NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 12 वीराङ्गना पन्नाधाया

F R E E S T U D Y M AT E R I A L F O R E V E R Y S T U D E N T

क ा7

एनसीईआरट समाधान

अध्याय 12: वीराङ्गना प ाधाया

एनसीईआरट पाठ्यपुस्तक — द पकम्

पुस्तक पृष्ठ खंड प्रश्न माध्यम

127 – 136 12 59 हन्द

Solutions, notes, sample papers & more at 28 pages

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

कक्षा 7 · सं स्कृ त · द पकम्

एनसीईआरट समाधान — अध्याय 12: वीराङ्गना पन्नाधाया
ादशः पाठः — वीराङ्गना पन्नाधाया मेवाड क उस धाय-माता क ऐ तहा सक गाथा है जसने राजकुमार उदय सह को बचाने के लए अपने ही पुत्र
चन्दन का ब लदान कर दया। यह गद्यपाठ त्याग, कतव्य नष्ठा तथा राष्ट्र हत का पाठ पढ़ाता है और साथ ही लङ् -लकार (भूतकाल) का व्याकरण-
अभ्यास कराता है।

पाठ्यपु स्तक पु स्तक पृ ष्ठ

द पकम् (कक्षा 7) 127 – 136

खं ड प्रश्न

12 59

माध्यम

हन्द

वयं शब्दाथान् जानीमः — पृष्ठ 130
शब्दाथाः (मातृभाषया अथ लखन्तु)

शब्दाथाः

प्र.1 मातृभाषया अथ लखन्तु। (पाठे प्रदत्तानां शब्दानाम् अथः संस्कृते, हन्द्याम्, आङ् ग्लभाषायां च दत्तः अ स्त; छात्राः
स्वमातृभाषया अथ लखन्तु।)

अधः पाठस्य सम ा शब्दाथ-सूची दत्ता अ स्त। अ न्तमः स्तम्भः स्वयं पूरणीयः — यत्र छात्रः स्वमातृभाषया (मराठ , बाङ् ग्ला, त मळ,
गुजराती, ओ डआ … यथारु च) अथ लखेत्।
[ हन्द अथ — नीचे पाठ के सभी शब्द, उनका संस्कृत पयाय, हन्द अथ और अं ेज़ी अथ दया है। अ न्तम स्तम्भ अपनी मातृभाषा
म स्वयं भर।]

Page 1 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

शब्दः अथः हन्द ENGLISH

त्यागधनानाम् त्यागमूत नाम् बिलदािनयों की Of people who sacrifice everything

सवस्वम् स्वीयं स ूणम् अपना सब कु छ One’s Everything

पभूतम् प्रचुरम् अिधक Abundant

शत्र िु नबहणाः अ र वनाशकाः शत्र ओ
ु ं का िवनाशक Destroyers of enemies

वीराङ् गनासु वीरनारीषु वीर नािरयों में Among brave women

साहसस्य वीरतायाः साहस का Of courage

स्विणमाक्षरै ः सुवणाक्षरैः सोने के अक्षरों से With golden letters

षोडशे शतके षोडश-शताब्द्याम् सोलहवी ं शताब्द ी में In the sixteenth century

छले न वञ्चनेन कपट से By deception

कु तन्त्रम् कुचक्रम् षड न्त्र Evil plot

अिद्वतीयम् अनुपमम् सव त्कृ ष्ट Matchless

धाया धात्री धाय / दाई Wet Nurse

आस्ताम् अभवताम् दो थे Two were present

अन्यतमः बहुषु एकः बहुतों में एक One of many

दुष्टबुिद्धः दुबु द्धः दुष्ट बुिद्ध वाला Evil minded

पितस्पध स्पधालुः पितद्वन्द्वी Competitor

मारियतुम ् हन्तुम् मारने के िलए To kill

कदािचत् क स्म त् समये कभी Sometime

शाियतवती शयनं का रतवती सुल ाया Put to sleep

दुष्पिरणामम् कुप रणामम् अिनष्ट को Bad outcome

शयनागारम् शयनप्रकोष्ठम् सोने के क क्ष को Bedroom

कल्पनातीतः अकल्पनीयः िचन्तन से परे Beyond imagination

व्यिक्तिहतम् नज हतम् स्वाथ Self interest

रा िहतम् दे शकल्याणम् रा का िहत National’s interest

Page 2 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

ेष्ठम् शीष- ानीयम् सव पिर Highest

कालान्तरे परव त-समये कु छ समय के बाद Later on

हत्वा मार यत्वा मारकर Having killed

पराक्रमी वक्रमी वीर Valorous

योद्धा युद्धे समथः सै िनक Warrior

स्वसाम यन स्वस्य बलेन स्वयं की शिक्त से By one's own capability

शौयण शूरतायाः कारणेन शूर ता से With bravery

िचरम् बहुकालम् बहुत काल तक For long time

जगित व े संस ार में In the world

आचन्द ाक म् सूयस्य चन्द्रस्य च अ स्तत्व- जब तक सूय और चन्द As long as the sun and the moon are
पयन्तम् है ं there

गणनासु शृङ् खलासु िगनितयों में Amongst the consideration of

महत्तमम् बहुषु ेष्ठम् ु ों में ेष्ठ
बहत Best among the greats

Tip: पाठे प्रयुक्तं रूपं वभ क्तयुक्तम् अ स्त — यथा वीराङ्गनासु इ त सप्तमी बहुवचनम् (प्रा तप दकम् —
वीराङ्गना), स्व णमाक्षरैः इ त तृतीया बहुवचनम् (प्रा तप दकम् — स्व णमाक्षर)। [शब्दकोश म मूल शब्द ढूँ ढ़ते समय
वभ क्त का प्रत्यय हटाकर प्रा तप दक पहचान।]

उ ैः पठन्तु, अवगच्छन्तु च — पृष्ठ 131
लङ् -लकारः (भूतकाले एतस्य लकारस्य प्रयोगः भव त) — पठ् धातुः (परस्मैपदम्)

व्याकरणम्

प्र.2 उ ैः पठन्तु, अवगच्छन्तु च — लङ् -लकारः (भूतकाले एतस्य लकारस्य प्रयोगः भव त)। पठ् धातुः (परस्मैपदम्)
— एकवचनम् / वचनम् / बहुवचनम्।

लङ् -लकारः = भूतकालः (जो काम बीत चुका)। धातोः पूवम् अ (अट् -आगमः) योज यत्वा पुरुष-वचनानुसारं प्रत्ययाः योज्यन्ते।

Page 3 of 28

as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया
a g l AglaSem · NCERT Solutions

co m
m.
पठ् धातुः एकवचनम् वचनम् बहुवचनम्

m as e
पथमपुरुषः
.co
अपठत् अपठताम्
a g l
अपठन्

se m
g l a
a
मध्यमपुरुषः अपठः अपठतम् अपठत

उत्तमपुरुषः अपठम् अपठाव अपठाम

co m
e m . ag
पठ् + अ (आगमः) → अपठ्
g l as
अपठ् + त् = अपठत् (सः अपठत्)
a

co m
m.
अपठ् + ताम् = अपठताम् (तौ अपठताम्)

m as e
.co
अपठ् + अन् = अपठन् (ते अपठन्)
a g l
se m
g l a
a Why it happens: लङ् -लकारे धातोः आदौ अ-कारः अवश्यम् आगच्छ त — तेन एव भूतकालः ायते। यथा —

m
पठ त (वतमानः) → अपठत् (भूतः); गच्छ त → अगच्छत्। [इसी लए भूतकाल के हर रूप के आगे ‘अ’ लगता है
a s
— पढ़ता है = पठ त, पढ़ा = अपठत्।]
m .co agl
l a se
a g
ध्यातव्यम्: पाठे एतस्य लकारस्य बहवः प्रयोगाः स न्त — आसीत्, अकरोत्, अ चन्तयत्, अरचयत्, आगच्छत्,
अमारयत्, अरक्षत्, अभवत्, प्रा ोत् इत्यादयः। [पाठ पढ़ते समय इन क्रयाओं को रेखां कत क जए।]
co m
m .
m as e
.co a g l
m
e षु लङ् लकारस्य प्रयोगं पठामः — पृष्ठ 132
asवाक्ये
agपुlरुष-वचनानुसारं वाक्यप्रयोगः
वयं

se m
com g l a
.
व्याकरणम्

m a
ase
प्र.3
उत्तमपुरुषः)
agl
वयं वाक्येषु लङ् लकारस्य प्रयोगं पठामः। (एकवचनम् / वचनम् / बहुवचनम् — प्रथमपुरुषः, मध्यमपुरुषः,

co m
m .
m as e
.co a g l
m
पुस्तके प्रदत्ता न वाक्या न एता न —

l a se
ag
c
एकवचनम् वचनम् बहुवचनम्

m .
m a s e
.co agl
पथमपुरुषः बालकः पाठम् अपठत् बालकौ पाठम् अपठताम् बालकाः पाठम् अपठन्

se m
l a
मध्यमपुरुषः त्वं पाठम् अपठः युवां पाठम् अपठतम् यूयं पाठम् अपठत

a g
अहं पाठम् अपठम् आवां पाठम् अपठाव वयं पाठम् अपठाम
उत्तमपुरुषः

co m
m .
m ase
.co


a g l Page 4 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

Why it happens: कतृपदस्य वचनम् एव क्रयापदस्य वचनं नधारय त — बालकः (एकवचनम्) → अपठत्,
बालकौ ( द्ववचनम्) → अपठताम्, बालकाः (बहुवचनम्) → अपठन्। [कता का वचन बदलेगा तो क्रया का वचन
भी बदलेगा — यही ‘कतृ- क्रया अन्वय’ है।]

Try This: ‘ लख्’ धातुना एतत् एव सारणीरूपं रचयन्तु — बालकः पत्रम् अ लखत् / बालकौ पत्रम् अ लखताम् /
बालकाः पत्रम् अ लखन् …

वयम् अभ्यासं कुमः — पृष्ठ 132
१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदे न उत्तरं लखन्तु

अभ्यासः

प्र.4 (क) राज ानस्य वीराङ्गनासु का सु वख्याता ?

पन्नाधाया।
[ हन्द अथ — राज ान क वीरांगनाओं म प ाधाया सु वख्यात ह।]

पाठ-आधारः: “एतादृशीषु वीराङ्गनासु राज ानस्य प ाधाया का चद् व शष्टा वीराङ्गना आसीत्।”

व्याकरणम्: ‘प ाधाया’ — प्रथमा वभ क्तः, एकवचनम्, स्त्री लङ्गम्। प्रश्नपदम् ‘का’ अ प प्रथमा एकवचनं
स्त्री लङ्गम् — अतः उत्तरम् अ प तथैव।

प्र.5 (ख) उदय सहः कस्य पुत्रः ?

महाराणासङ् ग्राम सहस्य।
[ हन्द अथ — उदय सह महाराणा सङ् ाम सह के पुत्र थे।]

पाठ-आधारः: “षोडशे शतके मेवाडनगरे महाराणा-सङ् ाम सहः … तस्य द्वौ पुत्रौ वक्रमा दत्यः उदय सहः च
आस्ताम्।”

Page 5 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

व्याकरणम्: ‘महाराणासङ् ाम सहस्य’ — षष्ठी वभ क्तः, एकवचनम्, पुं लङ्गम् (‘कस्य’ इ त ष ाः प्रश्नः, अतः
उत्तरम् अ प ष ाम्)।

प्र.6 (ग) बनवीरः कं मार यतुम् कुतन्त्रम् अरचयत् ?

उदय सहम्।
[ हन्द अथ — बनवीर ने उदय सह को मारने के लए षड्यन्त्र रचा।]

पाठ-आधारः: “अतः कदा चत् रात्रौ सः उदय सहं मार यतुं कुतन्त्रम् अरचयत्।”

व्याकरणम्: ‘उदय सहम्’ — द्वतीया वभ क्तः, एकवचनम्, पुं लङ्गम् (कमपदम्; ‘कम्’ इ त द्वतीयायाः प्रश्नः)।

प्र.7 (घ) कालान्तरे कः मेवाडस्य राजा अभवत् ?

उदय सहः।
[ हन्द अथ — कुछ समय बाद उदय सह मेवाड के राजा बने।]

पाठ-आधारः: “कालान्तरे सः एव उदय सहः युद्धे बनवीरं हत्वा मेवाडराज्यस्य राजा अभवत्।”

व्याकरणम्: ‘उदय सहः’ — प्रथमा वभ क्तः, एकवचनम्, पुं लङ्गम् (कतृपदम्)।

प्र.8 (ङ) पन्नाधायायाः नणयः क दृशः आसीत् ?

अकल्पनीयः (कल्पनातीतः)।
[ हन्द अथ — प ाधाया का नणय अकल्पनीय अथात् कल्पना से परे था।]

पाठ-आधारः: “प ाधायायाः नणयः अकल्पनीयः आसीत्।” — पुत्रस्य प्राणान् दत्त्वा राजपुत्रस्य रक्षणम् इ त नणयः
सामान्यजनस्य चन्तनात् परः।

Page 6 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

व्याकरणम्: ‘अकल्पनीयः’ — वशेषणपदम्, प्रथमा वभ क्तः, एकवचनम्, पुं लङ्गम् ( वशेष्यम् ‘ नणयः’ पुं लङ्गम्
अतः वशेषणम् अ प पुं लङ्गम्)।

प्र.9 (च) महाराणाप्रतापः केषां हृदये चरं ानं प्रा ोत् ?

भारतीयानाम्।
[ हन्द अथ — महाराणा प्रताप ने भारतीय के हृदय म बहुत काल तक ान पाया।]

पाठ-आधारः: “सः प्रतापः शौयण भारतीयानां हृदये चरं ानं प्रा ोत्।”

व्याकरणम्: ‘भारतीयानाम्’ — षष्ठी वभ क्तः, बहुवचनम्, पुं लङ्गम् (‘केषाम्’ इ त षष्ठी बहुवचनस्य प्रश्नः)।

वयम् अभ्यासं कुमः — पृष्ठ 132
२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूणवाक्येन उत्तरं लखन्तु

अभ्यासः

प्र.10 (क) पन्नाधाया कस्य अ तीयम् उदाहरणम् अ स्त ?

पन्नाधाया साहसस्य त्यागस्य नष्ठायाः च अ तीयम् उदाहरणम् अ स्त।
[ हन्द अथ — प ाधाया साहस, त्याग और नष्ठा का अ द्वतीय उदाहरण ह।]

पाठ-आधारः: “एषा साहसस्य त्यागस्य नष्ठायाः च अ द्वतीया मू तः आसीत्।” — त्रयाणां गुणानां त्रयः शब्दाः ष ां
स न्त (साहसस्य, त्यागस्य, नष्ठायाः), यतः ‘कस्य उदाहरणम्’ इ त ष ाः प्रश्नः। [तीन गुणवाचक शब्द षष्ठी वभ क्त
म ह।]

प्र.11 (ख) महाराणासङ् ग्राम सहस्य पुत्रौ कौ आस्ताम् ?

महाराणासङ् ग्राम सहस्य पुत्रौ वक्रमा दत्यः उदय सहः च आस्ताम्।
[ हन्द अथ — महाराणा सङ् ाम सह के दो पुत्र थे — वक्रमा दत्य और उदय सह।]

Page 7 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

पाठ-आधारः: “तस्य द्वौ पुत्रौ वक्रमा दत्यः उदय सहः च आस्ताम्।”

व्याकरणम्: ‘पुत्रौ’ तथा ‘आस्ताम्’ — उभे द्ववचने। ‘आस्ताम्’ = अस् धातोः लङ् -लकारः, प्रथमपुरुषः, द्ववचनम्
(‘दो थे’)। एकवचने ‘आसीत्’, बहुवचने ‘आसन्’।

प्र.12 (ग) दुष्टबु ः बनवीरः कम् अ चन्तयत् ?

दुष्टबु ः बनवीरः अ चन्तयत् यत् — “अहम् एकः एव उत्तरा धकारी भवेयम्। न कोऽ प मम प्र तस्पध स्यात्” इ त।
[ हन्द अथ — दुष्ट बु द्ध वाले बनवीर ने सोचा क “म ही अकेला उत्तरा धकारी बनूँ, मेरा कोई प्र तद्वन्द्व न रहे।”]

Why it matters: एषा चन्ता एव तस्य कुतन्त्रस्य मूलम् — वक्रमा दत्यं छलेन हत्वा अ प सः न सन्तुष्टः, अतः
उदय सहम् अ प मार यतुम् ऐच्छत्। [सत्ता का लोभ ही बनवीर के सारे षड्यन्त्र क जड़ है।]

व्याकरणम्: ‘भवेयम्’ तथा ‘स्यात्’ — व ध लङ् -लकारः (चा हए/हो — इच्छा या सम्भावना का अथ)।

प्र.13 (घ) बनवीरस्य कुतन्त्रं ात्वा पन्नाधाया कम् अकरोत् ?

बनवीरस्य कुतन्त्रं ात्वा पन्नाधाया उदय सहस्य शयन ाने स्वपुत्रं चन्दनं शा यतवती।
[ हन्द अथ — बनवीर का षड्यन्त्र जानकर प ाधाया ने उदय सह के सोने के ान पर अपने पुत्र चन्दन को सुला दया।]

पाठ-आधारः: “तद् ात्वा प ाधाया उदय सहस्य शयन ाने स्वपुत्रं चन्दनं शा यतवती। सा तस्य दुष्प रणामं जाना त
स्म।” — सा प रणामं जानती अ प राष्ट्र हताथ तम् एव नणयम् अकरोत्। [वह प रणाम जानते हुए भी पीछे नह हट
— यही उनका असाधारण त्याग है।]

व्याकरणम्: ‘शा यतवती’ — क्तवतु-प्रत्ययान्तं पदम्, स्त्री लङ्गम्, प्रथमा एकवचनम् (पुं लङ्गे ‘शा यतवान्’)।

प्र.14 (ङ) आचन्द्राक क तष्ठ त ?

पन्नाधायायाः त्यागः शौय च जग त आचन्द्राक तष्ठ त।

Page 8 of 28

as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया
a g l AglaSem · NCERT Solutions

[ हन्द अथ — प ाधाया का त्याग और शौय संसार म तब तक रहेगा जब तक सूय और चन्द्र ह।]
co m
e m.
m l as
.co a g
शब्द वच्छे दः: आचन्द्राकम् = आ + चन्द्र + अक — ‘चन्द्रं सूय च यावत्’। एतत् पदम् अनन्तकालस्य द्योतकम्।

se m
a
[‘जब तक चाँद-सूरज ह’ — यह मुहावरा अमरता का सूचक है।]

a g l

co m
प्र.15 (च) पन्नाधायायाः ब लदानं क शक्षय त ?
e m . ag
g l as
उत्तर a
पन्नाधायायाः ब लदानं सवान् शौय, राष्ट्रभ क्तं, कतव्य नष्ठां, ब लदानं, ववेकं च शक्षय त।
co m
em.
as
[ हन्द अथ — प ाधाया का ब लदान सबको शौय, राष्ट्रभ क्त, कतव्य नष्ठा, ब लदान और ववेक सखाता है।]
m l
.co a g
s
गुणः
a em पाठे कथं दृश्यते

l
ag शौयम् भयं िवहाय बनवीर स्य कु तन्त्रस्य स म्मुखं िस्थितः

m a s
.co agl
रा भिक्तः ‘व्यिक्तिहतं न, रा िहतम् एव ेष्ठम्’ इित िनश्चयः

se m
कतव्यिनष्ठा
g l a
धात्र ीरूपेण राजपुत्र स्य र क्षणं परमं कतव्यम् इित भावः

बिलदानम्
a
स्वपुत्रस्य चन्दनस्य पाणापणम्

co m
समये एव कु तन्त्र ं ात्वा उिचतम् उपायं कृ तवती
m .
e
िववेक ः

m l as
.co
m : उच्यते एव — “य द प ाधाया नाभ वष्यत् त ह कुतो राणाप्रतापः”। [य द प ाधाया न होत तो महाराणा a g
a s eध्यातव्यम्
a gl प्रताप कहाँ से होते!]
se m
com g l a
m . a
वयम् अभ्यासं कुमः — पृष्ठ 133 ase
agनlपूरयन्तु
३. उदाहरणानुसारम् उ चतैः पदै ः रक्त ाना

co m
.
अभ्यासः

se m
c o m g l a
. a
sem
प्र.16 (क) [उदाहरणम् ] एकवचनम् — अ मलत् , वचनम् — अ मलताम् , बहुवचनम् — अ मलन्

a
agl c
m .
m a s e
co agl
एतत् पुस्तके प्रदत्तम् उदाहरणम् अ स्त — अ मलत् / अ मलताम् / अ मलन्।

m .
as e
[ हन्द अथ — यह पुस्तक म लाल रंग से भरा हुआ नमूना है — ‘ मल्’ धातु, लङ् -लकार, प्रथमपुरुष।]

a g l

co m
m .
m ase
.co


a g l Page 9 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

िमल् (लट् ) िमलित → (लङ् ) अिमलत् — सः अिमलत्

तौ अिमलताम् | ते अिमलन्

Why it happens: त्री ण अ प रूपा ण प्रथमपुरुषस्य स न्त — अतः शेषेषु प्रश्नेषु अ प प्रथमं पश्यन्तु यत् दत्तं पदं
कस्य पुरुषस्य, ततः तस्य एव पुरुषस्य त्री ण रूपा ण लखन्तु। [जो रूप दया है उसी पुरुष क पूरी पं क्त भरनी है।]

प्र.17 (ख) एकवचनम् — ..........., वचनम् — अवदतम् , बहुवचनम् — ...........

दत्तं पदम् अवदतम् = वद् धातुः, लङ् -लकारः, मध्यमपुरुषः द्ववचनम्।

एकवचनम् वचनम् बहुवचनम्

अवदः अवदतम् अवदत

[ हन्द अथ — त्वम् अवदः = तूने कहा; युवाम् अवदतम् = तुम दोन ने कहा; यूयम् अवदत = तुम सबने कहा।]

प्र.18 (ग) एकवचनम् — अखादः , वचनम् — ..........., बहुवचनम् — ...........

दत्तं पदम् अखादः = खाद् धातुः, लङ् -लकारः, मध्यमपुरुषः एकवचनम्।

एकवचनम् वचनम् बहुवचनम्

अखादः अखादतम् अखादत

[ हन्द अथ — त्वम् अखादः = तूने खाया; युवाम् अखादतम् = तुम दोन ने खाया; यूयम् अखादत = तुम सबने खाया।]

प्र.19 (घ) एकवचनम् — ..........., वचनम् — ..........., बहुवचनम् — अ लखन्

दत्तं पदम् अ लखन् = लख् धातुः, लङ् -लकारः, प्रथमपुरुषः बहुवचनम्।

Page 10 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

एकवचनम् वचनम् बहुवचनम्

अिलखत् अिलखताम् अिलखन्

[ हन्द अथ — सः अ लखत् = उसने लखा; तौ अ लखताम् = उन दोन ने लखा; ते अ लखन् = उन सबने लखा।]

प्र.20 (ङ) एकवचनम् — ..........., वचनम् — अरक्षाव , बहुवचनम् — ...........

दत्तं पदम् अरक्षाव = रक्ष् धातुः, लङ् -लकारः, उत्तमपुरुषः द्ववचनम्।

एकवचनम् वचनम् बहुवचनम्

अर क्षम् अरक्षाव अर क्षाम

[ हन्द अथ — अहम् अरक्षम् = मने रक्षा क ; आवाम् अरक्षाव = हम दोन ने रक्षा क ; वयम् अरक्षाम = हम सबने रक्षा क ।]

Tip: पाठे प्रयुक्तम् — “सा मेवाडराज्यं बनवीरस्य कुतन्त्रात् अरक्षत्” (प्रथमपुरुषः एकवचनम्)।

प्र.21 (च) एकवचनम् — ..........., वचनम् — ..........., बहुवचनम् — अ पबत

दत्तं पदम् अ पबत = पब् (पा) धातुः, लङ् -लकारः, मध्यमपुरुषः बहुवचनम्।

एकवचनम् वचनम् बहुवचनम्

अिपबः अिपबतम् अिपबत

[ हन्द अथ — त्वम् अ पबः = तूने पया; युवाम् अ पबतम् = तुम दोन ने पया; यूयम् अ पबत = तुम सबने पया।]

ध्यातव्यम्: अ पबत (मध्यमपुरुषः बहुवचनम्) तथा अ पबत् (प्रथमपुरुषः एकवचनम्) — अन्ते हलन्त-‘त्’ इ त भेदः
एव अथ प रवतय त।

Page 11 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

प्र.22 (छ) एकवचनम् — अपृच्छम् , वचनम् — ..........., बहुवचनम् — ...........

दत्तं पदम् अपृच्छम् = पृच्छ् (प्रच्छ् ) धातुः, लङ् -लकारः, उत्तमपुरुषः एकवचनम्।

एकवचनम् वचनम् बहुवचनम्

अपच्ृ छम् अपच्ृ छाव अपच्ृ छाम

[ हन्द अथ — अहम् अपृच्छम् = मने पूछा; आवाम् अपृच्छाव = हम दोन ने पूछा; वयम् अपृच्छाम = हम सबने पूछा।]

प्र.23 (ज) एकवचनम् — ..........., वचनम् — अमारयताम् , बहुवचनम् — ...........

दत्तं पदम् अमारयताम् = मारय् (मृ + णच्) धातुः, लङ् -लकारः, प्रथमपुरुषः द्ववचनम्।

एकवचनम् वचनम् बहुवचनम्

अमारयत् अमारयताम् अमारयन्

[ हन्द अथ — सः अमारयत् = उसने मारा; तौ अमारयताम् = उन दोन ने मारा; ते अमारयन् = उन सबने मारा।]

Tip: पाठे — “मत्वा बनवीरः चन्दनम् अमारयत्”।

प्र.24 (झ) एकवचनम् — ..........., वचनम् — ..........., बहुवचनम् — अभवाम

दत्तं पदम् अभवाम = भू धातुः, लङ् -लकारः, उत्तमपुरुषः बहुवचनम्।

एकवचनम् वचनम् बहुवचनम्

अभवम् अभवाव अभवाम

[ हन्द अथ — अहम् अभवम् = म हुआ; आवाम् अभवाव = हम दोन हुए; वयम् अभवाम = हम सब हुए।]

Why it happens: उत्तमपुरुषे द्ववचन-बहुवचनयोः पूवम् आ-कारः आगच्छ त — अभव् + आव = अभवाव,
अभव् + आम = अभवाम। [उत्तम पुरुष के द्व/बहुवचन म ‘आ’ जुड़ता है।]

Page 12 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

वयम् अभ्यासं कुमः — पृष्ठ 133
४. वाक्या न प ठत्वा उदाहरणानुसारं वचनप रवतनं कुवन्तु

अभ्यासः

प्र.25 (क) सः शालाम् अगच्छत्। [उदाहरणम् — वचनम् : तौ शालाम् अगच्छताम्।]

वचनम् — तौ शालाम् अगच्छताम्। (पुस्तके प्रदत्तम् उदाहरणम्)
बहुवचनम् — ते शालाम् अगच्छन्।
[ हन्द अथ — वे दोन वद्यालय गए। / वे सब वद्यालय गए।]

Why it happens: कतृपदस्य वचनेन सह क्रयापदस्य वचनम् अ प प रवतते — सः → तौ → ते तथा अगच्छत्
→ अगच्छताम् → अगच्छन्। कमपदम् (‘शालाम्’) अप रव ततम् एव तष्ठ त। [कम का वचन नह बदलता, केवल
कता और क्रया का बदलता है।]

प्र.26 (ख) बा लका पद्यम् अ लखत्।

वचनम् — बा लके पद्यम् अ लखताम्।
बहुवचनम् — बा लकाः पद्यम् अ लखन्।
[ हन्द अथ — दोन बा लकाओं ने पद्य लखा। / सब बा लकाओं ने पद्य लखा।]

ध्यातव्यम्: ‘बा लका’ आकारान्त-स्त्री लङ्गः शब्दः — प्रथमा द्ववचने बा लके, बहुवचने बा लकाः।

प्र.27 (ग) शक्षकः अवदत्।

वचनम् — शक्षकौ अवदताम्।
बहुवचनम् — शक्षकाः अवदन्।
[ हन्द अथ — दोन शक्षक ने कहा। / सब शक्षक ने कहा।]

Page 13 of 28

as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया
a g l AglaSem · NCERT Solutions

co m
m.
(घ) सा चत्रम् अपश्यत्।
e
प्र.28

m l as
.co a g
a s em
a gl — ते चत्रम् अपश्यताम्।
वचनम्
बहुवचनम् — ताः चत्रम् अपश्यन्।

co m
. ag
[ हन्द अथ — उन दोन ने चत्र दे खा। / उन सबने चत्र दे खा।]

e m
g l as
a
Tip: स्त्री लङ्गे ‘तद्’ शब्दस्य रूपा ण — सा (एकवचनम्) / ते ( द्ववचनम्) / ताः (बहुवचनम्)। पुं लङ्गे — सः / तौ /
ते।

co m
em.
m अक्र डः।
coत्वम् g l as
. a
em
(ङ)
s
प्र.29

a
agl उत्तर

m a s
.co agl
वचनम् — युवाम् अक्र डतम्।
बहुवचनम् — यूयम् अक्र डत।
se m
g l a
a
[ हन्द अथ — तुम दोन खेले। / तुम सब खेले।]

co m
m .
(च) त्वं जलम् अनयः।
m as e
l
प्र.30

.co a g
a s em
gl

a वचनम् — युवां जलम् अनयतम्।

se m
com a
बहुवचनम् — यूयं जलम् अनयत।

. a g l
em
[ हन्द अथ — तुम दोन जल लाए। / तुम सब जल लाए।]

l a s
ध्यातव्यम्: नी धातोः लङ् -रूपाaणg— अनयम् / अनयाव / अनयाम, अनयः / अनयतम् / अनयत, अनयत् /

m
अनयताम् / अनयन्।

. co
e m
m l as
.co
mप्र.31 a g
l a se (छ) अहं म न्दरम् अगच्छम्।

ag
.c
s e m
m a

वचनम् — आवां म न्दरम् अगच्छाव।
m . co agl
l
बहुवचनम् — वयं म न्दरम् अगच्छाम।
a se
ag / हम सब म न्दर गए।]
[ हन्द अथ — हम दोन म न्दर गए।

co m
m .
m ase
.co


a g l Page 14 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

प्र.32 (ज) अहं मधुरम् अखादम्।

वचनम् — आवां मधुरम् अखादाव।
बहुवचनम् — वयं मधुरम् अखादाम।
[ हन्द अथ — हम दोन ने मीठा खाया। / हम सबने मीठा खाया।]

Why it happens: उत्तमपुरुषस्य सवनामा न — अहम् / आवाम् / वयम्; तेषां क्रयापदा न — अखादम् /
अखादाव / अखादाम। [‘म–हम दोन –हम सब’ के साथ क्रया भी उसी वचन क होगी।]

वयम् अभ्यासं कुमः — पृष्ठ 133–134
५. उदाहरणानुसारं रेखाङ् कता न पदा न आ त्य प्रश्न नमाणं कुवन्तु

अभ्यासः

प्र.33 यथा – महाराणासङ् ग्राम सहस्य ाता पृथ्वीराजः। [रेखाङ् कतम् — महाराणासङ् ग्राम सहस्य]

कस्य ाता पृथ्वीराजः? (पुस्तके प्रदत्तम् उदाहरणम्)
[ हन्द अथ — पृथ्वीराज कसके भाई थे?]

नयमः: रेखाङ् कतस्य पदस्य वभ क्तं तथा लङ्गं दृष्ट् वा तदनुरूपं प्रश्नवाचकं पदं योजनीयम् — षष्ठी पुं लङ्गे ‘कस्य’,
प्रथमा पुं लङ्गे ‘कः’, द्वतीया पुं लङ्गे ‘कम्’, सप्तमी ( ाने) ‘कुत्र’, वस्तु न ‘ कम्’। [रेखां कत शब्द क वभ क्त के
अनुसार प्रश्नवाचक शब्द चुन, शेष वाक्य ज्य का त्य रख।]

Page 15 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

रेखाङ् कतपदम् वभ क्तः प्रश्नवाचकम्

महाराणासङ् ग ामिसंहस्य षष्ठी, एकवचनम्, पुं लङ्गम् क स्य

सः प्रथमा, एकवचनम्, पुं लङ्गम् कः

शयनस्थाने सप्तमी, एकवचनम् (अ धकरणम्) कु त्र

रा िहतम् प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसक लङ्गम् िकम्

चन्दनम् द्वतीया, एकवचनम्, पुं लङ्गम् कम्

तस्याः षष्ठी, एकवचनम्, स्त्री लङ्गम् क स्याः

मम षष्ठी, एकवचनम् क स्य

प्र.34 (क) सः अ चन्तयत्। [रेखाङ् कतम् — सः]

कः अ चन्तयत्?
[ हन्द अथ — कसने सोचा?]

व्याकरणम्: ‘सः’ — प्रथमा वभ क्तः, एकवचनम्, पुं लङ्गम् (कतृपदम्) → प्रश्नवाचकम् कः।

प्र.35 (ख) शयन ाने चन्दनं शा यतवती। [रेखाङ् कतम् — शयन ाने]

कुत्र चन्दनं शा यतवती?
[ हन्द अथ — उसने चन्दन को कहाँ सुलाया?]

व्याकरणम्: ‘शयन ाने’ — सप्तमी वभ क्तः, एकवचनम् (अ धकरणे सप्तमी = ानवाचकम्) → प्रश्नवाचकम्
कुत्र। (‘क स्मन् ाने चन्दनं शा यतवती?’ इ त अ प साधु।)

Page 16 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

प्र.36 (ग) राष्ट्र हतं ेष्ठम्। [रेखाङ् कतम् — राष्ट्र हतम्]

क ेष्ठम्?
[ हन्द अथ — क्या ेष्ठ है?]

व्याकरणम्: ‘राष्ट्र हतम्’ — प्रथमा वभ क्तः, एकवचनम्, नपुंसक लङ्गम् → प्रश्नवाचकम् कम् (नपुंसक लङ्गे ‘कः’
न, ‘ कम्’ एव)।

प्र.37 (घ) बनवीरः चन्दनम् अमारयत्। [रेखाङ् कतम् — चन्दनम्]

बनवीरः कम् अमारयत्?
[ हन्द अथ — बनवीर ने कसको मारा?]

व्याकरणम्: ‘चन्दनम्’ — द्वतीया वभ क्तः, एकवचनम्, पुं लङ्गम् (कमपदम्) → प्रश्नवाचकम् कम्।

प्र.38 (ङ) तस्याः नणयः अकल्पनीयः आसीत्। [रेखाङ् कतम् — तस्याः]

कस्याः नणयः अकल्पनीयः आसीत्?
[ हन्द अथ — कसका नणय अकल्पनीय था?]

व्याकरणम्: ‘तस्याः’ — षष्ठी वभ क्तः, एकवचनम्, स्त्री लङ्गम् → प्रश्नवाचकम् कस्याः (पुं लङ्गे भवेत् ‘कस्य’)।

प्र.39 (च) उदय सहः मेवाडस्य राजा अभवत्। [रेखाङ् कतम् — उदय सहः]

कः मेवाडस्य राजा अभवत्?
[ हन्द अथ — मेवाड का राजा कौन बना?]

व्याकरणम्: ‘उदय सहः’ — प्रथमा वभ क्तः, एकवचनम्, पुं लङ्गम् → प्रश्नवाचकम् कः।

Page 17 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

प्र.40 (छ) मम प्र तस्पध न स्यात्। [रेखाङ् कतम् — मम]

कस्य प्र तस्पध न स्यात्?
[ हन्द अथ — कसका प्र तद्वन्द्व न हो?]

व्याकरणम्: ‘मम’ = अस्मद्-शब्दस्य षष्ठी एकवचनम् (मेरा) → प्रश्नवाचकम् कस्य।

वयम् अभ्यासं कुमः — पृष्ठ 134
६. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां पदानां स कुवन्तु

अभ्यासः

प्र.41 (क) मम + अ प = ........... [यथा – वद्या + अभ्यासः = वद्याभ्यासः]

ममा प।

मम + अिप → मअ + अिप → अ + अ = आ → ममािप

[ हन्द अथ — ‘मेरा भी’। ‘अ’ और ‘अ’ मलकर ‘आ’ हो गया।]

स - नयमः: सवणद घ स ः (अकः सवण द घः) — समान स्वरौ म लत्वा द घः भव त। अ + अ = आ, इ + इ =
ई, उ + उ = ऊ। [एक ही वग के दो स्वर मल तो उनका द घ रूप बनता है।]

प्र.42 (ख) वद्या + अथ = ...........

वद्याथ ।

िव ा + अथ → आ + अ = आ → िव ाथ

[ हन्द अथ — वद्या चाहने वाला = वद्याथ ।] स ः — सवणद घः।

Page 18 of 28

as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया
a g l AglaSem · NCERT Solutions

co m
m.
(ग) सह + अनुभू तः = ...........
e
प्र.43

m l as
m .co a g
a se

ag l
सहानु भू तः।

com
. ag
सह + अनुभ ूितः → अ + अ = आ → सहानुभ ूितः
se m
l a
[ हन्द अथ — सहानुभू त = दूसरे के साथ वैसाaहीgअनुभव करना।] स ः — सवणद घः।

co m
em.
m l as
.co g
(घ) क व + इन्द्रः = ...........
a
प्र.44

se m
g l a
aउत्तर

s
कवीन्द्रः।
m a
m .co agl
किव + इन्द ः → इ + इ = ई → कवीन्द ः
l a se
a g
m
[ हन्द अथ — क वय म इन्द्र अथात् ेष्ठ क व।] स ः — सवणद घः।

. co
e m
m l as
.co(ङ) ग र + ईशः = ........... a g
a s em
प्र.45

ag l
se m
com g l a
. a
गरीशः।
m
ase
िगिर + ईशः → इ + ई = ई → िगरीशः agl

co m
[ हन्द अथ — पवत के स्वामी ( शव)।] स ः — सवणद घः।
m .
m as e
.co a g l
a s em
agl (च) वेद + अलङ् कारः = ...........
c
प्र.46

m .
m a s e
. co agl

e m
l as
वेदालङ् कारः।

a g

co m
m .
m ase
.co


a g l Page 19 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

वेद + अलङ् कारः → अ + अ = आ → वेद ालङ् कारः

[ हन्द अथ — वेद का अलंकार / एक उपा ध।] स ः — सवणद घः।

प्र.47 (छ) दै त्य + अ रः = ...........

दै त्या रः।

दै त्य + अिरः → अ + अ = आ → दै त्यािरः

[ हन्द अथ — दै त्य का शत्रु ( वष्णु)।] स ः — सवणद घः।

प्र.48 (ज) सु + उ क्तः = ...........

सू क्तः।

सु + उिक्तः → उ + उ = ऊ → सूिक्तः

[ हन्द अथ — सुन्दर कथन, सू क्त।] स ः — सवणद घः।

सारः: अ स्मन् अभ्यासे सवत्र एकः एव नयमः प्रयुक्तः — सवणद घ स ः: अ/आ + अ/आ = आ; इ/ई + इ/ई =
ई; उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ।

वयम् अभ्यासं कुमः — पृष्ठ 134–135

Page 20 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

७. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्ता न वाक्या न वतमानकाले (लट् लकारे) प रवतयन्तु

अभ्यासः

प्र.49 (क) उदय सहः वीरः आसीत्। [यथा – पन्नाधाया राज्यम् अरक्षत्। – पन्नाधाया राज्यं रक्ष त।]

उदय सहः वीरः अ स्त।
[ हन्द अथ — उदय सह वीर है।]

आसीत् (लङ् , भूत कालः) → अिस्त (लट् , वतमानकालः)

Why it happens: लङ् -लकारात् लट् -लकारं नेतुं धातोः आ दतः अ-आगमः अपसारणीयः, ततः वतमानकालस्य
प्रत्ययः योजनीयः — अरक्षत् → रक्ष त, अपठत् → पठ त। ‘अस्’ धातोः रूपं तु वशेषम् — आसीत् → अ स्त।
[भूतकाल का ‘अ’ हटाइए और वतमान का प्रत्यय लगाइए।]

प्र.50 (ख) अहं तत् सवम् अपश्यम्।

अहं तत् सव पश्या म।
[ हन्द अथ — म वह सब दे खता ँ।]

अपश्यम् (उत्तमपुरु षः, एकवचनम्, लङ् ) → पश्यािम (लट् )

प्र.51 (ग) बनवीरः कुतन्त्रम् अकरोत्।

बनवीरः कुतन्त्रं करो त।
[ हन्द अथ — बनवीर षड्यन्त्र करता है।]

अकरोत् (कृ धात ःु , लङ् ) → करोित (लट् )

Page 21 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

प्र.52 (घ) त्वं शयन ानम् अगच्छः।

त्वं शयन ानं गच्छ स।
[ हन्द अथ — तुम सोने के ान पर जाते हो।]

अगच्छः (मध्यमपुरु षः, एकवचनम्, लङ् ) → गच् छिस (लट् )

प्र.53 (ङ) ते कथाम् अपठन्।

ते कथां पठ न्त।
[ हन्द अथ — वे सब कथा पढ़ते ह।]

अपठन् (पथमपुरु षः, बहवु चनम्, लङ् ) → पठिन्त (लट् )

प्र.54 (च) धात्री उदय सहम् अपृच्छत्।

धात्री उदय सहं पृच्छ त।
[ हन्द अथ — धाय उदय सह से पूछती है।]

अपृच् छत् (पथमपुरु षः, एकवचनम्, लङ् ) → पृच् छित (लट् )

प्र.55 (छ) वयं शूराः अभवाम।

वयं शूराः भवामः।
[ हन्द अथ — हम सब शूर होते ह।]

Page 22 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

अभवाम (उत्तमपुरु षः, बहवु चनम्, लङ् ) → भवामः (लट् )

Check it yourself: प रवतने पुरुषः तथा वचनम् अप रव ततौ एव तष्ठतः — केवलं कालः प रवतते। ‘वयम्’
इ त उत्तमपुरुषः बहुवचनम् अतः लट् -लकारे अ प उत्तमपुरुषः बहुवचनम् एव — ‘भवामः’। [पुरुष और वचन वही
रहगे, केवल काल बदलेगा।]

योग्यता वस्तरः — पृष्ठ 135–136
ान वस्तारः — क्तवतु-प्रत्ययः, राज्यस्य सप्त अङ्गा न, व्यूहरचना

योग्यता वस्तरः

प्र.56 १. सामान्यतः भूतकाले लङ् -लकारस्य ाने क्तवतुप्रत्ययान्त-पदस्य प्रयोगः क्रयते। (धातुः / लट् -लकारः / लङ् -
लकारः / क्तवतु-प्रत्ययान्त-पदम् — पुं लङ्गं स्त्री लङ्गं च)

भूतकालं वक्तुं द्वौ माग स्तः — लङ् -लकारः (सः अपठत्) अथवा क्तवतु-प्रत्ययान्तं पदम् (सः पाठं प ठतवान्)। द्वयोः अथः समानः।
[ हन्द अथ — भूतकाल दो प्रकार से कहा जा सकता है — लङ् -लकार से या ‘क्तवतु’ प्रत्यय से बने पद से। स्त्री लङ्ग म ‘-वती’ और
पुं लङ्ग म ‘-वान्’ लगता है।]

Page 23 of 28

as e
कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया
a g l AglaSem · NCERT Solutions

co m
m.
धातुः लट् -लकारः लङ् -लकारः क्तवतु-प्रत्ययान्त-पदम् (पुं लङ्गं /

m
(वतमानकालः) (भूतकालः) स्त्री लङ्गम्)
ase
.पठcoत a g l
m
ase
पठ् अपठत् पिठतवान् / पिठतवती

gl
aिलख् लख त अ लखत् िलिखतवान् / िलिखतवती

m
.co ag
खाद् खाद त अखादत् खािदतवान् / खािदतवती

a s em
gl
िपब् (पा) पब त अ पबत् पीतवान् / पीतवती

रक्ष् रक्ष त
a अरक्षत् रिक्षतवान् / रिक्षतवती

co m
em.
कृ करो त अकरोत् कृ तवान् / कृ तवती

m l as
भू
m .co भव त अभवत्
a
भूतवान् / भूतवती g
l a se
a g िमल् मल त अ मलत् िमिलतवान् / िमिलतवती

a s
com
चल् चल त अचलत् चिलतवान् / चिलतवती

m . agl
ase
गच्छ् (गम्) गच्छ त अगच्छत् गतवान् / गतवती

नय् (नी) नय त agl अनयत् नीतवान् / नीतवती

co m
.
स्मर् (स्म )ृ स्मर त अस्मरत् स्मृतवान् / स्मृतवती

em
m l as
.co g
त्यज् त्यज त अत्यजत् त्यक्तवान् / त्यक्तवती

eपm a
l a s पष्ृ टवान् / पष्ृ टवती
g (पच्छ् )
च्ृ छ् पृच्छ त अपृच्छत्

a
se m
com
िस्थतवान् / िस्थतवती
l a
ितष्ठ् (स्था) तष्ठ त अ तष्ठत्

. a g
e m
as
agl
पश्य् (दृ श)् पश्य त अपश्यत् दृ ष्टवान् / दृ ष्टवती

क्रीड् क्र ड त अक्र डत् क्रीिडतवान् / क्रीिडतवती

. c om
Why it matters: पाठे एव अस्य प्रयोगः दृश्यते — “भारतीयाः सवस्वम् अ पतवन्तः”
s e m (बहुवचनम्), “प ाधाया
a सार बदलता है, इसी लए
m त्रं चन्दनं शा यतवती” (स्त्री लङ्गम्)। [क्तवतु-पद कता के लङ्ग-वचन gकेlअनु
c…oस्वपु
. a
a s em ‘शा यतवती’ स्त्री लङ्ग है।]
agl c
m .
m
Try This: पञ्च वाक्या न द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां लखन्तु — यथा ‘बा लका पत्रम् अ लखत्’ = ‘बा लका पत्रं
a s e
ल खतवती’।
e m . co agl
g l as
a

co m
m .
m as e
.co


a g l Page 24 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

प्र.57 २. राज्यस्य सप्त अङ्गा न भव न्त — १. स्वामी २. अमात्यः ३. सुहृत् ४. कोषः ५. राष्ट्रम् ६. दुगम् ७. बलम्। एता न
सुदृढा न चेत् राष्ट्रं सुदृढं भव त।

राज्यस्य सप्त अङ्गा न (सप्ताङ्गा न / प्रकृतयः) — कौ टल्यस्य अथशास्त्रे अ प एता न एव प्रोक्ता न।

अङ्गम् अथः (संस्कृतम्) हन्द अथ

१. स्वामी राजा, शासकः राजा / शासक

२. अमात्यः मन्त्री, स चवः म न्त्र ी, अमात्य

३. सुहृ त् मत्रराज्यम् िम त्र -राज्य

४. कोषः धनसञ्चयः खज़ाना

५. रा म् जनपदः, प्रजा भू मः च जनपद , भूिम और पजा

६. दुग म् कल्लः, रक्षा ानम् िकला

७. बलम् सेना से ना

पाठे न सम्ब ः: प ाधायायाः कथायाम् एतत् एव सद्धम् — यदा स्वामी (उत्तरा धकारी उदय सहः) र क्षतः, तदा एव
मेवाडराज्यं सुदृढम् अभवत्। एकम् अ प अङ्गं दुबलं चेत् स ूण राष्ट्रं दुबलं भव त। [सात अंग मज़बूत ह तभी राष्ट्र
मज़बूत होता है।]

प्र.58 ३. प्राचीनकाले यु े षु व वधव्यूहानां रचना क्रयते स्म — यथा – चक्रव्यूहः, गरुडव्यूहः, सपव्यूहः, मकरव्यूहः,
अधचन्द्रव्यूहः, मण्डलव्यूहः, ओरमीव्यूहः, क्रौञ्चव्यूहः, वज्रव्यूहः च इत्यादयः व्यूहाः।

व्यूहः = युद्धे सेनायाः व शष्टा रचना (सैन्य-संरचना), यया शत्रुः वञ्च्यते रक्षा च दृढा भव त। पुस्तकस्य चत्रेषु षड् व्यूहाः द शताः —
गरुडव्यूहः, चक्र/मण्डलव्यूहः, सपव्यूहः, वज्रव्यूहः, मकरव्यूहः, अधचन्द्रव्यूहः च।

Page 25 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

व्यूहः आकारः हन्द प रचय

चक्रव्यूहः चक्राकारः, बहुवलयः पिहये के समान गोल घे रे — महाभारत में अिभम न्यु इसी में िघरे थे

गरुडव्यूहः गरुडप क्षणः आकारः ग रुड़ के आकार का — मुख पर पमुख योद्धा, पंखों पर से ना

सपव्यूहः सपवत् वक्रा पङ् क्तः साँप जैस ी टेढ़ी ल म्बी पंिक्त

मकरव्यूहः मकरस्य (मगरस्य) आकारः मगरम च्छ के आकार की रचना

अधचन्द व्यूहः अधचन्द्राकारः आधे चाँद जैस ी — शत्र ु को दोनों छोरों से घे र ने के िलए

मण्डलव्यूहः वतुलाकारः गोलाकार घे र ा

वज्रव्यूहः वज्रस्य आकारः वज्र के आकार की, अत्यन्त दृ ढ़ रचना

क्रौञ्चव्यूहः क्रौञ्चप क्षणः आकारः क्रौंच पक्षी के आकार की
ओरमीव्यूहः ऊ म-वत् (तरङ्ग-वत्) लहर जैस ी आगे-पीछे बढ़ ती रचना

Did you know? ‘ क्रयते स्म’ इ त प्रयोगः अ प भूतकालम् एव सूचय त — लट् + स्म = भूतकालः। यथा ‘सा
जाना त स्म’ = वह जानती थी। [‘स्म’ लगने पर वतमान क्रया भूतकाल का अथ दे ती है — यह पाठ म भी आया है।]

प रयोजनाकायम् — पृष्ठ 136
वीराङ्गनानां चत्रसङ् ग्रहः तथा पराक्रम-वणनम्

प रयोजनाकायम्

प्र.59 भारतीयानां वीराङ्गनानां चत्रा ण संगृह्य तासां पराक्रमं सारांशरूपेण स्वभाषया लखन्तु। यथा – लक्ष्मीबाई,
प ावती, कत्तूरुराणी, चन्नम्मा, रुद्रम्मादे वी, झलकारी, रानीहाडी चेत्याद नाम्।

काय व धः (करने क व ध):

1. एकं चत्रपु स्तकां (scrapbook) गृह्णन्तु। प्र तपृष्ठे एका वीराङ्गना।
2. चत्रं संगृह्णन्तु — पाठ्यपुस्तकात्, समाचारपत्रात्, अन्तजालात् मु द्रतं वा स्वयं च त्रतम्।
3. प्रत्येकस्याः वषये लखन्तु — नाम, कालः, प्रदे शः, प्रमुखं पराक्रमकायम्, तस्याः गुणः — त्री ण-चत्वा र वाक्या न स्वभाषया।
4. अन्ते एकं वाक्यं संस्कृतेन अ प योजयन्तु — यथा ‘सा वीरा आसीत्’, ‘सा दे शाय स्वप्राणान् अत्यजत्’।

उत्तमे उत्तरे कम् आवश्यकम्: केवलं नाम-सूची न, अ पतु प्रत्येकस्याः एकं न तं काय (कदा, कुत्र, केन सह) तथा तस्मात् प्राप्ता
शक्षा।
नमूना उत्तर:

Page 26 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

वीराङ्गना कालः / प्रदे शः पराक्रमः (सारांशः)

रानी लक्ष्म ीबाई 1828–1858 / 1857 के स्वतन्त्र ता-संग ाम में अंग ेज़ों से लड़ी ं। पीठ पर दामोदर को बाँध कर घोड़े पर युद्ध िकया
झाँसी और ग्वािलयर में वीरगित पाई। — सा अद्भतु ा योद्धा आसीत्।

रानी प ावती 13व –14व शती / िचत्त ौड़ की रानी; आ त्मस म्मान की र क्षा के िलए जौहर िकया। त्याग और स्वािभमान की
चत्तौड़ पतीक।

िकत्तूर रानी 1778–1829 / 1824 में ईस्ट इंिडया क म्पनी की ‘डॉिक्टन ऑफ़ लै प्स ’ का सशस्त्र िवरोध िकया — रानी
चन्नम्मा कनाटक ल क्ष्म ीबाई से भी पहले ।

रुद म्मादे वी 13व शती / दिक्षण भारत की िवरली शािसका; पुरुष-वेश में से ना का नेतत्ृ व कर राज्य की र क्षा की।
काकतीय, वारंगल

झलकारीबाई 1830–1858 / ल क्ष्म ीबाई की से ना ‘दुग दल ’ की से नानाियका; रानी का वेश धारण कर शत्र ु को भिमत िकया
झाँसी िजससे रानी सुर िक्षत िनकल सकी ं।

रानी हाडी 17व शती / बूँद – पित को युद्ध में िनःशंक भेजने के िलए अपना शीश ही भेटं कर िदया — कतव्य के आगे मोह को
सलूम्बर त्यागने का उदाहरण।

पन्नाधाया 16व शती / मेवाड उदयिसंह की र क्षा हेत ु अपने पुत्र चन्दन का बिलदान िकया। — व्यिक्तिहतं न, रा िहतम् एव
ेष्ठम्।

सूचना: एतत् उत्तरं केवलं नमूना अ स्त। छात्राः स्वप्रदे शस्य वीराङ्गनायाः (यथा — ओनाके ओबव्वा, बेगम हज़रत
महल, रानी गाइ दन्ल्यू, अवन्तीबाई, वेलु ना चयार) वषये अ प ल खतुं शक्नुव न्त। [अपने राज्य क वीरांगना को
अवश्य जोड़ — तब प रयोजना और अच्छ बनेगी।]

अध्याय — एक नज़र म
भारतभू म वीर और त्या गय क भू म है; अथववेद का वचन ‘माता भू मः पुत्रोऽहं पृ थव्याः’ पाठ के आरम्भ म उद्धत है।
षोडश शतक म मेवाड के महाराणा सङ् ाम सह के दो पुत्र थे — वक्रमा दत्यः और उदय सहः।
पृथ्वीराज के अठारह पुत्र म से एक बनवीर ने छल से वक्रमा दत्य को मारकर मेवाड पर शासन कया और फर उदय सह को
मारने का कुतन्त्र रचा।
धाय प ाधाया ने उदय सह के शयन ान पर अपने पुत्र चन्दन को सुला दया; बनवीर ने चन्दन को उदय सह समझकर मार
डाला।
प ाधाया का नणय अकल्पनीय था — ‘व्य क्त हतं न, राष्ट्र हतम् एव ेष्ठम्’। कालान्तर म उदय सह ने बनवीर को मारकर
मेवाड का राज्य पाया और उन्ह के पुत्र हुए महाराणा प्रताप।
व्याकरण — लङ् -लकार (भूतकाल) के पठ् धातु के नौ रूप, वचन-प रवतन, प्रश्न नमाण, सवणद घ स तथा क्तवतु-
प्रत्ययान्त पद।

Page 27 of 28

कक्षा 7 संस्कृत अध्याय 12 वीराङ्गना प ाधाया AglaSem · NCERT Solutions

त्व रत पुनरावृ त्त

शब्दः अथः (संस्कृतम्) हन्द ENGLISH

त्यागधनानाम् त्यागमूत नाम् ब लदा नय क Of people who sacrifice everything

शत्रु नबहणाः अिरिवनाशकाः शत्रुओं का वनाशक Destroyers of enemies

वीराङ्गनासु वीरनारीषु वीर ना रय म Among brave women

स्व णमाक्षरैः सुवण क्षरै ः सोने के अक्षर से With golden letters

छलेन वञ्चनेन कपट से By deception

कुतन्त्रम् कु चक्रम् षड्यन्त्र Evil plot

धाया धात्री धाय / दाई Wet Nurse

आस्ताम् अभवताम् दो थे Two were present

दुष्टबु द्धः दुबिद्धः
ु दुष्ट बु द्ध वाला Evil minded

शा यतवती शयनं कािरतवती सुलाया Put to sleep

कल्पनातीतः अकल्पनीयः चन्तन से परे Beyond imagination

आचन्द्राकम् सूयस्य चन्द स्य च अिस्तत्व-पयन्तम् जब तक सूय और चन्द्र ह As long as the sun and the moon are there

व्य क्त हतम् िनजिहतम् स्वाथ Self interest

महत्तमम् बहुष ु ेष्ठम् बहुत म ेष्ठ Best among the greats

Page 28 of 28