HBSE Class 10 Syllabus 2024 Sanskrit

हरियाणा विद्यालय विक्षा बोर्ड
पाठ्यक्रमस्य अध्यायानुसािम् अङ्कानाां विभाजनम् (2023-24)
कक्षा – दिमी विषय: - सांस्कृतम् कोर्: - 049

सामान्यवनदे िा: -

1. सम्पूर्णपाठ्यक्रमस्य आधारे एका वार्षणकी परीक्षा भर्वष्यर्ि।
2. वार्षणकी परीक्षा 80 अङ्कानाां भर्वष्यर्ि एवञ्च आन्तररकां मूल्याङ्कनां 20 अङ्कानाां भर्वष्यर्ि।
3. आन्तररकमूल्याङ्कनस्य कृिे र्नम्नानुसारम् आवर्धकां मूल्याङ्कनां भर्वष्यर्ि :-

(i) 6 अङ्कानाां कृते - द्वय ोः सैट (SAT) इत्यनय ोः पूवणब र्ण परीक्षार्ाञ्च आय जनां भर्वष्यर्ि। िासु परीक्षासु
अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 4+2=06 अङ्कानाां भाराङ्क भर्वष्यर्ि।
(ii) 2 अङ्कयोोः कृते - एका अर्द्ण वार्षणकी परीक्षा भर्वष्यर्ि। यस्याोः अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 2 अङ्कय ोः
भाराङ्क भर्वष्यर्ि।
(iii) 2 अङ्कयोोः कृते - र्िक्षकाोः कक्षा-कक्षय ोः सहभार्ििायाोः (CRP) कृिे मूल्याङ्कनां कररष्यन्तन्त एवञ्च
अर्धकिमौ द्वौ अङ्कौ अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने दास्यन्तन्त।
(iv) 5 अङ्कानाां कृते - छात्ाोः पररय जनाकायं कररष्यन्तन्त। यस्य अन्तन्तमान्तररकमूल्याङ्कने 05 अङ्कानाां
भाराङ्क भर्वष्यर्ि।
(v) 5 अङ्कानाां कृते - छात्ार्ाम् उपन्तथििेोः अनुसारे र् अर्धकिमाोः 05 अङ्काोः प्रदीयन्ते :-

75% िोः 80% पयण न्तम् = 01 अङ्कोः
80% िोः उपरर 85% पयण न्तम् = 02 अङ्कौ
85% िोः उपरर 90% पयण न्तम् = 03 अङ्काोः
90% िोः उपरर 95% पयण न्तम् = 04 अङ्काोः
95% िोः उपरर = 05 अङ्काोः

1

पाठ्यक्रमस्य सांिचना (2023-24)
कक्षा - दिमी विषय: - सांस्कृतम् कोर्: - 049
क्रम-सांख्या आकलनवबन्दिोः अङ्काोः
1. खण्डोः ‘क’ अपवितािबोधनम्
 अपर्ििां िद्ाां िां पर्ित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तरार्र् यिार्नदे िां सांस्कृिेन र्िखि 10
2. खण्डोः ‘ख’ िचनात्मक-कायडम्
 यिार्नर्दण ष्टप्रािणनापत्ां पर्ित्वा मञ्जूषायाां प्रदत्तिब्ै ोः उर्ििररक्तथिानार्न पूरयि 4
 यिार्नर्दण ष्टर्ित्ां दृष्ट्वा मञ्जू षायाां प्रदत्तिब्ै ोः उर्ििररक्तथिानार्न पूरयि 4
3. खण्डोः ‘ग’ पवित-अिबोधनम् (पाठ्यपुस्तकम्)
पािसांख्या पािानाां नामावन आकलनवबन्दिोः
1. िुर्िपयाण वरर्म्  िद्ाां िस्य र्हन्दीभाषया सप्रसङ्गसरिािण म् 4
2. बुन्तर्द्बणिविी सदा  श्ल कस्य र्हन्दीभाषया सप्रसङ्गसरिािण म् 4
4.  द्वय ोः सूक्त् ोः भावािं र्िखि
र्ििुिािनम्
अथिा श्ल कस्य अन्वयां मञ्जूषािोः 4
5. जननी िुल्यवत्सिा
उर्ििपदार्न र्ित्वा पूरयि
6. सुभार्षिार्न  िद्ािां पर्ित्वा प्रश्नानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिेन
7. सौहादं प्रकृिेोः ि भा पूर्णवाक्येन र्िखि 3
8. र्वर्ित्ोः साक्षी  श्ल कां पर्ित्वा प्रश्नानाम् उत्तरार्र् सांस्कृिेन
पूर्णवाक्येन र्िखि 2
9. सूक्तयोः
 रे खार्ङ्कि / थिूिपदार्न आधृत्य प्रश्नर्नमाण र्म् 3
10. भूकम्पर्वभीर्षका
 प्रश्नपत्े र्िन्तखिश्ल कान् र्वहाय पाठ्यपुस्तकाि्
12. अन्य क्तयोः 4
एकां कण्ठथिश्ल कां सांस्कृिभाषया र्िखि
4. खण्डोः – ‘घ’ अनुप्रयुक्त-व्याकिणम्
 सन्ेोः कारकस्य समासस्य ि पररभाषाां र्हन्दीभाषया उदाहरर्ञ्च सांस्कृिभाषया र्िखि 6
 िब्रूपार्र् (मार्सकपाठ्यक्रमे र्नर्दण ष्टिब्रूपे भ्योः ) 4
 धािुरूपार्र् (मार्सकपाठ्यक्रमे र्नर्दण ष्टधािु रूपे भ्योः ) 4
 उपपद-र्वभक्तयोः (पािाधाररि-अभ्यासाि्) 4
 अव्ययपदार्न (पािाधाररि-अभ्यासाि्) 2
 उपसिाण ोः (पािाधाररि-अभ्यासाि्) 2
5. खण्डोः – ‘ङ’ बहुविकल्पीयाोः प्रश्ाोः
 पािाधारित-अभ्यासात् - सन्तन्ोः / सन्तन्च्छे दोः , समासोः / र्वग्रहोः , प्रत्ययोः सांय िोः
16
र्वय िश्च, पयाण यपदम्, र्वि मपदम्, र्विेषर्-र्विेष्यपदम्
 सांख्या (सांस्कृि-भाषायाम्), घर्टकाां दृष्ट्वा समयस्य िेखनम्
योगोः 80
आन्तरिक-मूल्याङ्कनम् 20
सम्पूणाडङ्काोः 100

2

प्रथमोः पािोः - िुवच पयाडििणम्
श्ल कानाां सस्वरिायनम् , श्ल कािाण नाां ज्ञानम् , श्ल कानाां भावािणब धनम्। अन्वयस्य ज्ञानप्रदानम्।
श्ल काधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम् एकपदे न पूर्णवाक्येन ि अभ्यासोः , सन्तन्सामान्यज्ञानम् , अव्ययानाां ज्ञानम् ,
समाससामान्यज्ञानम्। प्रश्नर्नमाण र्स्य ज्ञानप्रदानम्। किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-
अभ्यासकायणम्।

वितीयोः पािोः - बुद्धिबडलिती सदा
किाग्रन्थपररियोः , िद्वािनस्य अभ्यासोः , िद्ाां िस्य सरिािणज्ञानम्, िद्ाां िाधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासोः ,
प्रश्नर्नमाण र्स्य अभ्यासकायण म्। पािे आििानाां पयाण यपदानाां र्वि मपदानाां र्विेष्य-र्विेषर्पदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्।
किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

चतु थडोः पािोः - वििुलालनम्
किाग्रन्थपररियोः , िद्वािनस्य अभ्यासोः , िद्ाां िस्य सरिािणज्ञानम्, िद्ाां िाधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासोः ।
उपपदर्वभक्तीनाां ज्ञानप्रदानम्। पािे आििानाां पयाण यपदानाां र्वि मपदानाां र्विेष्य-र्विेषर्पदानाां प्रत्ययानाञ्च
ज्ञानप्रदानम्। किृण पदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

पञ्चमोः पािोः - जननी तु ल्यित्सला
किाग्रन्थपररियोः , िद्वािनस्य अभ्यासोः , िद्ाां िस्य सरिािणज्ञानम्, िद्ाां िाधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासोः ,
प्रश्नर्नमाण र्स्य अभ्यासोः । समानािणकपदानाां र्विेषर्-र्विेष्यपदानाञ्च उर्ििमेिनस्य ज्ञानम्। सन्तन्-प्रत्ययानाञ्च
ज्ञानम्। किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

षष्ठोः पािोः - सुभावषतावन
श्ल कानाां सस्वरिायनम् , श्ल कािाण नाां ज्ञानम् , श्ल कानाां भावािणब धनम्। अन्वयस्य ज्ञानप्रदानम्। श्ल काधाररिानाां
प्रश्न त्तरार्ाम् एकपदे न पूर्णवाक्येन ि अभ्यासोः । पािे आििानाां पयाण यपदानाां र्वि मपदानाां र्विेष्य-र्विेषर्पदानाां
किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। एकविने बहुविने वाक्यपररविण नस्य अभ्यासोः । पािान्तिणि-
अभ्यासकायणम्।

3

सप्तमोः पािोः - सौहादं प्रकृते ोः िोभा

पािपररियोः , िद्वािनस्य अभ्यासोः , नाट्ाां िस्य सरिािणज्ञानम्। पात्रूपे नाट्ार्भनयेन पािस्य सांवादिैल्याम्
अभ्यासोः । नाट्ाां िाधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम् एकपदे न पू र्णवाक्येन ि अभ्यासोः । प्रश्नर्नमाण र्स्य अभ्यासोः ।
पयाण यपदानाां र्वि मपदानाां र्विेष्य-र्विेषर्पदानाां प्रत्ययानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च
ज्ञानप्रदानम्। ररक्तथिानपूिेोः अभ्यासोः । पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

अष्टमोः पािोः - विवचत्रोः साक्षी
किापररियोः , िद्वािनस्य अभ्यासोः , िद्ाां िस्य सरिािण ज्ञानम्, िद्ाां िाधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासोः
प्रश्नर्नमाण र्स्य ि अभ्यासोः । र्भन्नप्रकृर्िपदानाां सन्तन्-प्रत्ययानाञ्च अभ्यासोः । किृण पदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्।
पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

निमोः पािोः - सूक्तयोः
श्ल कानाां सस्वरिायनम्, श्ल कािाण नाां ज्ञानम् , श्ल कानाां भावािणब धनम्। अन्वयस्य ज्ञानप्रदानम्। श्ल काधाररिानाां
प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासोः । प्रश्नर्नमाण र्स्य अभ्यासोः । पयाण यपदानाां र्वि मपदानाां समास-समस्तपदानाां र्वग्रहपदानाञ्च
ज्ञानप्रदानम्। किृण पदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

दिमोः पािोः - भूकम्पविभीवषका
पािपररियोः , िद्वािनस्य अभ्यासोः , िद्ाां िस्य सरिािण ज्ञानम्, िद्ाां िाधाररिानाां प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासोः ,
प्रश्नर्नमाण र्स्य अभ्यासोः । पयाण यपदानाां र्वि मपदानाां सन्तन्-सन्तन्र्वच्छे दपदानाां प्रत्ययानाां ि अभ्यासोः । समास-
समस्तपदानाां र्वग्रहपदानाञ्च ज्ञानम्। किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-अभ्यासकायणम्।

िादिोः पािोः - अन्योक्तयोः
श्ल कानाां सस्वरिायनम् , श्ल कािाण नाां ज्ञानम् , उक्तीनाां भावािणब धनम्। अन्वयस्य ज्ञानप्रदानम्। श्ल काधाररिानाां
प्रश्न त्तरार्ाम् अभ्यासोः । रे खार्ङ्किपदार्न आधृत्य प्रश्नर्नमाण र्स्य अभ्यासोः । सन्तन्-सन्तन्र्वच्छे दपदानाम् अभ्यासोः ।
समास-समस्तपदानाां र्वग्रहपदानाां प्रत्ययानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। किृणपदानाां र्क्रयापदानाञ्च ज्ञानप्रदानम्। पािान्तिणि-
अभ्यासकायणम्।

4

मावसकपाठ्यक्रमस्य विक्षण-योजना (2023-24)
कक्षा - दिमी विषय: - सांस्कृतम् कोर्: - 049
मासाोः पाठ्यपुस्तकस्य पाठ्यवबन्दिोः विक्षणस्य पुनिािृत्ेोः
नाम कालाांिाोः कालाांिाोः
अप्रैि िेमुषी भाि-2 प्रिमोः पािोः - िुर्िपयाण वरर्म् 4 1
अभ्यासाधाररिां सांस्कृिवर्णमािा, उच्चारर्थिानार्न 3
व्याकरर्म् सन्तन्-अव्यय-प्रत्यय-समास-प्रश्नर्नमाण र्म् एिेषाां
सामान्यज्ञानम् 5
िब्रूपार्र् - अकारान्त-इकारान्त-उकारान्त
पुन्तिङ्गिब्ाोः 3
धािुरूपार्र् (परस्मैपदी) - भू, पि् , हस्, िम्, अस् 5
िकार-पररियोः - िट् िकारस्य अवब धनम् 1
मई िेमुषी भाि-2 र्द्विीयोः पािोः - बुन्तर्द्बणिविी सदा 4 1
अभ्यासाधाररिां स्वरसन्तन्ोः – दीघण -िुर्-वृन्तर्द्-यर्् -अयार्दसन्तन्ोः 5
व्याकरर्म् िब्रूपार्र् - आकारान्त-स्त्रीर्िङ्गोः , ऋकारान्त-
पुन्तिङ्गोः स्त्रीर्िङ्गश्च, र्कम् (र्त्षु र्िङ्गेषु) 5
धािुरूपार्र् (आत्मनेपदी) - सेव् ,याि् ,रुि् 3
िकार-पररियोः - िृट् िकारस्य अवब धनम् 1
प्रत्ययोः - क्त,क्तविु 2
जून ग्रीष्मािकािे षु सांस्कृतसम्बिगवतविधयोः
जुिाई िेमुषी भाि-2 पुनरावृर्त्तकायणम् 7
ििुिणोः पािोः - र्ििु िािनम् 4 2
सांख्या - एकिोः ििां पयणन्तम् 2
अभ्यासाधाररिां सन्तन्ोः - पूवणरूप-पररूप-अनुस्वारसन्तन्ोः 2
व्याकरर्म् िब्रूपार्र् - नदी, भिवि् 2
धािुरूपार्र् (परस्मैपदी) - प्रच्छ् , हन् 2
अिस्त िेमुषी भाि-2 पञ्चमोः पािोः - जननी िुल्यवत्सिा 4 1
षष्ठोः पािोः - सुभार्षिार्न 4 1
अभ्यासाधाररिां धािुरूपार्र् - दृि् , र्िख् 2
व्याकरर्म् सन्तन्ोः - र्वसिणसन्तन्ोः 2
कारकम् - किाण , कमण 2
समासोः - अव्ययीभावसमासोः , ित्पुरुषसमासोः 2
प्रत्ययोः (कृदन्त) - क्त्वा, ल्यप् , िुमुन् 2
र्सिम्बर रिनात्मककायणम् पर्ििापर्ििावब धनम् 4 2
र्ित्ाधाररिररक्तथिानपूर्िणोः 2
प्रािणनापत्ाधाररिररक्तथिानपूर्िणोः 3
घर्टकाां दृष्ट्वा समयस्य िेखनम् 1

5

अिड िावषडकी पिीक्षा

अक्तू बर िेमुषी भाि-2 सप्तमोः पािोः - सौहादं प्रकृिेोः ि भा 4
अष्टमोः पािोः - र्वर्ित्ोः साक्षी 4
अभ्यासाधाररिां सन्तन्ोः - व्यञ्जनसन्तन्ोः 2
व्याकरर्म् समासोः – र्द्विुसमासोः , कमणधारयसमासोः 2
उपसिाण वब धनम् 1
कारकम् - करर्म् 1
िकारपररियोः - ि ट् िकारोः , र्वर्धर्िङ्गिकारोः 2
प्रत्ययोः (कृदन्त) - ििृ , न्तक्तन् ,यि् , ल्युट् 3
नवम्बर पुनरावृर्त्तकायणम् 7
नवमोः पािोः - सूक्तयोः 4 1
िेमुषी भाि-2 सन्तन्ोः - व्यञ्जनसन्तन्ोः 3
अभ्यासाधाररिां प्रत्ययोः - िव्यि् , अनीयर् 2
व्याकरर्म् समासोः - बहुव्रीर्हसमासोः 1
कारकम् - सम्प्रदानम्, अपादानम् 2
घर्टकाां दृष्ट्वा समयिेखनम् 1
र्दसम्बर िेमुषी भाि-2 दिमोः पािोः - भूकम्पर्वभीर्षका 4 1
द्वादिोः पािोः - अन्य क्तयोः 4 1
अभ्यासाधाररिां सन्तन्ोः - पुनरावृर्त्तोः 2
व्याकरर्म् कारकम् - सम्बन्म्, अर्धकरर्म् 2
उपपदर्वभन्तक्तोः 2
समासोः - द्वन्द्द्वसमासोः 1
प्रत्ययोः - त्व, िि् (िन्तर्द्ि), टाप् , ङीप् (स्त्री) 3
जनवरी िेमुषी भाि-2 पािानाां पुनरावृर्त्तोः 10
रिनात्मककायणम् पर्िि-अवब धनस्य पुनरावृर्त्तोः 2

फरवरी पुनरावृर्त्तकायणम् 8
िेमुषी भाि-2 पर्ििापर्ििावब धनम्
रिनात्मककायणम् र्ित्ाधाररिररक्तथिानपूर्िणोः 12
अभ्यासाधाररिां प्रािणनापत्ाधाररिररक्तथिानपूर्िणोः
व्याकरर्म् घर्टकाां दृष्ट्वा समयस्य िेखनम्
मािण
िावषडकी पिीक्षा

6

वििेषकथनम् –

 र्वषयर्िक्षकेभ्योः मन्तव्य दीयिे यि् िे छात्ार्ाां िब्ावल्याोः अवधारर्ायाश्च सपष्टिाां वधणनाय अध्यायेषु
प्रयुक्तायाोः िब्ावल्याोः पररभाषात्मकिब्ानाां र्टप्पर्ीपुन्तस्तका सज्जीकरर्ाय ि र्नदे र्ििां कुयुणोः ।

वनधाडरितपुस्तकम् :-
 िेमुषी भाग-2 दिमी कक्षायाोः कृिे पाठ्यपुस्तकम् – BSEH प्रकािनम्

प्रश्पत्रस्य प्रारूपम् (2023-24)
कक्षा - दिमी विषय: - सांस्कृतम् कोर्: - 049

प्रश्ानाां प्रकािोः अङ्काोः सांख्या विििणम् पूणाडङ्काोः
वस्तुर्नष्ठप्रश्नाोः 1 19 19 बहुर्वकल्पीयाोः प्रश्नाोः 19
अर्ििघूत्तरात्मकप्रश्नाोः 1 12 18 ररक्तथिानपूिेोः प्रश्नाोः 39
16 एकपदे न उत्तरि प्रश्नाोः
5 पूर्णवाक्येन उत्तरि प्रश्नाोः
िघूत्तरात्मकप्रश्नाोः 2 5 5 पूर्णवाक्येन उत्तरि प्रश्नाोः 10
दीघण-उत्तरात्मकप्रश्नाोः 4 3 1 कण्ठथिश्ल कोः 12
2 सप्रसङ्गव्याख्यात्मकप्रश्नाोः
योगोः 39 80

7