चलती ह। समुद्र का भीतरी भाग रंग- बरंगी मछ लय , कछु ओं, दूसरे जलचर और मूँगे क
मालाओं से सजा हुआ-सा दखाई दे ता है।
ध्यातव्यम्: स्वराजद्व पस्य पुरातनं नाम हैवलॉक्- पः आसीत्। अलङ् कृतः इव — अत्र 'इव' इ त उपमावाचकम्
अव्ययम्; समुद्रान्तभागस्य अलङ् कृतेन गृहेण सह उपमा कृता।
पाठ्य-प्रश्नाः (संवादे आगताः) — पृष्ठ 120
Page 7 of 32
Page 9
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
आजी वका, गीतम् च
सं वादः
प्र.1 महोदये ! अण्डमान-जनाः आजी वकाथ क कुव न्त ?
तत्र मुक्तामालाः, शु क्त शल्पा न, ना रकेल- शल्पा न, उपस्कराः च इत्याद नाम् उत्पादनेन वा णज्येन च तेषाम् आजी वका
चल त। केचन कृ षकायण मत्स्यव्यापारेण च जी वकां नवह न्त।
आजी वका-साधनम् हन्द
मुक्तामालानाम् उत्पादनं वािणज्यं च मोितयों की मालाएँ बनाना और बेचना
शुिक्तिशल्पािन सीिपयों की िशल्पकला
नािरके ल-िशल्पािन नािरयल से बनी वस्तुए ँ
उपस्कराणाम् उत्पादनम् मसालों का उ त्पादन
कृ िषकायम् खेती
मत्स्यव्यापारः मछली का व्यापार
हन्द अथ: वहाँ मो तय क मालाएँ, सी पय क शल्पकला, ना रयल क वस्तुएँ और मसाले आ द बनाने तथा
उनके व्यापार से लोग क आजी वका चलती है। कुछ लोग खेती और मछली के व्यापार से जीवन-यापन करते ह।
व्याकरण-सङ् केतः: उत्पादनेन, वा णज्येन, कृ षकायण, मत्स्यव्यापारेण — सवा ण तृतीया वभ क्तः,
एकवचनम् (साधनाथ — करण)।
वयं शब्दाथान् जानीमः — पृष्ठ 121
शब्दः / अथः / हन्द / English / मातृभाषया अथ लखन्तु
शब्दाथाः
प्र.1 मातृभाषया अथ लखन्तु — (शब्दः, अथः, हन्द , English इ त स्त ेषु दत्तानां पदानाम् अ न्तमे स्त े
स्वमातृभाषया अथ लखन्तु।)
अत्र पाठस्य सवषां शब्दानाम् अथाः पूणतया दत्ताः स न्त। अ न्तमः स्त ः स्वयं पूरणीयः — यतः प्रत्येकस्य छात्रस्य मातृभाषा
भन्ना भव त (बाङ् ला, त मऴ् , मराठ , गुजराती, ओ डआ, तेलुगु, कन्नड, मलयालम्, प ाबी, अस मया, उदू, म णपुरी, हन्द वा)।
Page 8 of 32
आजी वका, गीतम् च
सं वादः
प्र.1 महोदये ! अण्डमान-जनाः आजी वकाथ क कुव न्त ?
तत्र मुक्तामालाः, शु क्त शल्पा न, ना रकेल- शल्पा न, उपस्कराः च इत्याद नाम् उत्पादनेन वा णज्येन च तेषाम् आजी वका
चल त। केचन कृ षकायण मत्स्यव्यापारेण च जी वकां नवह न्त।
आजी वका-साधनम् हन्द
मुक्तामालानाम् उत्पादनं वािणज्यं च मोितयों की मालाएँ बनाना और बेचना
शुिक्तिशल्पािन सीिपयों की िशल्पकला
नािरके ल-िशल्पािन नािरयल से बनी वस्तुए ँ
उपस्कराणाम् उत्पादनम् मसालों का उ त्पादन
कृ िषकायम् खेती
मत्स्यव्यापारः मछली का व्यापार
हन्द अथ: वहाँ मो तय क मालाएँ, सी पय क शल्पकला, ना रयल क वस्तुएँ और मसाले आ द बनाने तथा
उनके व्यापार से लोग क आजी वका चलती है। कुछ लोग खेती और मछली के व्यापार से जीवन-यापन करते ह।
व्याकरण-सङ् केतः: उत्पादनेन, वा णज्येन, कृ षकायण, मत्स्यव्यापारेण — सवा ण तृतीया वभ क्तः,
एकवचनम् (साधनाथ — करण)।
वयं शब्दाथान् जानीमः — पृष्ठ 121
शब्दः / अथः / हन्द / English / मातृभाषया अथ लखन्तु
शब्दाथाः
प्र.1 मातृभाषया अथ लखन्तु — (शब्दः, अथः, हन्द , English इ त स्त ेषु दत्तानां पदानाम् अ न्तमे स्त े
स्वमातृभाषया अथ लखन्तु।)
अत्र पाठस्य सवषां शब्दानाम् अथाः पूणतया दत्ताः स न्त। अ न्तमः स्त ः स्वयं पूरणीयः — यतः प्रत्येकस्य छात्रस्य मातृभाषा
भन्ना भव त (बाङ् ला, त मऴ् , मराठ , गुजराती, ओ डआ, तेलुगु, कन्नड, मलयालम्, प ाबी, अस मया, उदू, म णपुरी, हन्द वा)।
Page 8 of 32
Page 10
as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः
a g l AglaSem · NCERT Solutions
co m
m.
शब्दः अथः (संस्कृतम्) हन्द ENGLISH
m ase
ीपः
.co
अन्तरीपः टापू Island
a g l
se m
g l a रमणीयम् Attractive
a
आकषकम् मनोहर
जालपुटे अन्तजाले वेबसाइट पर On the website
co m
m . ag
se
अन्वेषणम् सन्धानम् खोज Search
l a
स्वातन्त्र्याथम् स्वाधीनताथम्
agवत ता के िलये
स् न्त्र For freedom
m
.co
युद्धरतानाम् संघषरतानाम् लड़ाई में लगे हुए लोगों के Of the people engrossed in battle
se m
com l a
कल्पनातीतम् वचारातीतम् िचन्तन से परे Beyond imagination
. Terrific a
g
m
ase
घोरम् भीषणम् भयानक
aglवैिश्वकसम्पदः वश्वन्यासस्य िवश्व-धरोहर का Of world heritage
m a s
.co agl
सोढवान् सहनं कृतवान् सहन िकया Bore
सूs
a em
gl
In the List
a
सूच्याम् ता लकायाम् ची में
कारागारम् बन्धनगृहम् काराग ृह Prison
co m
m .
e
Three-storied
as
ित्रतलात्मकम् त्रस्तरीयम् तीन तल का
यावत्.co
m Until gl
m a
ase
पयन्तम् तक
agl जनजाितः गणजा तः वनवासी Tribal
se m
com l a
श्वेतरे णःु धवलधू लः श्वेत बालू White sand
. a g
e m
as
Transparent
agl
पारदश तलदश आर -पार िदखने वाला
हािरत्यम् ह रतस्य भावः हिरयाली को Greenery
co m
.
मुक्तामालाः मौ क्तकमालाः मोितयों की मालाओं को Pearl necklaces
em
m l as
.co g
Coconut
a
नािरके लम् ीफलम् नािरयल
a s em उपस्कराः
gl
वेसवाराः मसाले Seasoning
a c
m .
e
Sculpture
s
िशल्पािन चत्रकला द-कमा ण िशल्पकला
coआm a
कच्छपः कूमः
e m .कछु Tortoise
agl
g l as
पवालपस्तरै ः वद्रुम- शला भः
a मूँग े की च ानों से By the coral reefs
co m
m .
m as e
.co
a g l Page 9 of 32
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः
a g l AglaSem · NCERT Solutions
co m
m.
शब्दः अथः (संस्कृतम्) हन्द ENGLISH
m ase
ीपः
.co
अन्तरीपः टापू Island
a g l
se m
g l a रमणीयम् Attractive
a
आकषकम् मनोहर
जालपुटे अन्तजाले वेबसाइट पर On the website
co m
m . ag
se
अन्वेषणम् सन्धानम् खोज Search
l a
स्वातन्त्र्याथम् स्वाधीनताथम्
agवत ता के िलये
स् न्त्र For freedom
m
.co
युद्धरतानाम् संघषरतानाम् लड़ाई में लगे हुए लोगों के Of the people engrossed in battle
se m
com l a
कल्पनातीतम् वचारातीतम् िचन्तन से परे Beyond imagination
. Terrific a
g
m
ase
घोरम् भीषणम् भयानक
aglवैिश्वकसम्पदः वश्वन्यासस्य िवश्व-धरोहर का Of world heritage
m a s
.co agl
सोढवान् सहनं कृतवान् सहन िकया Bore
सूs
a em
gl
In the List
a
सूच्याम् ता लकायाम् ची में
कारागारम् बन्धनगृहम् काराग ृह Prison
co m
m .
e
Three-storied
as
ित्रतलात्मकम् त्रस्तरीयम् तीन तल का
यावत्.co
m Until gl
m a
ase
पयन्तम् तक
agl जनजाितः गणजा तः वनवासी Tribal
se m
com l a
श्वेतरे णःु धवलधू लः श्वेत बालू White sand
. a g
e m
as
Transparent
agl
पारदश तलदश आर -पार िदखने वाला
हािरत्यम् ह रतस्य भावः हिरयाली को Greenery
co m
.
मुक्तामालाः मौ क्तकमालाः मोितयों की मालाओं को Pearl necklaces
em
m l as
.co g
Coconut
a
नािरके लम् ीफलम् नािरयल
a s em उपस्कराः
gl
वेसवाराः मसाले Seasoning
a c
m .
e
Sculpture
s
िशल्पािन चत्रकला द-कमा ण िशल्पकला
coआm a
कच्छपः कूमः
e m .कछु Tortoise
agl
g l as
पवालपस्तरै ः वद्रुम- शला भः
a मूँग े की च ानों से By the coral reefs
co m
m .
m as e
.co
a g l Page 9 of 32
Page 11
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
नमूना उत्तर (मातृभाषा = मराठ ): द्व पः — बेट; आकषकम् — आकषक; कारागारम् — तुरुंग; कच्छपः —
कासव; ना रकेलम् — नारळ।
नमूना उत्तर (मातृभाषा = बाङ् ला): द्व पः — ীপ; कारागारम् — কারাগার; कच्छपः — কচ্ছপ; ना रकेलम् —
নারেকল।
छात्राः स्वस्याः मातृभाषायाः अनुसारम् अ न्तमं स्तम्भं पूरयन्तु।
वयम् अभ्यासं कुमः — पृष्ठ 122
प्रश्नाः १–३ (मेलनम्, पूणवाक्येन उत्तरम्, रक्तस्थानपू तः)
अभ्यासः
प्र.1 पाठं प ठत्वा अधो ल खता न पदा न परस्परं मेलयन्तु — (क) हान्दुमान्, कालापानी, जारवा, स्वराज पः,
राधानगरतटः, स्वातन्त्र्यवीरः / (ख) एलीफेण्टा, ेतरेणुः, सावरकरः, सेल्यूलरकारागारः, जनजा तः, अण्डमानः
पुस्तके प्रथमं मेलनम् उदाहरणरूपेण दत्तम् अ स्त — हान्दुमान् → अण्डमानः। शेषा ण एवं मेलनीया न —
क → ख कारणम्
हान्दुम ान् → अण् डमानः रामायणकाले अण्डमानस्य नाम (उदाहरणम्)
कालापानी → से ल्यूल रकारागारः सेल्युलर्-कारागारस्य अपरं नाम ‘कालापानी’
जारवा → जनजाितः जारवा इ त अण्डमानस्य एका जनजा तः
स्वराज ीपः → एलीफे ण् टा एलीफेण्टा-तटः स्वराजद्व पे अ स्त
राधानगरतटः → श्वेतरे ण ःु राधानगर-तटे श्वेतरेणुः प्र सद्धः
स्वातन्त्र्यवीरः → सावरकरः स्वातन्त्र्यवीरः इ त सावरकरस्य वशेषणम्
हन्द : हान्दुमान् — अण्डमान; कालापानी — सेल्युलर जेल; जारवा — जनजा त; स्वराजद्व प — एलीफेण्टा (तट);
राधानगर तट — श्वेत बालू; स्वातन्त्र्यवीर — सावरकर।
प्र.2 (क) अधो ल खतानां प्रश्नानाम् उत्तरा ण पूणवाक्येन लखन्तु — रामायणकाले अण्डमान पस्य नाम कम् आसीत्
?
रामायणकाले अण्डमान पस्य नाम ‘हण्डु कमान्’ आसीत्।
Page 10 of 32
नमूना उत्तर (मातृभाषा = मराठ ): द्व पः — बेट; आकषकम् — आकषक; कारागारम् — तुरुंग; कच्छपः —
कासव; ना रकेलम् — नारळ।
नमूना उत्तर (मातृभाषा = बाङ् ला): द्व पः — ীপ; कारागारम् — কারাগার; कच्छपः — কচ্ছপ; ना रकेलम् —
নারেকল।
छात्राः स्वस्याः मातृभाषायाः अनुसारम् अ न्तमं स्तम्भं पूरयन्तु।
वयम् अभ्यासं कुमः — पृष्ठ 122
प्रश्नाः १–३ (मेलनम्, पूणवाक्येन उत्तरम्, रक्तस्थानपू तः)
अभ्यासः
प्र.1 पाठं प ठत्वा अधो ल खता न पदा न परस्परं मेलयन्तु — (क) हान्दुमान्, कालापानी, जारवा, स्वराज पः,
राधानगरतटः, स्वातन्त्र्यवीरः / (ख) एलीफेण्टा, ेतरेणुः, सावरकरः, सेल्यूलरकारागारः, जनजा तः, अण्डमानः
पुस्तके प्रथमं मेलनम् उदाहरणरूपेण दत्तम् अ स्त — हान्दुमान् → अण्डमानः। शेषा ण एवं मेलनीया न —
क → ख कारणम्
हान्दुम ान् → अण् डमानः रामायणकाले अण्डमानस्य नाम (उदाहरणम्)
कालापानी → से ल्यूल रकारागारः सेल्युलर्-कारागारस्य अपरं नाम ‘कालापानी’
जारवा → जनजाितः जारवा इ त अण्डमानस्य एका जनजा तः
स्वराज ीपः → एलीफे ण् टा एलीफेण्टा-तटः स्वराजद्व पे अ स्त
राधानगरतटः → श्वेतरे ण ःु राधानगर-तटे श्वेतरेणुः प्र सद्धः
स्वातन्त्र्यवीरः → सावरकरः स्वातन्त्र्यवीरः इ त सावरकरस्य वशेषणम्
हन्द : हान्दुमान् — अण्डमान; कालापानी — सेल्युलर जेल; जारवा — जनजा त; स्वराजद्व प — एलीफेण्टा (तट);
राधानगर तट — श्वेत बालू; स्वातन्त्र्यवीर — सावरकर।
प्र.2 (क) अधो ल खतानां प्रश्नानाम् उत्तरा ण पूणवाक्येन लखन्तु — रामायणकाले अण्डमान पस्य नाम कम् आसीत्
?
रामायणकाले अण्डमान पस्य नाम ‘हण्डु कमान्’ आसीत्।
Page 10 of 32
Page 12
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
एषः शब्दः पायः ‘ हनूमान्’ इित शब्दस्य पिरविततं रूपम् अिस्त।
हन्द अथ: रामायण काल म अण्डमान द्व प का नाम 'हण्डु कमान्' था। यह शब्द सम्भवतः 'हनूमान्' शब्द का बदला
हुआ रूप है।
प्र.2 (ख) स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः क त वषा ण कष्टं सोढवान् ?
स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः दश वषा ण यावत् कष्टं सोढवान्।
महान् दे शभक्तः स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः मातृभूमेः रक्षणाय
दश वष िण यावत् कल्पनातीतं घोरं कष्टं सोढवान्।
हन्द अथ: स्वातन्त्र्यवीर सावरकर ने मातृभू म क रक्षा के लए दस वष तक कल्पना से परे भयानक कष्ट सहा।
व्याकरण-सङ् केतः: वषा ण — नपुंसक लङ्गम्, द्वतीया वभ क्तः, बहुवचनम् (काला धकरणे द्वतीया)। सोढवान्
— 'सह्' धातोः क्तवतु-प्रत्ययान्तं रूपम्, पुं लङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम्।
प्र.2 (ग) अण्डमान पे काः जनजातयः नवस न्त ?
अण्डमान पे अण्डमानी, ओङ्ग , जारवा, से ण्टनली इत्यादयः व शष्टाः जनजातयः नवस न्त।
अण्डमानी-ओङ् गी-जारवा-जनजातीनाम् आजीिवकायै
सवकारः नािरके लस्य उद्यानानां िनम णम् अकरोत्।
सेिण्टनली-जनजातीयाः समाजात् दू रे ितष्ठिन्त।
हन्द अथ: अण्डमान द्व प म अण्डमानी, ओङ्ग , जारवा और से ण्टनली आ द वशेष जनजा तयाँ रहती ह।
Page 11 of 32
एषः शब्दः पायः ‘ हनूमान्’ इित शब्दस्य पिरविततं रूपम् अिस्त।
हन्द अथ: रामायण काल म अण्डमान द्व प का नाम 'हण्डु कमान्' था। यह शब्द सम्भवतः 'हनूमान्' शब्द का बदला
हुआ रूप है।
प्र.2 (ख) स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः क त वषा ण कष्टं सोढवान् ?
स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः दश वषा ण यावत् कष्टं सोढवान्।
महान् दे शभक्तः स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः मातृभूमेः रक्षणाय
दश वष िण यावत् कल्पनातीतं घोरं कष्टं सोढवान्।
हन्द अथ: स्वातन्त्र्यवीर सावरकर ने मातृभू म क रक्षा के लए दस वष तक कल्पना से परे भयानक कष्ट सहा।
व्याकरण-सङ् केतः: वषा ण — नपुंसक लङ्गम्, द्वतीया वभ क्तः, बहुवचनम् (काला धकरणे द्वतीया)। सोढवान्
— 'सह्' धातोः क्तवतु-प्रत्ययान्तं रूपम्, पुं लङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम्।
प्र.2 (ग) अण्डमान पे काः जनजातयः नवस न्त ?
अण्डमान पे अण्डमानी, ओङ्ग , जारवा, से ण्टनली इत्यादयः व शष्टाः जनजातयः नवस न्त।
अण्डमानी-ओङ् गी-जारवा-जनजातीनाम् आजीिवकायै
सवकारः नािरके लस्य उद्यानानां िनम णम् अकरोत्।
सेिण्टनली-जनजातीयाः समाजात् दू रे ितष्ठिन्त।
हन्द अथ: अण्डमान द्व प म अण्डमानी, ओङ्ग , जारवा और से ण्टनली आ द वशेष जनजा तयाँ रहती ह।
Page 11 of 32
Page 13
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
व्याकरण-सङ् केतः: काः — ' कम्' शब्दस्य स्त्री लङ्गम्, प्रथमा वभ क्तः, बहुवचनम् (यतः 'जनजातयः' स्त्री लङ्गे
बहुवचने अ स्त)।
प्र.2 (घ) अण्डमान पे आजी वकाथ जनाः क कुव न्त ?
अण्डमान पे जनाः मुक्तामालानां, शु क्त शल्पानां, ना रकेल- शल्पानाम्, उपस्कराणां च उत्पादनं वा णज्यं च कुव न्त।
केचन जनाः कृ षकायण मत्स्यव्यापारेण च जी वकां नवह न्त।
मुक्तामालाः + शुिक्तिशल्पािन + नािरके ल-िशल्पािन + उपस्कराः
→ त् उ पादने न वािणज्येन च आजीिवका चलित।
अन्ये → कृ िषकायण मत्स्यव्यापारेण च जीिवकां िनवहिन्त।
हन्द अथ: अण्डमान द्व प म लोग मो तय क मालाएँ, सी पय क शल्पकला, ना रयल क वस्तुएँ और मसाले
आ द बनाकर तथा उनका व्यापार करके जी वका चलाते ह। कुछ लोग खेती और मछली के व्यापार से जीवन-यापन
करते ह।
प्र.2 (ङ) अन्ते सव म लत्वा कं ोकं गाय न्त ?
अन्ते सव म लत्वा ‘हुतात्मनां पूततपःस्थलीयम्…’ इ त ोकं गाय न्त।
हुत ात्मनां पूत तपःस्थलीयं
िवनायकािदस्त िु तभाजनानाम्।
स्वरा धम ं ननु िशक्षयन्ती
सुद शनीया भुिव तीथकल्पा॥
पदच्छे दः — हुतात्मनाम् + पूत-तपः-स्थली + इयम् + वनायक-आ द-स्तु त-भाजनानाम् + स्वराष्ट्र-धमम् + ननु + शक्षयन्ती +
सुदशनीया + भु व + तीथ-कल्पा।
अन्वयः — वनायका द-स्तु त-भाजनानां हुतात्मनां पूततपःस्थली इयं (भू मः) ननु स्वराष्ट्रधम शक्षयन्ती भु व तीथकल्पा सुदशनीया
(अ स्त)।
Page 12 of 32
व्याकरण-सङ् केतः: काः — ' कम्' शब्दस्य स्त्री लङ्गम्, प्रथमा वभ क्तः, बहुवचनम् (यतः 'जनजातयः' स्त्री लङ्गे
बहुवचने अ स्त)।
प्र.2 (घ) अण्डमान पे आजी वकाथ जनाः क कुव न्त ?
अण्डमान पे जनाः मुक्तामालानां, शु क्त शल्पानां, ना रकेल- शल्पानाम्, उपस्कराणां च उत्पादनं वा णज्यं च कुव न्त।
केचन जनाः कृ षकायण मत्स्यव्यापारेण च जी वकां नवह न्त।
मुक्तामालाः + शुिक्तिशल्पािन + नािरके ल-िशल्पािन + उपस्कराः
→ त् उ पादने न वािणज्येन च आजीिवका चलित।
अन्ये → कृ िषकायण मत्स्यव्यापारेण च जीिवकां िनवहिन्त।
हन्द अथ: अण्डमान द्व प म लोग मो तय क मालाएँ, सी पय क शल्पकला, ना रयल क वस्तुएँ और मसाले
आ द बनाकर तथा उनका व्यापार करके जी वका चलाते ह। कुछ लोग खेती और मछली के व्यापार से जीवन-यापन
करते ह।
प्र.2 (ङ) अन्ते सव म लत्वा कं ोकं गाय न्त ?
अन्ते सव म लत्वा ‘हुतात्मनां पूततपःस्थलीयम्…’ इ त ोकं गाय न्त।
हुत ात्मनां पूत तपःस्थलीयं
िवनायकािदस्त िु तभाजनानाम्।
स्वरा धम ं ननु िशक्षयन्ती
सुद शनीया भुिव तीथकल्पा॥
पदच्छे दः — हुतात्मनाम् + पूत-तपः-स्थली + इयम् + वनायक-आ द-स्तु त-भाजनानाम् + स्वराष्ट्र-धमम् + ननु + शक्षयन्ती +
सुदशनीया + भु व + तीथ-कल्पा।
अन्वयः — वनायका द-स्तु त-भाजनानां हुतात्मनां पूततपःस्थली इयं (भू मः) ननु स्वराष्ट्रधम शक्षयन्ती भु व तीथकल्पा सुदशनीया
(अ स्त)।
Page 12 of 32
Page 14
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
अथः ( हन्द ) — वनायक (सावरकर) आ द स्तु त के योग्य हुतात्माओं (ब लदा नय ) क यह प वत्र तपःस्थली
नश्चय ही अपने राष्ट्र के धम क शक्षा दे ती हुई, पृथ्वी पर तीथ के समान दशनीय है।
भावः — यत् स्थानम् एकदा 'कालापानी' इ त भी तजनकं कारागारम् आसीत्, तत् अद्य हुतात्मनां ब लदानेन प वत्रं
तीथम् जातम्। तत् स्थानं दशकेभ्यः राष्ट्रधम शक्षय त। अत्र 'तीथकल्पा' इ त पदे उपमा अलङ् कारः — भू मः तीथन
सह उप मता।
प्र.3 (क) पाठं दृष्ट् वा रक्तस्थाना न पूरयन्तु — अण्डमान पस्य राजधानी ..................... अ स्त।
अण्डमानद्व पस्य राजधानी ी वजयपुरम् अ स्त।
हन्द : अण्डमान द्व प क राजधानी ी वजयपुरम् है। पहले अंग्रेज़ी शासन म इसका नाम 'पोट-ब्लेयर्' रखा गया
था।
व्याकरण-सङ् केतः: ी वजयपुरम् — नपुंसक लङ्गम्, प्रथमा वभ क्तः, एकवचनम्।
प्र.3 (ख) सूयाशः गृहं गत्वा ..................... अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।
सूयाशः गृहं गत्वा जालपुटे अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।
हन्द : सूयाश ने घर जाकर वेबसाइट (इण्टरनेट) पर अण्डमान क खोज क ।
व्याकरण-सङ् केतः: जालपुटे — सप्तमी वभ क्तः, एकवचनम् (अ धकरणे — 'पर')।
प्र.3 (ग) प्रथमशताब् ाम् अस्य नाम ..................... इ त आसीत्।
प्रथमशताब्द्याम् अस्य नाम ‘अगादे मन्’ इ त आसीत्।
हन्द : पहली शताब्द म इसका नाम 'अगादे मन्' था; उसके बाद वह 'अङ्गादे मन्' हो गया।
Page 13 of 32
अथः ( हन्द ) — वनायक (सावरकर) आ द स्तु त के योग्य हुतात्माओं (ब लदा नय ) क यह प वत्र तपःस्थली
नश्चय ही अपने राष्ट्र के धम क शक्षा दे ती हुई, पृथ्वी पर तीथ के समान दशनीय है।
भावः — यत् स्थानम् एकदा 'कालापानी' इ त भी तजनकं कारागारम् आसीत्, तत् अद्य हुतात्मनां ब लदानेन प वत्रं
तीथम् जातम्। तत् स्थानं दशकेभ्यः राष्ट्रधम शक्षय त। अत्र 'तीथकल्पा' इ त पदे उपमा अलङ् कारः — भू मः तीथन
सह उप मता।
प्र.3 (क) पाठं दृष्ट् वा रक्तस्थाना न पूरयन्तु — अण्डमान पस्य राजधानी ..................... अ स्त।
अण्डमानद्व पस्य राजधानी ी वजयपुरम् अ स्त।
हन्द : अण्डमान द्व प क राजधानी ी वजयपुरम् है। पहले अंग्रेज़ी शासन म इसका नाम 'पोट-ब्लेयर्' रखा गया
था।
व्याकरण-सङ् केतः: ी वजयपुरम् — नपुंसक लङ्गम्, प्रथमा वभ क्तः, एकवचनम्।
प्र.3 (ख) सूयाशः गृहं गत्वा ..................... अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।
सूयाशः गृहं गत्वा जालपुटे अण्डमानस्य अन्वेषणम् अकरोत्।
हन्द : सूयाश ने घर जाकर वेबसाइट (इण्टरनेट) पर अण्डमान क खोज क ।
व्याकरण-सङ् केतः: जालपुटे — सप्तमी वभ क्तः, एकवचनम् (अ धकरणे — 'पर')।
प्र.3 (ग) प्रथमशताब् ाम् अस्य नाम ..................... इ त आसीत्।
प्रथमशताब्द्याम् अस्य नाम ‘अगादे मन्’ इ त आसीत्।
हन्द : पहली शताब्द म इसका नाम 'अगादे मन्' था; उसके बाद वह 'अङ्गादे मन्' हो गया।
Page 13 of 32
Page 15
as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः
a g l AglaSem · NCERT Solutions
co m
m.
अ स्मन् पे ..................... इ त कारागारम् अ स्त।
e
प्र.3 (घ)
m l as
.co a g
a s em
agl द्व पे ‘सेल्युलर्’ इ त कारागारम् अ स्त।
अ स्मन्
co m
. ag
हन्द : इस द्व प पर 'सेल्युलर' नाम का कारागार है, जसका दूसरा नाम 'कालापानी' भी है।
e m
g l as
a
वयं स्वातन्त्र्यवीराणां ..................... सुखेन जीवामः।
m
प्र.3 (ङ)
co
em.
m l as
.co g
m a
a se
वयं स्वातन्त्र्यवीराणां ब लदानेन (एव) सुखेन जीवामः।
a g l
s
पाठे मुकु न्दः वदित —
m सुखेन जीवामः।” a
“अहो ! धन्याः ते स्वातन्त्र्यवीराः। ते षां बिलदाने न.एवcoवयं
m agl
l a se
a g
हन्द : हम स्वतन्त्रता-वीर के ब लदान से ही सुख से जीते ह।
co m
m .
m as e
.co g l
व्याकरण-सङ् केतः: ब लदानेन — तृतीया वभ क्तः, एकवचनम् (हेतौ/करणे तृतीया)।
m a
l a se
ag
कालापानी ..................... संस्थायाः वै कसम्पदः सूच्यां संर क्षतम्।
se m
com a
प्र.3 (च)
. a g l
m
ase
agl
कालापानी ‘यूनेस्को’-संस्थायाः वै श्वकसम्पदः सूच्यां संर क्षतम्।
co m
हन्द : कालापानी (सेल्युलर जेल) 'यूनेस्को' संस्था क वश्व-धरोहर सूची म भी संर क्षत है।
m .
m as e
.co a g l
s e m व्याकरण-सङ् केतः: संस्थायाः — षष्ठी वभ क्तः, एकवचनम्; सूच्याम् — सप्तमी वभ क्तः, एकवचनम्।
agla
.c
s e m
m a
e m . co agl
g l as
a
com
m .
m as e
.co
a g l Page 14 of 32
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः
a g l AglaSem · NCERT Solutions
co m
m.
अ स्मन् पे ..................... इ त कारागारम् अ स्त।
e
प्र.3 (घ)
m l as
.co a g
a s em
agl द्व पे ‘सेल्युलर्’ इ त कारागारम् अ स्त।
अ स्मन्
co m
. ag
हन्द : इस द्व प पर 'सेल्युलर' नाम का कारागार है, जसका दूसरा नाम 'कालापानी' भी है।
e m
g l as
a
वयं स्वातन्त्र्यवीराणां ..................... सुखेन जीवामः।
m
प्र.3 (ङ)
co
em.
m l as
.co g
m a
a se
वयं स्वातन्त्र्यवीराणां ब लदानेन (एव) सुखेन जीवामः।
a g l
s
पाठे मुकु न्दः वदित —
m सुखेन जीवामः।” a
“अहो ! धन्याः ते स्वातन्त्र्यवीराः। ते षां बिलदाने न.एवcoवयं
m agl
l a se
a g
हन्द : हम स्वतन्त्रता-वीर के ब लदान से ही सुख से जीते ह।
co m
m .
m as e
.co g l
व्याकरण-सङ् केतः: ब लदानेन — तृतीया वभ क्तः, एकवचनम् (हेतौ/करणे तृतीया)।
m a
l a se
ag
कालापानी ..................... संस्थायाः वै कसम्पदः सूच्यां संर क्षतम्।
se m
com a
प्र.3 (च)
. a g l
m
ase
agl
कालापानी ‘यूनेस्को’-संस्थायाः वै श्वकसम्पदः सूच्यां संर क्षतम्।
co m
हन्द : कालापानी (सेल्युलर जेल) 'यूनेस्को' संस्था क वश्व-धरोहर सूची म भी संर क्षत है।
m .
m as e
.co a g l
s e m व्याकरण-सङ् केतः: संस्थायाः — षष्ठी वभ क्तः, एकवचनम्; सूच्याम् — सप्तमी वभ क्तः, एकवचनम्।
agla
.c
s e m
m a
e m . co agl
g l as
a
com
m .
m as e
.co
a g l Page 14 of 32
Page 16
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
प्र.3 (छ) कृ षकायण ..................... च जी वकां नवह न्त।
कृ षकायण मत्स्यव्यापारेण च जी वकां नवह न्त।
हन्द : (कुछ लोग) खेती और मछली के व्यापार से जी वका चलाते ह।
व्याकरण-सङ् केतः: कृ षकायण, मत्स्यव्यापारेण — उभे तृतीया वभ क्तः, एकवचनम्; 'च' इ त समुच्चयाथकम्
अव्ययम्।
वयम् अभ्यासं कुमः — पृष्ठ 123
प्रश्नाः ४–६ ( वशेषण- वशेष्य-मेलनम्, वशेष्यपदचयनम्, सवनाम वशेषणपदा न)
व्याकरणम्
प्र.4 अधो ल खतानां वशेषण- वशेष्यपदानां मेलनं कृत्वा रक्तस्थाना न पूरयन्तु — (क) नीलम् / समुद्रतटे षु (ख)
सुन्दरतमेषु / आपणे (ग) स्वीयाः / समुद्रम् (घ) व वधवणाः / री तपरम्पराः (ङ) स्थानीये / स्थानम् (च) प्रथमम् /
मत्स्याः
वामस्तम्भे वशेषणा न स न्त, द क्षणस्तम्भे वशेष्या ण। लङ्ग- वभ क्त-वचनानुसारं मेलनं करणीयम्। पुस्तके प्रथमम् उदाहरणं दत्तम्
— नीलं समुद्रम्।
क्रमः वशेषणम् वशेष्यम् उत्तरम् लङ्गम् / वभ क्तः / वचनम्
(क) नीलम् समुद म् नीलं समुद म् पुं लङ्गम्, द्वतीया, एकवचनम् (उदाहरणम्)
(ख) सुन्दरतमेष ु समुद तटेष ु सुन्दरतमेष ु समुद तटेष ु पुं लङ्गम्, सप्तमी, बहुवचनम्
(ग) स्वीयाः रीितपरम्पराः स्वीयाः रीितपर म् पराः स्त्री लङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम्
(घ) िविवधवण ः मत्स्याः िविवधवण ः म त्स्याः पुं लङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम्
(ङ) स्थानीये आपणे स्थानीये आपणे पुं लङ्गम्, सप्तमी, एकवचनम्
(च) पथमम् स्थानम् पथमं स्थानम् नपुंसक लङ्गम्, प्रथमा/ द्वतीया, एकवचनम्
नयमः: संस्कृते वशेषणं स्व वशेष्यस्य लङ्गं , वभ क्तं, वचनं च अनुसर त। अतः 'समुद्रतटे षु' (सप्तमी बहुवचनम्)
इ त वशेष्येण सह 'सुन्दरतमेषु' एव युज्यते, न तु 'सुन्दरतमे' इ त।
Page 15 of 32
प्र.3 (छ) कृ षकायण ..................... च जी वकां नवह न्त।
कृ षकायण मत्स्यव्यापारेण च जी वकां नवह न्त।
हन्द : (कुछ लोग) खेती और मछली के व्यापार से जी वका चलाते ह।
व्याकरण-सङ् केतः: कृ षकायण, मत्स्यव्यापारेण — उभे तृतीया वभ क्तः, एकवचनम्; 'च' इ त समुच्चयाथकम्
अव्ययम्।
वयम् अभ्यासं कुमः — पृष्ठ 123
प्रश्नाः ४–६ ( वशेषण- वशेष्य-मेलनम्, वशेष्यपदचयनम्, सवनाम वशेषणपदा न)
व्याकरणम्
प्र.4 अधो ल खतानां वशेषण- वशेष्यपदानां मेलनं कृत्वा रक्तस्थाना न पूरयन्तु — (क) नीलम् / समुद्रतटे षु (ख)
सुन्दरतमेषु / आपणे (ग) स्वीयाः / समुद्रम् (घ) व वधवणाः / री तपरम्पराः (ङ) स्थानीये / स्थानम् (च) प्रथमम् /
मत्स्याः
वामस्तम्भे वशेषणा न स न्त, द क्षणस्तम्भे वशेष्या ण। लङ्ग- वभ क्त-वचनानुसारं मेलनं करणीयम्। पुस्तके प्रथमम् उदाहरणं दत्तम्
— नीलं समुद्रम्।
क्रमः वशेषणम् वशेष्यम् उत्तरम् लङ्गम् / वभ क्तः / वचनम्
(क) नीलम् समुद म् नीलं समुद म् पुं लङ्गम्, द्वतीया, एकवचनम् (उदाहरणम्)
(ख) सुन्दरतमेष ु समुद तटेष ु सुन्दरतमेष ु समुद तटेष ु पुं लङ्गम्, सप्तमी, बहुवचनम्
(ग) स्वीयाः रीितपरम्पराः स्वीयाः रीितपर म् पराः स्त्री लङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम्
(घ) िविवधवण ः मत्स्याः िविवधवण ः म त्स्याः पुं लङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम्
(ङ) स्थानीये आपणे स्थानीये आपणे पुं लङ्गम्, सप्तमी, एकवचनम्
(च) पथमम् स्थानम् पथमं स्थानम् नपुंसक लङ्गम्, प्रथमा/ द्वतीया, एकवचनम्
नयमः: संस्कृते वशेषणं स्व वशेष्यस्य लङ्गं , वभ क्तं, वचनं च अनुसर त। अतः 'समुद्रतटे षु' (सप्तमी बहुवचनम्)
इ त वशेष्येण सह 'सुन्दरतमेषु' एव युज्यते, न तु 'सुन्दरतमे' इ त।
Page 15 of 32
Page 17
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
हन्द : नीला समुद्र; सबसे सुन्दर समुद्रतट पर; अपनी री त-परम्पराएँ; रंग- बरंगी मछ लयाँ; स्थानीय बाज़ार म;
प्रथम स्थान।
प्र.5 (क) प कातः समु चता न पदा न चत्वा वशेषणानुसारं वशेष्यपदं लखन्तु — [प का: वृक्षान्, गुरुकुलम्, गृहे,
तटस्य, पाठशालां, पुस्तका न, शा टकायां, गजाय, युवती, मागः] — (क) नूतने .....................
(क) नूतने गृहे
नूत ने → सप्तमी िवभिक्तः, एकवचनम्, नपुंसकिलङ् गम्
अतः िवशेष्यम् अिप सप्तम्येक वचने नपुंसकिलङ् गे — गृहे
हन्द : नये घर म।
प्र.5 (ख) (ख) प वत्रं .....................
(ख) प वत्रं गुरुकुलम्
पिवत्रम् → नपुंसकिलङ् गम्, पथमा/ि तीया, एकवचनम् → रु गु कु लम्
हन्द : प वत्र गुरुकुल।
प्र.5 (ग) (ग) रक्तायां .....................
(ग) रक्तायां शा टकायाम्
रक्तायाम् → स्त्रीिलङ् गम्, सप्तमी, एकवचनम् → शािटकायाम्
Page 16 of 32
हन्द : नीला समुद्र; सबसे सुन्दर समुद्रतट पर; अपनी री त-परम्पराएँ; रंग- बरंगी मछ लयाँ; स्थानीय बाज़ार म;
प्रथम स्थान।
प्र.5 (क) प कातः समु चता न पदा न चत्वा वशेषणानुसारं वशेष्यपदं लखन्तु — [प का: वृक्षान्, गुरुकुलम्, गृहे,
तटस्य, पाठशालां, पुस्तका न, शा टकायां, गजाय, युवती, मागः] — (क) नूतने .....................
(क) नूतने गृहे
नूत ने → सप्तमी िवभिक्तः, एकवचनम्, नपुंसकिलङ् गम्
अतः िवशेष्यम् अिप सप्तम्येक वचने नपुंसकिलङ् गे — गृहे
हन्द : नये घर म।
प्र.5 (ख) (ख) प वत्रं .....................
(ख) प वत्रं गुरुकुलम्
पिवत्रम् → नपुंसकिलङ् गम्, पथमा/ि तीया, एकवचनम् → रु गु कु लम्
हन्द : प वत्र गुरुकुल।
प्र.5 (ग) (ग) रक्तायां .....................
(ग) रक्तायां शा टकायाम्
रक्तायाम् → स्त्रीिलङ् गम्, सप्तमी, एकवचनम् → शािटकायाम्
Page 16 of 32
Page 18
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
हन्द : लाल साड़ी म।
प्र.5 (घ) (घ) उत्तमा न .....................
(घ) उत्तमा न पुस्तका न
उत्तमािन → नपुंसकिलङ् गम्, पथमा/ि तीया, बहवु चनम् → स् पु तकािन
हन्द : उत्तम पुस्तक।
प्र.5 (ङ) (ङ) सुद घः .....................
(ङ) सुद घः मागः
सुद ीघः → पुंिलङ् गम्, पथमा, एकवचनम् → मागः
हन्द : बहुत लम्बा माग।
प्र.5 (च) (च) सुन्दरी .....................
(च) सुन्दरी युवती
सुन्दरी → स्त्रीिलङ् गम्, पथमा, एकवचनम् (ङीप्-पत्ययान्तम्) → युवती
हन्द : सुन्दर युवती।
Page 17 of 32
हन्द : लाल साड़ी म।
प्र.5 (घ) (घ) उत्तमा न .....................
(घ) उत्तमा न पुस्तका न
उत्तमािन → नपुंसकिलङ् गम्, पथमा/ि तीया, बहवु चनम् → स् पु तकािन
हन्द : उत्तम पुस्तक।
प्र.5 (ङ) (ङ) सुद घः .....................
(ङ) सुद घः मागः
सुद ीघः → पुंिलङ् गम्, पथमा, एकवचनम् → मागः
हन्द : बहुत लम्बा माग।
प्र.5 (च) (च) सुन्दरी .....................
(च) सुन्दरी युवती
सुन्दरी → स्त्रीिलङ् गम्, पथमा, एकवचनम् (ङीप्-पत्ययान्तम्) → युवती
हन्द : सुन्दर युवती।
Page 17 of 32
Page 19
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
प्र.5 (छ) (छ) उन्नतान् .....................
(छ) उन्नतान् वृक्षान्
उन्नतान् → पुंिलङ् गम्, ि तीया, बहुवचनम् → क्ष वृ ान्
हन्द : ऊँचे वृक्ष को।
प्र.5 (ज) (ज) वशालां .....................
(ज) वशालां पाठशालाम्
िवशालाम् → स्त्रीिलङ् गम्, ि तीया, एकवचनम् → पाठशालाम्
हन्द : वशाल पाठशाला को।
प्र.5 (झ) (झ) स्थूलाय .....................
(झ) स्थूलाय गजाय
स्थूलाय → पुंिलङ् गम्, चत थ
ु , एकवचनम् → गजाय
हन्द : मोटे हाथी के लए।
प्र.5 (ञ) (ञ) तस्य .....................
(ञ) तस्य तटस्य
Page 18 of 32
प्र.5 (छ) (छ) उन्नतान् .....................
(छ) उन्नतान् वृक्षान्
उन्नतान् → पुंिलङ् गम्, ि तीया, बहुवचनम् → क्ष वृ ान्
हन्द : ऊँचे वृक्ष को।
प्र.5 (ज) (ज) वशालां .....................
(ज) वशालां पाठशालाम्
िवशालाम् → स्त्रीिलङ् गम्, ि तीया, एकवचनम् → पाठशालाम्
हन्द : वशाल पाठशाला को।
प्र.5 (झ) (झ) स्थूलाय .....................
(झ) स्थूलाय गजाय
स्थूलाय → पुंिलङ् गम्, चत थ
ु , एकवचनम् → गजाय
हन्द : मोटे हाथी के लए।
प्र.5 (ञ) (ञ) तस्य .....................
(ञ) तस्य तटस्य
Page 18 of 32
Page 20
as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः
a g l AglaSem · NCERT Solutions
co m
m.
तटस्य
e
तस्य → पुंिलङ् गम्, षष्ठी, एकवचनम् →
m l as
m .co a g
l a se
g
हन्द : उस तट का।
a
co m
ag
सङ् ग्रहः (प्र.5 पूणम्): (क) नूतने गृहे (ख) प वत्रं गुरुकुलम् (ग) रक्तायां शा टकायाम् (घ) उत्तमा न पुस्तका न (ङ)
m .
as e
सुद घः मागः (च) सुन्दरी युवती (छ) उन्नतान् वृक्षान् (ज) वशालां पाठशालाम् (झ) स्थूलाय गजाय (ञ) तस्य तटस्य।
a g l
co m
m.
प्र.6 (क) प कातः सवनाम वशेषणपदा न चत्वा वाक्या न पूरयन्तु — [प का: ते, त स्मन्, तत्, तेषां, एषा, तौ, तस्यै,
m
ताः, तेन, सः] — (क) .......................... पुष्पाणाम् उ ानम् अ स्त।
as e
.co a g l
se m
g l a
a (क) तेषां पुष्पाणाम् उद्यानम् अ स्त।
om a s
पुष्पाणाम् → नपुंसकिलङ् गम्, षष्ठी िवभिक्तः, बहुव.cचनम्
em agl
अतः सवनाम अिप षष्ठीबहुवचने → तेgषlाम् a s
a
co m
m .
e
हन्द : उन फूल का बगीचा है।
m l as
m .co a g
l a se
ag प्र.6 (ख) (ख) .......................... वृ ा आपणं गच्छ त।
se m
com g l a
m . a
ase
agl
(ख) एषा वृद्धा आपणं गच्छ त।
एषा (यह) m
co
वृद्ध ा → स्त्रीिलङ् गम्, पथमा, एकवचनम् →
m .
as e
om: यह वृद्धा बाज़ार जाती है।
.cहन्द a g l
se m
g l a
a c
m .
m a s e
. co agl
(ग) .......................... चत्रे चन्द्रयानम् अ स्त।
m
प्र.6 (ग)
ase
उत्तर a g l
m
(ग) त स्मन् चत्रे चन्द्रयानम् अ स्त।
. co
e m
m l as
.co a g
Page 19 of 32
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः
a g l AglaSem · NCERT Solutions
co m
m.
तटस्य
e
तस्य → पुंिलङ् गम्, षष्ठी, एकवचनम् →
m l as
m .co a g
l a se
g
हन्द : उस तट का।
a
co m
ag
सङ् ग्रहः (प्र.5 पूणम्): (क) नूतने गृहे (ख) प वत्रं गुरुकुलम् (ग) रक्तायां शा टकायाम् (घ) उत्तमा न पुस्तका न (ङ)
m .
as e
सुद घः मागः (च) सुन्दरी युवती (छ) उन्नतान् वृक्षान् (ज) वशालां पाठशालाम् (झ) स्थूलाय गजाय (ञ) तस्य तटस्य।
a g l
co m
m.
प्र.6 (क) प कातः सवनाम वशेषणपदा न चत्वा वाक्या न पूरयन्तु — [प का: ते, त स्मन्, तत्, तेषां, एषा, तौ, तस्यै,
m
ताः, तेन, सः] — (क) .......................... पुष्पाणाम् उ ानम् अ स्त।
as e
.co a g l
se m
g l a
a (क) तेषां पुष्पाणाम् उद्यानम् अ स्त।
om a s
पुष्पाणाम् → नपुंसकिलङ् गम्, षष्ठी िवभिक्तः, बहुव.cचनम्
em agl
अतः सवनाम अिप षष्ठीबहुवचने → तेgषlाम् a s
a
co m
m .
e
हन्द : उन फूल का बगीचा है।
m l as
m .co a g
l a se
ag प्र.6 (ख) (ख) .......................... वृ ा आपणं गच्छ त।
se m
com g l a
m . a
ase
agl
(ख) एषा वृद्धा आपणं गच्छ त।
एषा (यह) m
co
वृद्ध ा → स्त्रीिलङ् गम्, पथमा, एकवचनम् →
m .
as e
om: यह वृद्धा बाज़ार जाती है।
.cहन्द a g l
se m
g l a
a c
m .
m a s e
. co agl
(ग) .......................... चत्रे चन्द्रयानम् अ स्त।
m
प्र.6 (ग)
ase
उत्तर a g l
m
(ग) त स्मन् चत्रे चन्द्रयानम् अ स्त।
. co
e m
m l as
.co a g
Page 19 of 32
Page 21
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
िचत्रे → नपुंसकिलङ् गम्, प् स तमी िवभिक्तः, एकवचनम् → तिस्मन्
हन्द : उस चत्र म चन्द्रयान है।
प्र.6 (घ) (घ) .......................... शक्षकः संस्कृतं पाठय त।
(घ) सः शक्षकः संस्कृतं पाठय त।
िशक्षकः → पुंिलङ् गम्, पथमा, एकवचनम् → सः
हन्द : वह शक्षक संस्कृत पढ़ाता है।
प्र.6 (ङ) (ङ) .......................... बालकाः जलं पब न्त।
(ङ) ते बालकाः जलं पब न्त।
बालकाः → पुंिलङ् गम्, पथमा, बहुवचनम् → ते
हन्द : वे बालक जल पीते ह।
प्र.6 (च) (च) .......................... पुष्पम् आकषकम् अ स्त।
(च) तत् पुष्पम् आकषकम् अ स्त।
पुष्पम् → नपुंसकिलङ् गम्, पथमा, एकवचनम् → तत्
Page 20 of 32
िचत्रे → नपुंसकिलङ् गम्, प् स तमी िवभिक्तः, एकवचनम् → तिस्मन्
हन्द : उस चत्र म चन्द्रयान है।
प्र.6 (घ) (घ) .......................... शक्षकः संस्कृतं पाठय त।
(घ) सः शक्षकः संस्कृतं पाठय त।
िशक्षकः → पुंिलङ् गम्, पथमा, एकवचनम् → सः
हन्द : वह शक्षक संस्कृत पढ़ाता है।
प्र.6 (ङ) (ङ) .......................... बालकाः जलं पब न्त।
(ङ) ते बालकाः जलं पब न्त।
बालकाः → पुंिलङ् गम्, पथमा, बहुवचनम् → ते
हन्द : वे बालक जल पीते ह।
प्र.6 (च) (च) .......................... पुष्पम् आकषकम् अ स्त।
(च) तत् पुष्पम् आकषकम् अ स्त।
पुष्पम् → नपुंसकिलङ् गम्, पथमा, एकवचनम् → तत्
Page 20 of 32
Page 22
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
हन्द : वह फूल आकषक है।
प्र.6 (छ) (छ) .......................... कन्दुकेन क्र ड न्त।
(छ) तेन कन्दुकेन ड न्त।
कन्दुके न → पुंिलङ् गम्, तृतीया िवभिक्तः, एकवचनम् → ते न
हन्द : (वे) उस गद से खेलते ह।
प्र.6 (ज) (ज) .......................... श क्षकाः गीतं शक्षय न्त।
(ज) ताः श क्षकाः गीतं शक्षय न्त।
िशिक्षकाः → स्त्रीिलङ् गम्, पथमा, बहुवचनम् → ताः
हन्द : वे श क्षकाएँ गीत सखाती ह।
प्र.6 (झ) (झ) .......................... मयूरौ नृत्यतः।
(झ) तौ मयूरौ नृत्यतः।
मयूरौ → पुंिलङ् गम्, पथमा, ि वचनम् → तौ
हन्द : वे दोन मोर नाचते ह।
Page 21 of 32
हन्द : वह फूल आकषक है।
प्र.6 (छ) (छ) .......................... कन्दुकेन क्र ड न्त।
(छ) तेन कन्दुकेन ड न्त।
कन्दुके न → पुंिलङ् गम्, तृतीया िवभिक्तः, एकवचनम् → ते न
हन्द : (वे) उस गद से खेलते ह।
प्र.6 (ज) (ज) .......................... श क्षकाः गीतं शक्षय न्त।
(ज) ताः श क्षकाः गीतं शक्षय न्त।
िशिक्षकाः → स्त्रीिलङ् गम्, पथमा, बहुवचनम् → ताः
हन्द : वे श क्षकाएँ गीत सखाती ह।
प्र.6 (झ) (झ) .......................... मयूरौ नृत्यतः।
(झ) तौ मयूरौ नृत्यतः।
मयूरौ → पुंिलङ् गम्, पथमा, ि वचनम् → तौ
हन्द : वे दोन मोर नाचते ह।
Page 21 of 32
Page 23
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
प्र.6 (ञ) (ञ) .......................... बा लकायै पुस्तका न यच्छ।
(ञ) तस्यै बा लकायै पुस्तका न यच्छ।
बािलकायै → स्त्रीिलङ् गम्, चतुथ िवभिक्तः, एकवचनम् → तस्यै
हन्द : उस बा लका को पुस्तक दो।
सङ् ग्रहः (प्र.6 पूणम्): (क) तेषां (ख) एषा (ग) त स्मन् (घ) सः (ङ) ते (च) तत् (छ) तेन (ज) ताः (झ) तौ (ञ)
तस्यै। — प कायाः दश पदा न दशसु रक्तस्थानेषु एकैकशः प्रयुक्ता न।
वयम् अभ्यासं कुमः — पृष्ठ 124
प्रश्नौ ७–८ (अव्यय- क्रयापद-चयनम्, समासरचना)
व्याकरणम्
प्र.7 पाठे प्रयुक्ता न अव्ययपदा न क्रयापदा न च चत्वा समु चते स्थाने लखन्तु — [अव्यया न — यथा : कुत्र |
क्रयापदा न — यथा : स्मरा म]
पुस्तके द्वे प के स्तः — एका अव्यया न इ त, अपरा क्रयापदा न इ त। पाठात् चत्वा एवं लेखनीयम् —
अव्यया न (यथा — कुत्र) क्रयापदा न (यथा — स्मरा म)
खलु, आम्, नैव, अद्य, ः पश्यन्तु, अिस्त, जानिन्त, जानीमः
तदा, तत्र, अत्र, ततः, परम् इच्छामः, इच्छित, पितभाित, द त्त वती
अहो, सत्यमेव, एव, अिप, च अकरवम्, अिन्वष्टवान्, आसीत्, दृ ष्टवान्
यावत्, सह, एकदा, सवत्र, अध नु ा सूचयतु, भवित, सोढवान्, जीवामः
इव, उपिर, पायः, पूवम्, अन्ते िनवसिन्त, अकरोत्, ितष्ठिन्त, अग च्छम्
इित, िकम्, िकन्न,ु अवश्यमेव, इत्यािद दृ ष्टवन्तः, चलिन्त, दृ श्यते, चलित
गत्वा, त्ु वा, दृ ष्ट् वा, िमिलत्वा (क्त्वान्तािन) कु विन्त, िनवहिन्त, जागिरता, गिम ष्यामः, गायामः
ातुम ्, वक्तुम ्, कथियतुम ् (तुम ुन्नन्तािन) अस्तु
Page 22 of 32
प्र.6 (ञ) (ञ) .......................... बा लकायै पुस्तका न यच्छ।
(ञ) तस्यै बा लकायै पुस्तका न यच्छ।
बािलकायै → स्त्रीिलङ् गम्, चतुथ िवभिक्तः, एकवचनम् → तस्यै
हन्द : उस बा लका को पुस्तक दो।
सङ् ग्रहः (प्र.6 पूणम्): (क) तेषां (ख) एषा (ग) त स्मन् (घ) सः (ङ) ते (च) तत् (छ) तेन (ज) ताः (झ) तौ (ञ)
तस्यै। — प कायाः दश पदा न दशसु रक्तस्थानेषु एकैकशः प्रयुक्ता न।
वयम् अभ्यासं कुमः — पृष्ठ 124
प्रश्नौ ७–८ (अव्यय- क्रयापद-चयनम्, समासरचना)
व्याकरणम्
प्र.7 पाठे प्रयुक्ता न अव्ययपदा न क्रयापदा न च चत्वा समु चते स्थाने लखन्तु — [अव्यया न — यथा : कुत्र |
क्रयापदा न — यथा : स्मरा म]
पुस्तके द्वे प के स्तः — एका अव्यया न इ त, अपरा क्रयापदा न इ त। पाठात् चत्वा एवं लेखनीयम् —
अव्यया न (यथा — कुत्र) क्रयापदा न (यथा — स्मरा म)
खलु, आम्, नैव, अद्य, ः पश्यन्तु, अिस्त, जानिन्त, जानीमः
तदा, तत्र, अत्र, ततः, परम् इच्छामः, इच्छित, पितभाित, द त्त वती
अहो, सत्यमेव, एव, अिप, च अकरवम्, अिन्वष्टवान्, आसीत्, दृ ष्टवान्
यावत्, सह, एकदा, सवत्र, अध नु ा सूचयतु, भवित, सोढवान्, जीवामः
इव, उपिर, पायः, पूवम्, अन्ते िनवसिन्त, अकरोत्, ितष्ठिन्त, अग च्छम्
इित, िकम्, िकन्न,ु अवश्यमेव, इत्यािद दृ ष्टवन्तः, चलिन्त, दृ श्यते, चलित
गत्वा, त्ु वा, दृ ष्ट् वा, िमिलत्वा (क्त्वान्तािन) कु विन्त, िनवहिन्त, जागिरता, गिम ष्यामः, गायामः
ातुम ्, वक्तुम ्, कथियतुम ् (तुम ुन्नन्तािन) अस्तु
Page 22 of 32
Page 24
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
भेदस्य नयमः: सदृशं त्रषु लङ्गे षु सवासु च वभ क्तषु। वचनेषु च सवषु यन्न व्ये त तदव्ययम्॥ — यत् पदं लङ्गे ,
वभक्तौ, वचने च कदा प न प रवतते, तत् अव्ययम्। यत् पदं धातोः लकारेण, पुरुषेण, वचनेन च सध्य त, तत्
क्रयापदम्।
ध्यातव्यम्: 'गत्वा, ुत्वा, दृष्ट् वा, म लत्वा' इत्याद न क्त्वान्ता न, तथा ' ातुम्, वक्तुम्' इत्याद न तुमुन्नन्ता न
अ प अव्यया न एव स न्त — तेषां रूपं कदा प न प रवतते। ते यापदा न न स न्त, यतः तेषु लकारः ना स्त।
प्र.8 (क) नम्न ल खतानां पदानां स्वरूपं सावधानं दृष्ट् वा उदाहरणानुसारं लखन्तु — यथा : समुद्रस्य मध्ये = समुद्रमध्ये
— (क) पानां समूहः .....................
(क) पसमूहः
ीपानां समूहः → ीपसमूहः
(षष्ठी-तत्पुरु षः — षष्ठ ाः िवभक्ते ः लोपः भवित)
हन्द : द्व प का समूह = द्व पसमूह। पाठे 'अण्डमान-द्व पसमूहः' इ त प्रयुक्तम्।
प्र.8 (ख) (ख) रामायणस्य काले .....................
(ख) रामायणकाले
रामायणस्य काले → रामायणकाले
हन्द : रामायण के समय म = रामायणकाल म। पाठे 'रामायणकाले अस्य द्व पस्य नाम…' इ त आगतम्।
प्र.8 (ग) (ग) भारतस्य भू मः .....................
(ग) भारतभू मः
Page 23 of 32
भेदस्य नयमः: सदृशं त्रषु लङ्गे षु सवासु च वभ क्तषु। वचनेषु च सवषु यन्न व्ये त तदव्ययम्॥ — यत् पदं लङ्गे ,
वभक्तौ, वचने च कदा प न प रवतते, तत् अव्ययम्। यत् पदं धातोः लकारेण, पुरुषेण, वचनेन च सध्य त, तत्
क्रयापदम्।
ध्यातव्यम्: 'गत्वा, ुत्वा, दृष्ट् वा, म लत्वा' इत्याद न क्त्वान्ता न, तथा ' ातुम्, वक्तुम्' इत्याद न तुमुन्नन्ता न
अ प अव्यया न एव स न्त — तेषां रूपं कदा प न प रवतते। ते यापदा न न स न्त, यतः तेषु लकारः ना स्त।
प्र.8 (क) नम्न ल खतानां पदानां स्वरूपं सावधानं दृष्ट् वा उदाहरणानुसारं लखन्तु — यथा : समुद्रस्य मध्ये = समुद्रमध्ये
— (क) पानां समूहः .....................
(क) पसमूहः
ीपानां समूहः → ीपसमूहः
(षष्ठी-तत्पुरु षः — षष्ठ ाः िवभक्ते ः लोपः भवित)
हन्द : द्व प का समूह = द्व पसमूह। पाठे 'अण्डमान-द्व पसमूहः' इ त प्रयुक्तम्।
प्र.8 (ख) (ख) रामायणस्य काले .....................
(ख) रामायणकाले
रामायणस्य काले → रामायणकाले
हन्द : रामायण के समय म = रामायणकाल म। पाठे 'रामायणकाले अस्य द्व पस्य नाम…' इ त आगतम्।
प्र.8 (ग) (ग) भारतस्य भू मः .....................
(ग) भारतभू मः
Page 23 of 32
Page 25
as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः
a g l AglaSem · NCERT Solutions
co m
m.
भारतभूिमः
e
भारतस्य भूिमः →
m l as
m .co a g
l a se
g
हन्द : भारत क भू म = भारतभू म।
a
co m
e m . ag
as
प्र.8 (घ) (घ) उ ोगस्य वषयः .....................
a g l
co m
m.
(घ) उ ोग वषयः
as e
. om → उद्योगिवषयः
cिवषयः a g l
em
उद्योगस्य
a s
a gl
s
हन्द : उद्योग का वषय = उद्योग वषय।
m a
m .co agl
l a se
a g
(ङ) दे शस्य भक्तः .....................
प्र.8 (ङ)
co m
m .
m as e
.co a g l
m
(ङ) दे शभक्तः
l a se
ag दे शस्य भक्तः → दे शभक्तः
se m
com g l a
m . a
ase
हन्द : दे श का भक्त = दे शभक्त। पाठे 'महान् दे शभक्तः स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः' इ त आगतम्।
agl
co m
m .
e
प्र.8 (च) (च) समुद्रस्य तलम् .....................
m l as
mउत्तर .co a g
s e
agla
c
(च) समुद्रतलम्
m .
m a s e
समुद स्य तलम् → समुदतलम्
e m . co agl
g l as
a
हन्द : समुद्र का तल = समुद्रतल। पाठे 'पारद श समुद्रतलम्' इ त आगतम्।
co m
m .
m ase
.co
a g l Page 24 of 32
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः
a g l AglaSem · NCERT Solutions
co m
m.
भारतभूिमः
e
भारतस्य भूिमः →
m l as
m .co a g
l a se
g
हन्द : भारत क भू म = भारतभू म।
a
co m
e m . ag
as
प्र.8 (घ) (घ) उ ोगस्य वषयः .....................
a g l
co m
m.
(घ) उ ोग वषयः
as e
. om → उद्योगिवषयः
cिवषयः a g l
em
उद्योगस्य
a s
a gl
s
हन्द : उद्योग का वषय = उद्योग वषय।
m a
m .co agl
l a se
a g
(ङ) दे शस्य भक्तः .....................
प्र.8 (ङ)
co m
m .
m as e
.co a g l
m
(ङ) दे शभक्तः
l a se
ag दे शस्य भक्तः → दे शभक्तः
se m
com g l a
m . a
ase
हन्द : दे श का भक्त = दे शभक्त। पाठे 'महान् दे शभक्तः स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः' इ त आगतम्।
agl
co m
m .
e
प्र.8 (च) (च) समुद्रस्य तलम् .....................
m l as
mउत्तर .co a g
s e
agla
c
(च) समुद्रतलम्
m .
m a s e
समुद स्य तलम् → समुदतलम्
e m . co agl
g l as
a
हन्द : समुद्र का तल = समुद्रतल। पाठे 'पारद श समुद्रतलम्' इ त आगतम्।
co m
m .
m ase
.co
a g l Page 24 of 32
Page 26
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
सङ् ग्रहः: यथा — समुद्रमध्ये; (क) द्व पसमूहः (ख) रामायणकाले (ग) भारतभू मः (घ) उद्योग वषयः (ङ) दे शभक्तः
(च) समुद्रतलम्। — सवत्र षष्ठी-तत्पुरुष-समासः, यत्र पूवपदस्य षष्ठी- वभक्तेः लोपः भव त।
योग्यता वस्तरः — पृष्ठ 125
पाठे आगतानां व शष्टपदानां प रचयः, पानां नूतना न नामा न च
योग्यता वस्तरः
प्र.1 योग्यता वस्तरे दत्तानाम् एतेषां पदानां प रचयं लखन्तु — ी वजयपुरम्, स्कूबा-डै वङ्ग, स्नॉक लङ्ग, स ु-तल-
वहारः, कोरल्-रीफ्।
पुस्तके एतेषां पञ्चानां पदानां व्याख्या दत्ता अ स्त —
पदम् संस्कृत-प रचयः (पुस्तकात्) हन्द अथ
ीिवजयपुर म् भारतीयसवकारेण पोट-ब्लेयर इत्यस्य नाम प रवत्य भारत सरकार ने 'पोट-ब्ले यर ' का नाम बदलकर
ी वजयपुरम् इ त कृतम्। ' ीिवजयपुर म्' रखा।
स्कू बा-डै िवङ् ग् पृष्ठे प्राणवायोः कोषं स्थाप यत्वा, कोषे संलग्नन लकया पीठ पर ऑ क्सीजन का िसिल ण् डर बाँध कर , उससे जुड़ी
मुखना सकाभ्यां श्वासग्रहणेन सह गभीरजले सन्तरणम्। नली ारा मुँह-नाक से साँस ले ते हुए गहरे पानी में तैर ना।
स्नॉक िलङ् ग् उपनेत्रं धृत्वा समुद्रजलस्य उप र प्लवनम्। चश्मा (मास्क ) पहनकर समुद -जल के ऊपर -ऊपर तैर ना।
िसन्ध -ु तल- सीवॉक् नाम्ना प्र सद्धः। अ स्मन् ग त वधौ जनाः समुद्रस्य 'सी-वॉक ' नाम से पिस द्ध; इसमें लोग समुद की तली तक
िवहारः तलं यावत् गच्छ न्त। जाते है।
ं
कोरल्-रीफ् प्रवालशैलसमूहः कोरल्-रीफ्-नाम्ना ायते। मूँग े की च ानों का समूह 'कोरल -रीफ़ ' कहलाता है।
ध्यातव्यम्: एता न सवा ण पदा न पाठे एव आगता न — 'स्वराजद्व पे एलीफेण्टा-तटे , नॉथ-बे-अन्तरीपे च
सन्धुतल वहारं, स्कूबाडाइ वङ्ग, स्नॉक लङ्ग इत्यादयः व वधाः ग त वधयः चल न्त।' अतः योग्यता वस्तरः पाठस्य
अवगमनं सरलं करो त।
Page 25 of 32
सङ् ग्रहः: यथा — समुद्रमध्ये; (क) द्व पसमूहः (ख) रामायणकाले (ग) भारतभू मः (घ) उद्योग वषयः (ङ) दे शभक्तः
(च) समुद्रतलम्। — सवत्र षष्ठी-तत्पुरुष-समासः, यत्र पूवपदस्य षष्ठी- वभक्तेः लोपः भव त।
योग्यता वस्तरः — पृष्ठ 125
पाठे आगतानां व शष्टपदानां प रचयः, पानां नूतना न नामा न च
योग्यता वस्तरः
प्र.1 योग्यता वस्तरे दत्तानाम् एतेषां पदानां प रचयं लखन्तु — ी वजयपुरम्, स्कूबा-डै वङ्ग, स्नॉक लङ्ग, स ु-तल-
वहारः, कोरल्-रीफ्।
पुस्तके एतेषां पञ्चानां पदानां व्याख्या दत्ता अ स्त —
पदम् संस्कृत-प रचयः (पुस्तकात्) हन्द अथ
ीिवजयपुर म् भारतीयसवकारेण पोट-ब्लेयर इत्यस्य नाम प रवत्य भारत सरकार ने 'पोट-ब्ले यर ' का नाम बदलकर
ी वजयपुरम् इ त कृतम्। ' ीिवजयपुर म्' रखा।
स्कू बा-डै िवङ् ग् पृष्ठे प्राणवायोः कोषं स्थाप यत्वा, कोषे संलग्नन लकया पीठ पर ऑ क्सीजन का िसिल ण् डर बाँध कर , उससे जुड़ी
मुखना सकाभ्यां श्वासग्रहणेन सह गभीरजले सन्तरणम्। नली ारा मुँह-नाक से साँस ले ते हुए गहरे पानी में तैर ना।
स्नॉक िलङ् ग् उपनेत्रं धृत्वा समुद्रजलस्य उप र प्लवनम्। चश्मा (मास्क ) पहनकर समुद -जल के ऊपर -ऊपर तैर ना।
िसन्ध -ु तल- सीवॉक् नाम्ना प्र सद्धः। अ स्मन् ग त वधौ जनाः समुद्रस्य 'सी-वॉक ' नाम से पिस द्ध; इसमें लोग समुद की तली तक
िवहारः तलं यावत् गच्छ न्त। जाते है।
ं
कोरल्-रीफ् प्रवालशैलसमूहः कोरल्-रीफ्-नाम्ना ायते। मूँग े की च ानों का समूह 'कोरल -रीफ़ ' कहलाता है।
ध्यातव्यम्: एता न सवा ण पदा न पाठे एव आगता न — 'स्वराजद्व पे एलीफेण्टा-तटे , नॉथ-बे-अन्तरीपे च
सन्धुतल वहारं, स्कूबाडाइ वङ्ग, स्नॉक लङ्ग इत्यादयः व वधाः ग त वधयः चल न्त।' अतः योग्यता वस्तरः पाठस्य
अवगमनं सरलं करो त।
Page 25 of 32
Page 27
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
प्र.2 पानां पुरातनं नाम नूतनं नाम च — ता लकाम् अनुसृत्य लखन्तु।
पानां पुरातनं नाम नूतनं नाम हन्द
रॉस्- ीपः नेताजीसुभाषचन्द बोस ीपः रॉस द्व प → नेताजी सुभाषचन्द्र बोस द्व प
नील- ीपः शहीद ीपः नील द्व प → शहीद द्व प
हैवलॉक् - ीपः स्वराज ीपः हैवलॉक द्व प → स्वराज द्व प
कारणम्: आङ् ग्लशासनकाले एतेषां द्व पानां नामा न टश-अ धका रणां नाम्ना आसन्। स्वतन्त्रतायाः अनन्तरं
भारतीयसवकारः ता न नामा न प रवत्य स्वातन्त्र्यसङ् ग्रामस्य वीराणां स्मृतौ नूतना न नामा न अददात्। एवमेव 'पोट-
ब्लेयर्' इत्यस्य नाम ी वजयपुरम् जातम्।
अभ्यासाय: भारतस्य मान चत्रे अण्डमान- नकोबार-द्व पसमूहं चत्वा एता न त्री ण नूतननामा न तत्र अङ् कयन्तु।
अण्डमान-प्रश स्तः — पृष्ठ 126
ोकानां पदच्छे दः, अन्वयः, अथः, भावः
ोकाः
प्र.1 वभात्यवाच्याम्बु धगभशोभी पुत्रः क नष्ठः ननु भारतस्य। सुनीलवा र त स्नग्धगात्रः पेषु रम्यः पोऽण्डमानः॥
— अस्य ोकस्य पदच्छे दम् अन्वयम् अथ भावं च लखन्तु।
पदच्छे दः — वभा त + अवाची-अम्बु ध-गभ-शोभी + पुत्रः + क नष्ठः + ननु + भारतस्य। सुनील-वा र- त- स्नग्ध-गात्रः + द्व पेषु +
रम्यः + द्व पः + अण्डमानः॥
अन्वयः — भारतस्य क नष्ठः पुत्रः ननु (इव), अवाच्यम्बु ध-गभ-शोभी, सुनील-वा र- त- स्नग्ध-गात्रः, द्व पेषु रम्यः अण्डमानः द्व पः
वभा त।
अवाची = दिक्षणा िदक् | अम्बुिधः = समुदः | गभः = ोडः (गोद)
सुन ील-वािर = अत्यन्तं नीलं जलम् | ि त = आि तम् | िस्नग्ध-गात्रः = िच क्कणशरीरः
अथः ( हन्द ) — द क्षण दशा के समुद्र क गोद म शोभा पाने वाला, भारत के सबसे छोटे पुत्र-सा, गहरे नीले जल म
नहाए हुए-सा चकने शरीर वाला अण्डमान द्व प सब द्व प म सबसे रमणीय है और सुशो भत होता है।
Page 26 of 32
प्र.2 पानां पुरातनं नाम नूतनं नाम च — ता लकाम् अनुसृत्य लखन्तु।
पानां पुरातनं नाम नूतनं नाम हन्द
रॉस्- ीपः नेताजीसुभाषचन्द बोस ीपः रॉस द्व प → नेताजी सुभाषचन्द्र बोस द्व प
नील- ीपः शहीद ीपः नील द्व प → शहीद द्व प
हैवलॉक् - ीपः स्वराज ीपः हैवलॉक द्व प → स्वराज द्व प
कारणम्: आङ् ग्लशासनकाले एतेषां द्व पानां नामा न टश-अ धका रणां नाम्ना आसन्। स्वतन्त्रतायाः अनन्तरं
भारतीयसवकारः ता न नामा न प रवत्य स्वातन्त्र्यसङ् ग्रामस्य वीराणां स्मृतौ नूतना न नामा न अददात्। एवमेव 'पोट-
ब्लेयर्' इत्यस्य नाम ी वजयपुरम् जातम्।
अभ्यासाय: भारतस्य मान चत्रे अण्डमान- नकोबार-द्व पसमूहं चत्वा एता न त्री ण नूतननामा न तत्र अङ् कयन्तु।
अण्डमान-प्रश स्तः — पृष्ठ 126
ोकानां पदच्छे दः, अन्वयः, अथः, भावः
ोकाः
प्र.1 वभात्यवाच्याम्बु धगभशोभी पुत्रः क नष्ठः ननु भारतस्य। सुनीलवा र त स्नग्धगात्रः पेषु रम्यः पोऽण्डमानः॥
— अस्य ोकस्य पदच्छे दम् अन्वयम् अथ भावं च लखन्तु।
पदच्छे दः — वभा त + अवाची-अम्बु ध-गभ-शोभी + पुत्रः + क नष्ठः + ननु + भारतस्य। सुनील-वा र- त- स्नग्ध-गात्रः + द्व पेषु +
रम्यः + द्व पः + अण्डमानः॥
अन्वयः — भारतस्य क नष्ठः पुत्रः ननु (इव), अवाच्यम्बु ध-गभ-शोभी, सुनील-वा र- त- स्नग्ध-गात्रः, द्व पेषु रम्यः अण्डमानः द्व पः
वभा त।
अवाची = दिक्षणा िदक् | अम्बुिधः = समुदः | गभः = ोडः (गोद)
सुन ील-वािर = अत्यन्तं नीलं जलम् | ि त = आि तम् | िस्नग्ध-गात्रः = िच क्कणशरीरः
अथः ( हन्द ) — द क्षण दशा के समुद्र क गोद म शोभा पाने वाला, भारत के सबसे छोटे पुत्र-सा, गहरे नीले जल म
नहाए हुए-सा चकने शरीर वाला अण्डमान द्व प सब द्व प म सबसे रमणीय है और सुशो भत होता है।
Page 26 of 32
Page 28
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
भावः — क वः अण्डमानं भारतमातुः क नष्ठं पुत्रम् इ त कल्पय त — अनेन द्व पस्य भारतेन सह आत्मीयः सम्बन्धः
प्रक टतः। सः द्व पः लघुः अ प प्रयः, दूरस्थः अ प स्वक यः। अत्र 'पुत्रः क नष्ठः' इ त पदे रूपकालङ् कारः,
'सुनीलवा र त स्नग्धगात्रः' इ त पदे च मानवीकरणम् (द्व पस्य 'गात्रम्' इ त कथनात्)।
प्र.2 राष्ट्रस्य गौरवस्थान म तहासे महत्स्थलम्। असकृद्दशने योग्यमण्डमानो वराजते॥ — अस्य ोकस्य पदच्छे दम्
अन्वयम् अथ भावं च लखन्तु।
पदच्छे दः — राष्ट्रस्य + गौरव-स्थानम् + इ तहासे + महत्-स्थलम्। असकृत् + दशने + योग्यम् + अण्डमानः + वराजते॥
अन्वयः — राष्ट्रस्य गौरवस्थानम्, इ तहासे महत्स्थलम्, असकृत् दशने योग्यम् (एवं) अण्डमानः वराजते।
असकृ त् = न सकृत् = अने कवारम्, पुनः पुनः
महत्स्थलम् = महत्त्वपूण ं स्थानम्
िवराजते = शोभते
अथः ( हन्द ) — अण्डमान राष्ट्र के गौरव का स्थान है, इ तहास म उसका महत्त्वपूण स्थान है और वह बार-बार
दे खने योग्य है — ऐसा अण्डमान सुशो भत हो रहा है।
भावः — अण्डमानः केवलं प्राकृ तकसौन्दयण एव न, अ प तु इ तहासेन अ प महत्त्वपूणः। स्वातन्त्र्यसङ् ग्रामस्य
स्मृ तः तत्र जीव त। अतः सः एकवारं दृष्ट् वा न तृप्यते — पुनः पुनः द्रष्टव्यः। छन्दः — अनुष्टुप्।
प्र.3 चण्ड हसा स्वदे शाथ द्रो हणां खण्डनात्पुरा। दण्डनैयत्र भुक्ताभूदण्डमानो वराजते॥ — अस्य ोकस्य पदच्छे दम्
अन्वयम् अथ भावं च लखन्तु।
पदच्छे दः — चण्ड- हसा + स्वदे श-अथम् + द्रो हणाम् + खण्डनात् + पुरा। दण्डनैः + यत्र + भुक्ता + अभूत् + अण्डमानः +
वराजते॥
अन्वयः — पुरा यत्र स्वदे शाथ द्रो हणां खण्डनात् दण्डनैः चण्ड हसा भुक्ता अभूत्, (सः) अण्डमानः वराजते।
चण्डा िहंसा = उगम् अत्याचारम्
द ोिहणाम् = शत्रूणाम् (आङ् ग्लशासकानाम्) | खण्डनात् = िवरोधात्
दण्डनै ः = यातनािभः | भुक्ता अभूत ् = सोढा आसीत्
Page 27 of 32
भावः — क वः अण्डमानं भारतमातुः क नष्ठं पुत्रम् इ त कल्पय त — अनेन द्व पस्य भारतेन सह आत्मीयः सम्बन्धः
प्रक टतः। सः द्व पः लघुः अ प प्रयः, दूरस्थः अ प स्वक यः। अत्र 'पुत्रः क नष्ठः' इ त पदे रूपकालङ् कारः,
'सुनीलवा र त स्नग्धगात्रः' इ त पदे च मानवीकरणम् (द्व पस्य 'गात्रम्' इ त कथनात्)।
प्र.2 राष्ट्रस्य गौरवस्थान म तहासे महत्स्थलम्। असकृद्दशने योग्यमण्डमानो वराजते॥ — अस्य ोकस्य पदच्छे दम्
अन्वयम् अथ भावं च लखन्तु।
पदच्छे दः — राष्ट्रस्य + गौरव-स्थानम् + इ तहासे + महत्-स्थलम्। असकृत् + दशने + योग्यम् + अण्डमानः + वराजते॥
अन्वयः — राष्ट्रस्य गौरवस्थानम्, इ तहासे महत्स्थलम्, असकृत् दशने योग्यम् (एवं) अण्डमानः वराजते।
असकृ त् = न सकृत् = अने कवारम्, पुनः पुनः
महत्स्थलम् = महत्त्वपूण ं स्थानम्
िवराजते = शोभते
अथः ( हन्द ) — अण्डमान राष्ट्र के गौरव का स्थान है, इ तहास म उसका महत्त्वपूण स्थान है और वह बार-बार
दे खने योग्य है — ऐसा अण्डमान सुशो भत हो रहा है।
भावः — अण्डमानः केवलं प्राकृ तकसौन्दयण एव न, अ प तु इ तहासेन अ प महत्त्वपूणः। स्वातन्त्र्यसङ् ग्रामस्य
स्मृ तः तत्र जीव त। अतः सः एकवारं दृष्ट् वा न तृप्यते — पुनः पुनः द्रष्टव्यः। छन्दः — अनुष्टुप्।
प्र.3 चण्ड हसा स्वदे शाथ द्रो हणां खण्डनात्पुरा। दण्डनैयत्र भुक्ताभूदण्डमानो वराजते॥ — अस्य ोकस्य पदच्छे दम्
अन्वयम् अथ भावं च लखन्तु।
पदच्छे दः — चण्ड- हसा + स्वदे श-अथम् + द्रो हणाम् + खण्डनात् + पुरा। दण्डनैः + यत्र + भुक्ता + अभूत् + अण्डमानः +
वराजते॥
अन्वयः — पुरा यत्र स्वदे शाथ द्रो हणां खण्डनात् दण्डनैः चण्ड हसा भुक्ता अभूत्, (सः) अण्डमानः वराजते।
चण्डा िहंसा = उगम् अत्याचारम्
द ोिहणाम् = शत्रूणाम् (आङ् ग्लशासकानाम्) | खण्डनात् = िवरोधात्
दण्डनै ः = यातनािभः | भुक्ता अभूत ् = सोढा आसीत्
Page 27 of 32
Page 29
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
अथः ( हन्द ) — पहले जहाँ अपने दे श के लए शत्रुओं का वरोध करने के कारण ( ा न्तका रय ने) दण्ड के रूप
म उग्र अत्याचार भोगा — वही अण्डमान (आज) सुशो भत हो रहा है।
भावः — अयं ोकः सेल्युलर्-कारागारस्य इ तहासं स्मारय त। यत्र एकदा वेदना, यातना, ब लदानं च आसीत्, तत्
स्थानम् अद्य गौरवेण वराजते — यतः तत् कष्टं व्यथ न अभवत्, तेन एव स्वातन्त्र्यं प्राप्तम्। छन्दः — अनुष्टुप्।
'चण्ड-, खण्डन-, दण्डन-, अण्डमान-' इ त पदे षु अनुप्रासः अलङ् कारः।
प्र.4 ह रत व पनरम्यैः संवृतो पवृन्दै ः लस त परमवाच्यां नील स ोस्तटस्थः। प्र थतभु व नकोबार्-सेल्युलर्-
लोकलोके प्रकृ तकृ तपरोऽयं राजते मेऽण्डमानः॥ — अस्य ोकस्य पदच्छे दम् अन्वयम् अथ भावं च लखन्तु।
पदच्छे दः — ह रत- व पन-रम्यैः + संवृतः + द्व प-वृन्दै ः + लस त + परम् + अवाच्याम् + नील- सन्धोः + तट-स्थः। प्र थतः + भु व +
नकोबार्-सेल्युलर्-लोक-लोके + प्रकृ त-कृ त-परः + अयम् + राजते + मे + अण्डमानः॥
अन्वयः — ह रत व पनरम्यैः द्व पवृन्दै ः संवृतः, परम् अवाच्यां नील सन्धोः तटस्थः (सन्) लस त; नकोबार्-सेल्युलर्-लोकलोके भु व
प्र थतः, प्रकृ तकृ तपरः अयं मे अण्डमानः राजते।
हिरतं िविपनम् = हिरतः वनपदे शः | वृन्दम् = समूहः
संवृत ः = पिरवृत ः (िघरा हुआ ) | परम् अवाच्याम् = सुदू रे दिक्षणिदिश
पिथतः = पिसद्धः | पकृ ित-कृ ित-परः = पकृ ते ः रचनया पिरपूणः
अथः ( हन्द ) — हरे-भरे वन से रमणीय द्व प-समूह से घरा हुआ, सुदूर द क्षण दशा म नीले समुद्र के तट पर
स्थत होकर वह शो भत है; नकोबार और सेल्युलर जेल के कारण संसार म प्र सद्ध, प्रकृ त क रचना से भरा-पूरा
मेरा यह अण्डमान सुशो भत हो रहा है।
भावः — अ न्तमे ोके क वः ‘मे अण्डमानः’ इ त वदन् आत्मीयतां प्रकटय त — अयं द्व पः 'मम' अ स्त,
भारतीयानां सवषाम् अ स्त। एक स्मन् एव ोके प्रकृ तसौन्दयम् (ह रता न वना न, नीलः सन्धुः) इ तहासः
(सेल्युलर्) च द्वयम् अ प समा हतम्। छन्दः — मा लनी।
प रयोजनाकायम् — पृष्ठ 126
Page 28 of 32
अथः ( हन्द ) — पहले जहाँ अपने दे श के लए शत्रुओं का वरोध करने के कारण ( ा न्तका रय ने) दण्ड के रूप
म उग्र अत्याचार भोगा — वही अण्डमान (आज) सुशो भत हो रहा है।
भावः — अयं ोकः सेल्युलर्-कारागारस्य इ तहासं स्मारय त। यत्र एकदा वेदना, यातना, ब लदानं च आसीत्, तत्
स्थानम् अद्य गौरवेण वराजते — यतः तत् कष्टं व्यथ न अभवत्, तेन एव स्वातन्त्र्यं प्राप्तम्। छन्दः — अनुष्टुप्।
'चण्ड-, खण्डन-, दण्डन-, अण्डमान-' इ त पदे षु अनुप्रासः अलङ् कारः।
प्र.4 ह रत व पनरम्यैः संवृतो पवृन्दै ः लस त परमवाच्यां नील स ोस्तटस्थः। प्र थतभु व नकोबार्-सेल्युलर्-
लोकलोके प्रकृ तकृ तपरोऽयं राजते मेऽण्डमानः॥ — अस्य ोकस्य पदच्छे दम् अन्वयम् अथ भावं च लखन्तु।
पदच्छे दः — ह रत- व पन-रम्यैः + संवृतः + द्व प-वृन्दै ः + लस त + परम् + अवाच्याम् + नील- सन्धोः + तट-स्थः। प्र थतः + भु व +
नकोबार्-सेल्युलर्-लोक-लोके + प्रकृ त-कृ त-परः + अयम् + राजते + मे + अण्डमानः॥
अन्वयः — ह रत व पनरम्यैः द्व पवृन्दै ः संवृतः, परम् अवाच्यां नील सन्धोः तटस्थः (सन्) लस त; नकोबार्-सेल्युलर्-लोकलोके भु व
प्र थतः, प्रकृ तकृ तपरः अयं मे अण्डमानः राजते।
हिरतं िविपनम् = हिरतः वनपदे शः | वृन्दम् = समूहः
संवृत ः = पिरवृत ः (िघरा हुआ ) | परम् अवाच्याम् = सुदू रे दिक्षणिदिश
पिथतः = पिसद्धः | पकृ ित-कृ ित-परः = पकृ ते ः रचनया पिरपूणः
अथः ( हन्द ) — हरे-भरे वन से रमणीय द्व प-समूह से घरा हुआ, सुदूर द क्षण दशा म नीले समुद्र के तट पर
स्थत होकर वह शो भत है; नकोबार और सेल्युलर जेल के कारण संसार म प्र सद्ध, प्रकृ त क रचना से भरा-पूरा
मेरा यह अण्डमान सुशो भत हो रहा है।
भावः — अ न्तमे ोके क वः ‘मे अण्डमानः’ इ त वदन् आत्मीयतां प्रकटय त — अयं द्व पः 'मम' अ स्त,
भारतीयानां सवषाम् अ स्त। एक स्मन् एव ोके प्रकृ तसौन्दयम् (ह रता न वना न, नीलः सन्धुः) इ तहासः
(सेल्युलर्) च द्वयम् अ प समा हतम्। छन्दः — मा लनी।
प रयोजनाकायम् — पृष्ठ 126
Page 28 of 32
Page 30
as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः
a g l AglaSem · NCERT Solutions
प्रकल्पकायम्
co m
e m.
m as
प रयोजनाकायम्
.co a g l
a s em इ त क्षेत्रस्य व भन्नानां स्थानानां तटानां च चत्रा ण सङ्गह्य शीषकस हतं सङ् ग्रह-पु स्तकायां
gl
‘अण्डमान’
a
प्र.1
स्थापयन्तु।
co m
e m . ag
काय व धः (यह काम कैसे कर):
g l as
a
1. पाठ्यपुस्तकात्, समाचारपत्रेभ्यः, पयटन- ववर णकाभ्यः (travel brochures), वश्वसनीयेभ्यः जालपुटेभ्यः वा चत्रा ण
सङ्गह्णन्तु।
co m
se m.
2. प्रत्येकं चत्रं सङ् ग्रह-पु स्तकायां (scrapbook) संलग्नीकुवन्तु।
o m l a
.c मान चत्रं संलग्नीकृत्य अण्डमान- नकोबार-द्व पसमूहम् अङ् कयन्तु। ag
3. प्रत्येकस्य चत्रस्य अधः संस्कृतेन शीषकं, ततः एकं द्वे वा वाक्ये ववरणं लखन्तु।
4. अन्तेm
se
भारतस्य
l a
gउत्तमे काय एता न अवश्यं स्युः — न्यूना तन्यून अष्ट चत्रा ण, प्रत्येकस्य संस्कृत-शीषकम्, स्वच्छा ल पः, चत्राणां ोतस्य उल्लेखः
a
च।
m a s
m .co agl
l a se
a g
co m
m .
m as e
.co a g l
se m
g l a
a
se m
com g l a
m . a
ase
agl
co m
m .
m as e
.co a g l
se m
g l a
a c
m .
m a s e
e m . co agl
g l as
a
co m
m .
m ase
.co
a g l Page 29 of 32
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः
a g l AglaSem · NCERT Solutions
प्रकल्पकायम्
co m
e m.
m as
प रयोजनाकायम्
.co a g l
a s em इ त क्षेत्रस्य व भन्नानां स्थानानां तटानां च चत्रा ण सङ्गह्य शीषकस हतं सङ् ग्रह-पु स्तकायां
gl
‘अण्डमान’
a
प्र.1
स्थापयन्तु।
co m
e m . ag
काय व धः (यह काम कैसे कर):
g l as
a
1. पाठ्यपुस्तकात्, समाचारपत्रेभ्यः, पयटन- ववर णकाभ्यः (travel brochures), वश्वसनीयेभ्यः जालपुटेभ्यः वा चत्रा ण
सङ्गह्णन्तु।
co m
se m.
2. प्रत्येकं चत्रं सङ् ग्रह-पु स्तकायां (scrapbook) संलग्नीकुवन्तु।
o m l a
.c मान चत्रं संलग्नीकृत्य अण्डमान- नकोबार-द्व पसमूहम् अङ् कयन्तु। ag
3. प्रत्येकस्य चत्रस्य अधः संस्कृतेन शीषकं, ततः एकं द्वे वा वाक्ये ववरणं लखन्तु।
4. अन्तेm
se
भारतस्य
l a
gउत्तमे काय एता न अवश्यं स्युः — न्यूना तन्यून अष्ट चत्रा ण, प्रत्येकस्य संस्कृत-शीषकम्, स्वच्छा ल पः, चत्राणां ोतस्य उल्लेखः
a
च।
m a s
m .co agl
l a se
a g
co m
m .
m as e
.co a g l
se m
g l a
a
se m
com g l a
m . a
ase
agl
co m
m .
m as e
.co a g l
se m
g l a
a c
m .
m a s e
e m . co agl
g l as
a
co m
m .
m ase
.co
a g l Page 29 of 32
Page 31
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
नमूना उत्तर (सङ् ग्रह-पु स्तकायाः पृष्ठा न):
चत्रम् शीषकम् वणनम्
(संस्कृतम्)
से ल्युल र् कारागारः हुतात्मनां त्रतलात्मकम् एतत् कारागारं ‘कालापानी’ इ त नाम्ना प्र सद्धम्। अत्र
पूततपःस्थली सावरकरः दश वषा ण कष्टं सोढवान्।
राधानगर-तटः श्वेतरे ण िु भः शोिभतः भारतस्य समुद्रतटे षु अस्य अत्यन्तं व शष्टं स्थानम्। अत्र नीलं नमलं जलं
तटः पारद श समुद्रतलं च।
स्वराज ीपः पुर ातनं हैवलॉक् - अत्र एलीफेण्टा-तटे सन्धुतल वहारः, स्नॉक लङ्ग च प्रचलतः।
ीपम्
महात्मगािन्ध-मरीन-राि यम् समुद जीवानां शरणम् अत्र प्रवालशृङ् खलाः, व वधवणाः मत्स्याः, कच्छपाः च दृश्यन्ते।
उद्यानम्
ीिवजयपुर म् अण् डमानस्य पूवम् अस्य नाम ‘पोट-ब्लेयर्’ आसीत्; भारतीयसवकारेण नाम प रव ततम्।
राजधानी
कालापत्थर-तटः कृ ष्णिशलािभः युक्तः शान्तं रमणीयं च भ्रमणस्थानम्।
तटः
समुिद का-नौसे ना- समुद स्य कथा अत्र समुद्र यजीवानां, शङ् खानां, प्रवालानां च प्रदशनम्।
सङ् ग हालयः
नॉथ-बे- ीपम् जल ीडानां के न्द म् अत्र स्कूबा-डै वङ्ग, स्नॉक लङ्ग इत्यादयः ग त वधयः।
प्र.2 भवान्/भवती पतृभ्यां / शक्षकैः सह भ्रमणाय पवतप्रदे शे तट यप्रदे शे च अगच्छत् तस्य एकेन प रच्छे देन वणनं
लखन्तु।
काय व धः: स्वस्य वास्त वकं भ्रमणं स्मृत्वा एकः प रच्छे दः (लगभग ८–१० वाक्या न) संस्कृतेन लेखनीयः। एता न अंशाः अवश्यं स्युः
—
कदा, कैः सह, कुत्र अगच्छत् — (यथा : गतवष शीतावकाशे पतृभ्यां सह…)
माग क दृष्टवान् — यानम्, पवताः, नद्यः, वना न, समुद्रः…
तत्र क कृतवान् — भ्रमणम्, डा, भोजनम्, चत्रग्रहणम्…
क दृशी अनुभू तः जाता — (यथा : तत् दृश्यम् अ वस्मरणीयम् आसीत्।)
भूतकाले लङ् -लकारस्य प्रयोगः (अगच्छम्, अपश्यम्, अखादम्, आन न्दतः अभवम्)।
Page 30 of 32
नमूना उत्तर (सङ् ग्रह-पु स्तकायाः पृष्ठा न):
चत्रम् शीषकम् वणनम्
(संस्कृतम्)
से ल्युल र् कारागारः हुतात्मनां त्रतलात्मकम् एतत् कारागारं ‘कालापानी’ इ त नाम्ना प्र सद्धम्। अत्र
पूततपःस्थली सावरकरः दश वषा ण कष्टं सोढवान्।
राधानगर-तटः श्वेतरे ण िु भः शोिभतः भारतस्य समुद्रतटे षु अस्य अत्यन्तं व शष्टं स्थानम्। अत्र नीलं नमलं जलं
तटः पारद श समुद्रतलं च।
स्वराज ीपः पुर ातनं हैवलॉक् - अत्र एलीफेण्टा-तटे सन्धुतल वहारः, स्नॉक लङ्ग च प्रचलतः।
ीपम्
महात्मगािन्ध-मरीन-राि यम् समुद जीवानां शरणम् अत्र प्रवालशृङ् खलाः, व वधवणाः मत्स्याः, कच्छपाः च दृश्यन्ते।
उद्यानम्
ीिवजयपुर म् अण् डमानस्य पूवम् अस्य नाम ‘पोट-ब्लेयर्’ आसीत्; भारतीयसवकारेण नाम प रव ततम्।
राजधानी
कालापत्थर-तटः कृ ष्णिशलािभः युक्तः शान्तं रमणीयं च भ्रमणस्थानम्।
तटः
समुिद का-नौसे ना- समुद स्य कथा अत्र समुद्र यजीवानां, शङ् खानां, प्रवालानां च प्रदशनम्।
सङ् ग हालयः
नॉथ-बे- ीपम् जल ीडानां के न्द म् अत्र स्कूबा-डै वङ्ग, स्नॉक लङ्ग इत्यादयः ग त वधयः।
प्र.2 भवान्/भवती पतृभ्यां / शक्षकैः सह भ्रमणाय पवतप्रदे शे तट यप्रदे शे च अगच्छत् तस्य एकेन प रच्छे देन वणनं
लखन्तु।
काय व धः: स्वस्य वास्त वकं भ्रमणं स्मृत्वा एकः प रच्छे दः (लगभग ८–१० वाक्या न) संस्कृतेन लेखनीयः। एता न अंशाः अवश्यं स्युः
—
कदा, कैः सह, कुत्र अगच्छत् — (यथा : गतवष शीतावकाशे पतृभ्यां सह…)
माग क दृष्टवान् — यानम्, पवताः, नद्यः, वना न, समुद्रः…
तत्र क कृतवान् — भ्रमणम्, डा, भोजनम्, चत्रग्रहणम्…
क दृशी अनुभू तः जाता — (यथा : तत् दृश्यम् अ वस्मरणीयम् आसीत्।)
भूतकाले लङ् -लकारस्य प्रयोगः (अगच्छम्, अपश्यम्, अखादम्, आन न्दतः अभवम्)।
Page 30 of 32
Page 32
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
नमूना उत्तर (पवतप्रदे शस्य वणनम्):
गतवष ग्रीष्मावकाशे अहं पतृभ्यां सह हमाचलप्रदे शस्य शमला-नगरं गतवान्। वयं रात्रौ रेलयानेन प्र स्थतवन्तः। माग
उन्नताः पवताः, ह रता न व पना न, स्वच्छाः नझराः च दृष्टाः। शमलायां शीतलः वायुः प्रवह त स्म। वयं ‘माल-माग’
भ्रमणम् अकुम, जाखू-पवतम् आरुह्य च नगरस्य मनोहरं दृश्यं दृष्टवन्तः। तत्र हमपातः अ प अभवत्; अहं प्रथमवारं
हमम् अ ृशम्। स्थानीये आपणे वयं शा टकाः ऊणवस्त्रा ण च अ णीम। सायङ् काले वयं स्थानीयम् उपस्करयुक्तं
भोजनम् अखादाम। तत् भ्रमणं मम कृते अ वस्मरणीयम् आसीत्।
( हन्द : पछले वष गम क छु म म माता- पता के साथ शमला गया… वहाँ बफ़ भी पड़ी और मने पहली बार बफ़
को छु आ। वह यात्रा मेरे लए अ वस्मरणीय रही।)
नमूना उत्तर (तट यप्रदे शस्य वणनम्):
अ स्मन् वष अस्माकं वद्यालयः शै क्षकभ्रमणाथ गोवा-प्रदे शं नीतवान्। वयं शक्षकैः सह यानेन अगच्छाम। तत्र वयं
नीलं वशालं समुद्रं दृष्टवन्तः। तटे श्वेतरेणुः आसीत्, जलं च नमलम् आसीत्। वयं तटे अभ्रमाम, शङ् खान् शुक्तीः च
असङ्गह्णाम। केचन छात्राः स्नॉक लङ्ग अ प अकुवन्। सूयास्तसमये समुद्रस्य दृश्यं रक्तवणम् अभवत्। तत् दृश्यं मन स
सदा तष्ठ त। सत्यमेव प्रकृ तः महती चत्रकारः अ स्त।
अध्याय — एक नज़र म
अण्डमान-द्व पसमूहः भारतस्य अष्टसु केन्द्रशा सतप्रदे शेषु अन्यतमः अ स्त; तस्य राजधानी ी वजयपुरम् (पूव 'पोट-ब्लेयर्')
अ स्त।
रामायणकाले अस्य नाम हण्डु कमान् ('हनूमान्' शब्दस्य प रव ततं रूपम्) आसीत्; प्रथमशताब्द्याम् अगादे मन्, ततः परं
अङ्गादे मन् जातम्।
अत्रैव त्रतलात्मकः सेल्युलर्-कारागारः ('कालापानी') अ स्त, यत्र स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः दश वषा ण यावत् घोरं कष्टं
सोढवान्। एतत् स्थानं 'यूनेस्को'-संस्थायाः वै श्वकसम्पदः सूच्यां संर क्षतम् अ स्त।
तत्र अण्डमानी, ओङ्ग , जारवा, से ण्टनली इत्यादयः व शष्टाः जनजातयः नवस न्त; से ण्टनली-जनजातीयाः समाजात् दूरे
तष्ठ न्त।
भ्रमणस्थाना न — महात्मगा न्ध-मरीन-रा ष्ट्रयम् उद्यानम्, नॉथ-बे-द्व पम्, समु द्रका-सङ् ग्रहालयः, कालापत्थर-तटः, वजयनगर-
तटः, सव व शष्टः च राधानगर-तटः (श्वेतरेणुः, नीलं नमलं जलम्, पारद श समुद्रतलम्)।
व्याकरणदृ ा अयं पाठः वशेषण- वशेष्य-सम्ब ं, सवनाम- वशेषणपदा न (सः, सा, तत्, तौ, ते, ताः, तेन, तेषाम्, तस्यै
…), अव्यय- क्रयापद-भेदं तथा च षष्ठी-तत्पुरुष-समासं (समुद्रस्य मध्ये = समुद्रमध्ये) शक्षय त।
Page 31 of 32
नमूना उत्तर (पवतप्रदे शस्य वणनम्):
गतवष ग्रीष्मावकाशे अहं पतृभ्यां सह हमाचलप्रदे शस्य शमला-नगरं गतवान्। वयं रात्रौ रेलयानेन प्र स्थतवन्तः। माग
उन्नताः पवताः, ह रता न व पना न, स्वच्छाः नझराः च दृष्टाः। शमलायां शीतलः वायुः प्रवह त स्म। वयं ‘माल-माग’
भ्रमणम् अकुम, जाखू-पवतम् आरुह्य च नगरस्य मनोहरं दृश्यं दृष्टवन्तः। तत्र हमपातः अ प अभवत्; अहं प्रथमवारं
हमम् अ ृशम्। स्थानीये आपणे वयं शा टकाः ऊणवस्त्रा ण च अ णीम। सायङ् काले वयं स्थानीयम् उपस्करयुक्तं
भोजनम् अखादाम। तत् भ्रमणं मम कृते अ वस्मरणीयम् आसीत्।
( हन्द : पछले वष गम क छु म म माता- पता के साथ शमला गया… वहाँ बफ़ भी पड़ी और मने पहली बार बफ़
को छु आ। वह यात्रा मेरे लए अ वस्मरणीय रही।)
नमूना उत्तर (तट यप्रदे शस्य वणनम्):
अ स्मन् वष अस्माकं वद्यालयः शै क्षकभ्रमणाथ गोवा-प्रदे शं नीतवान्। वयं शक्षकैः सह यानेन अगच्छाम। तत्र वयं
नीलं वशालं समुद्रं दृष्टवन्तः। तटे श्वेतरेणुः आसीत्, जलं च नमलम् आसीत्। वयं तटे अभ्रमाम, शङ् खान् शुक्तीः च
असङ्गह्णाम। केचन छात्राः स्नॉक लङ्ग अ प अकुवन्। सूयास्तसमये समुद्रस्य दृश्यं रक्तवणम् अभवत्। तत् दृश्यं मन स
सदा तष्ठ त। सत्यमेव प्रकृ तः महती चत्रकारः अ स्त।
अध्याय — एक नज़र म
अण्डमान-द्व पसमूहः भारतस्य अष्टसु केन्द्रशा सतप्रदे शेषु अन्यतमः अ स्त; तस्य राजधानी ी वजयपुरम् (पूव 'पोट-ब्लेयर्')
अ स्त।
रामायणकाले अस्य नाम हण्डु कमान् ('हनूमान्' शब्दस्य प रव ततं रूपम्) आसीत्; प्रथमशताब्द्याम् अगादे मन्, ततः परं
अङ्गादे मन् जातम्।
अत्रैव त्रतलात्मकः सेल्युलर्-कारागारः ('कालापानी') अ स्त, यत्र स्वातन्त्र्यवीरः सावरकरः दश वषा ण यावत् घोरं कष्टं
सोढवान्। एतत् स्थानं 'यूनेस्को'-संस्थायाः वै श्वकसम्पदः सूच्यां संर क्षतम् अ स्त।
तत्र अण्डमानी, ओङ्ग , जारवा, से ण्टनली इत्यादयः व शष्टाः जनजातयः नवस न्त; से ण्टनली-जनजातीयाः समाजात् दूरे
तष्ठ न्त।
भ्रमणस्थाना न — महात्मगा न्ध-मरीन-रा ष्ट्रयम् उद्यानम्, नॉथ-बे-द्व पम्, समु द्रका-सङ् ग्रहालयः, कालापत्थर-तटः, वजयनगर-
तटः, सव व शष्टः च राधानगर-तटः (श्वेतरेणुः, नीलं नमलं जलम्, पारद श समुद्रतलम्)।
व्याकरणदृ ा अयं पाठः वशेषण- वशेष्य-सम्ब ं, सवनाम- वशेषणपदा न (सः, सा, तत्, तौ, ते, ताः, तेन, तेषाम्, तस्यै
…), अव्यय- क्रयापद-भेदं तथा च षष्ठी-तत्पुरुष-समासं (समुद्रस्य मध्ये = समुद्रमध्ये) शक्षय त।
Page 31 of 32
Page 33
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 11 द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः AglaSem · NCERT Solutions
त्व रत पुनरावृ त्त
शब्दः अथः (संस्कृतम्) हन्द अथ पाठे प्रयोगः
द्व पः अन्तरीपः टापू द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः
जालपुटे अन्तज ले वेबसाइट पर जालपुटे एतस्य अन्वेषणम् अकरवम्
अन्वेषणम् सन्धानम् खोज अन्वेषणम् अकरवम्
स्वातन्त्र्याथम् स्वाधीनताथम् स्वतन्त्रता के लये भारतस्य स्वातन्त्र्याथ युद्धरतानाम्
कारागारम् बन्धनग ृहम् कारागृह 'सेल्युलर्' इ त कारागारम् अ स्त
त्रतलात्मकम् ित्रस्तरीयम् तीन तल का त्रतलात्मकम् एतत् कारागारम्
सोढवान् सहनं कृ तवान् सहन कया घोरं कष्टं सोढवान्
कल्पनातीतम् िवचारातीतम् चन्तन से परे कल्पनातीतं घोरं कष्टम्
वै श्वकसम्पदः िवश्वन्यासस्य वश्व-धरोहर का वै श्वकसम्पदः सूच्याम् अ प संर क्षतम्
जनजा तः गणजाितः वनवासी व शष्टाः जनजातयः नवस न्त
श्वेतरेणुः धवलधूिलः श्वेत बालू तत्रत्यः श्वेतरेणुः
पारदश तलदश आर-पार दखने वाला पारद श समुद्रतलम्
हा रत्यम् हिरतस्य भावः ह रयाली प्रकृतेः हा रत्यं दृष्टवन्तः
मुक्तामालाः मौिक्तकमालाः मो तय क मालाएँ मुक्तामालाः … उत्पादनेन
उपस्कराः वेस वाराः मसाले उपस्कराः च इत्याद नाम् उत्पादनेन
प्रवालप्रस्तरैः िवद म-िशलािभः मूँगे क च ान से प्रवालशृङ् खला भः च अलङ् कृतः
Page 32 of 32
त्व रत पुनरावृ त्त
शब्दः अथः (संस्कृतम्) हन्द अथ पाठे प्रयोगः
द्व पः अन्तरीपः टापू द्व पेषु रम्यः द्व पोऽण्डमानः
जालपुटे अन्तज ले वेबसाइट पर जालपुटे एतस्य अन्वेषणम् अकरवम्
अन्वेषणम् सन्धानम् खोज अन्वेषणम् अकरवम्
स्वातन्त्र्याथम् स्वाधीनताथम् स्वतन्त्रता के लये भारतस्य स्वातन्त्र्याथ युद्धरतानाम्
कारागारम् बन्धनग ृहम् कारागृह 'सेल्युलर्' इ त कारागारम् अ स्त
त्रतलात्मकम् ित्रस्तरीयम् तीन तल का त्रतलात्मकम् एतत् कारागारम्
सोढवान् सहनं कृ तवान् सहन कया घोरं कष्टं सोढवान्
कल्पनातीतम् िवचारातीतम् चन्तन से परे कल्पनातीतं घोरं कष्टम्
वै श्वकसम्पदः िवश्वन्यासस्य वश्व-धरोहर का वै श्वकसम्पदः सूच्याम् अ प संर क्षतम्
जनजा तः गणजाितः वनवासी व शष्टाः जनजातयः नवस न्त
श्वेतरेणुः धवलधूिलः श्वेत बालू तत्रत्यः श्वेतरेणुः
पारदश तलदश आर-पार दखने वाला पारद श समुद्रतलम्
हा रत्यम् हिरतस्य भावः ह रयाली प्रकृतेः हा रत्यं दृष्टवन्तः
मुक्तामालाः मौिक्तकमालाः मो तय क मालाएँ मुक्तामालाः … उत्पादनेन
उपस्कराः वेस वाराः मसाले उपस्कराः च इत्याद नाम् उत्पादनेन
प्रवालप्रस्तरैः िवद म-िशलािभः मूँगे क च ान से प्रवालशृङ् खला भः च अलङ् कृतः
Page 32 of 32
Document Details
| Board / Org | NCERT |
| Exam | Class 7 |
| Type | Solution |
| Pages | 33 |
| Updated | 19 Sep 2026 |