Page 1
झारखण्ड शैक्षिक अनस
ु ंधान एवं प्रक्षशिण पररषद, रााँची
2023-24
आदशश-प्रश्नपत्र(मॉडल प्रश्न-पत्र )
क्षवषय - संस्कृत Time:-03:00 Hr
किा - दशमी FM-80
सामान्यक्षनदेशः-
ऄभ्यक्षथिनः यथाशक्षि स्वशब्दे षु उत्तरं दद्ुः।
कुलप्रश्नानां संख्या 52 ऄक्षस्ि।
प्रश्नः 1 िः 30 पयि न्िं बहु क्षवकल्पप्रश्नाः सक्षन्ि, प्रत्येकं प्रश्ने चत्वारः क्षवकल्पाः
सक्षन्ि।
सम्यक् क्षवकल्पं क्षचनोिु। प्रत्येकं प्रश्नस्य कृिे एकं ऄंकं क्षवक्षनयोक्षििं भवक्षि।
प्रश्नसङ््ख्या 31 िः 38 पयि न्िं ऄिीव लघु उत्तरप्रश्नाः सक्षन्ि। येषु कस्याक्षप 6
प्रश्नस्य उत्तरं दािुं ऄक्षनवायि म् ऄक्षस्ि। प्रत्येकस्य प्रश्नस्य मल्ू यं 2 ऄङ््केषु क्षनधाि ररिं
भवक्षि ।
प्रश्नसङ््ख्या 39 िः 46 पयि न्िं लघुउत्तरप्रश्नाः सक्षन्ि। येषु कस्याक्षप 6 प्रश्नस्य उत्तरं
दािुं ऄक्षनवायि म् ऄक्षस्ि। प्रत्येकस्य प्रश्नस्य मल्ू यं 3 ऄङ््केषु क्षनधाि ररिं भवक्षि ।
प्रश्नसङ््ख्या 47 िः 52 पयि न्िं दीघि उत्तरप्रश्नाः सक्षन्ि। कस्याक्षप 4 प्रश्नस्य उत्तरं
दािुं ऄक्षनवायि म् ऄक्षस्ि। प्रत्येकस्य प्रश्नस्य मल्ू यं 5 ऄङ््केषु क्षनधाि ररिं भवक्षि ।
ननदे श्- अधोलरखित-वाक्मेषु ये िाांकितऩदस्म सांधध-ऩदां ववच्छे द-ऩदां वा धिनत
ु -
1. तथा+अवऩ वष
ृ ् न उत्थथत्।
(क) तथोअपऩ (ख) तथापऩ (ग) तथौपऩ (घ) तथेपऩ
2. िरत ्+अननशभ ् काऱायसचक्रम ् ।
(क) चऱदननशम ् (ख) चऱताननशम ् (ग)चऱतेननशम ् (घ) चऱतीअननसम ्
3. ऩो+अनभ ् अत्र वहनत।
(क) ऩौनम ् (ख)ऩावनम ् (ग) ऩोअनम ् (घ) ऩवनम ्
4. अधुना वषषत्ुष अत्तत।
झारखण्ड शैक्षिक ऄनुसंधान एवं प्रक्षशिण पररषद, रााँची [वाक्षषिक परीिा] [सत्र : 2023- 2024] Page 1 of 9
Page 2
(क) वषाा+ऋत्ु (ख) वषा +ऋत्ु (ग) वषो+ऋतो (घ) वषौ+ऋत्ु
ननदे श्- ये िाांकितऩदानाां प्रिृनत- प्रत्ममौ सांमोज्म ववबज्म वा वविल्ऩेभ्म् धिनत
ु -
5. (जनता्) सवे जानत्तत।
(क) जन+अनीयर् (ख) जन+ तऱ ् (ग) जन+ थव (घ)जन+शत ृ
6. बद
ु ्ध् (फर+ भतऩ
ु ्) तत्तव सवाकायेषु सवादा ।
(क) बऱवती (ख) बऱवत ् (ग) बऱमान ् (ध) बऱम
ु ान ्
7. (फर+इनन) बऱॊ वेपि।
(क) बऱी (ख) बलऱना (ग) बलऱनौ (घ) बलऱने
8. छात्रा् (वद्+शत)ृ --------ऩठत्तत ।
(क) वदन ् (ख) वदतत् (ग) वदतता् (घ) वदततौ
ननदे श् - ये िाांकित-ऩदे ष/ु स्थूर-ऩदे षु सभस्त-ऩदां ववग्रहऩदां वा िुरुत -
9. तदे वाहु् भहान ् आत्भा मेषाां, ते समथवलमनत।
(क) महाथमनाम ् (ख) महाथमान् (ग) महाथमानॊ (घ) महाथमा
10. ततय गह
ृ म ् उऩगङ्गभ ् अत्तत।
(क) गङ्गाम ् उऩ (ख) गङ्गाया् समीऩॊ (ग) गङ्गायै समीऩॊ (घ) गङ्गाया् दरू म ्
11. धत
ू ्ष शग
ृ ार् हसन ् आह।
(क) धत
ू -ा शग
ृ ाऱ् (ख) धत
ू न
े शग
ृ ाऱ् (ग) धत
ू ा - शग
ृ ाऱान ् (घ) धत
ू ा - शग
ृ ाऱाय
12. याभ् ि रक्ष्भण् ि आदशा - भ्रातरौ।
(क) रामऱक्ष्मणा् (ख) रामऱक्ष्मणौ (ग) रामऱक्ष्मणाभ्याम ् (घ) रामऱक्ष्मणेभ्य्
ननदे श् - वाच्म-ऩरयवतषनभ ् उधित - ऩद् ऩयू मत -
13. ऱता चतरॊ - - - - - - - - - ।
(क) ऩश्यनत (ख) दृश्यते (ग)दृश्यतते (घ) ऩश्यते
14. मया-------------ऩठ्यते।
(क) ऩत
ु तकेन (ख) ऩत
ु तकम ् (ग)ऩत
ु तकानन (घ) ऩत
ु तके
15. बाऱक् उचचै्----------।
झारखण्ड शैक्षिक ऄनुसंधान एवं प्रक्षशिण पररषद, रााँची [वाक्षषिक परीिा] [सत्र : 2023- 2024] Page 2 of 9
Page 3
(क) हसनत (ख) हतयतते (ग)हसत्तत (घ) हतयते
16.---------आम्रॊ खादालम।
(क) अहम ् (ख) माम ् (ग) मया (घ) अतमाल ्
17. दे वेन कायााणण ---------।
(क) करोनत (ख) क्रक्रयते (ग) क्रक्रयतते (घ) करोपष
ननदे श् - ये िाांकित-ऩदां /स्थूरां ऩदभ ् अशद्
ु धभ ् अस्स्त तत ् ऩदां शद्
ु धां िुरुत-
18. अहम ् आम्रॊ िादनत
(क) खादाम् (ख) खादालम (ग) खादाव् (घ) खादत्तत
19. जना् कायाम ् करोनत।
(क) जन् (ख) जने (ग) जनात ् (घ) जनम ्
20. ऱता शोबन् बालऱका अत्तत ।
(क) शो नम ् (ख) शो नेन (ग) शो ना (घ) शो नान ्
21. राम् सीतेन ऩश्यनत।
(क) सीताम ् (ख) सीतया (ग) सीता (घ) सीताया्
ननदे श् - सभधु ितां िारफोधि- सांस्िृत - शब्दां लरित -
22. दे वेश् प्रात् (5:15)------------ उपिष्ठनत।
(क) ऩञ्च - वादने (ख) सऩाद-ऩञ्च-वादने (ग) साधा- ऩञ्च- वादने (घ) ऩादोन-ऩञ्च-वादने
23. ऩन
ु ् प्रात् (6:30)--------------- भ्रमनत।
(क) षड् - वादने (ख) सऩाद-षड्-वादने (ग) साधा-षड्- वादने (घ) ऩादोन-षड्-वादने
24. प्रात् (7:45)------------- कायं करोनत।
(क) अष्ट – वादने (ख) सऩाद-सप्त-वादने (ग) साधा- सप्त-वादने (घ) ऩादोन-अष्ट-वादने
25.अऩराह्ने (1:00)--------------- ोजनॊ करोनत।
(क) एक - वादने (ख) सऩाद-एक-वादने (ग) साधा- एक-वादने (घ) ऩादोन-एक-वादने
26. सायॊ (4:15)------------- क्रीडनाय गचछनत।
(क) चतव
ु ाादने (ख) सऩाद-चतव
ु ाादने (ग) साधा-चतरु -् वादने (घ) ऩादोन-चतव
ु ाादने
झारखण्ड शैक्षिक ऄनुसंधान एवं प्रक्षशिण पररषद, रााँची [वाक्षषिक परीिा] [सत्र : 2023- 2024] Page 3 of 9
Page 4
ननदे श् - उधित-अव्ममऩदां वविल्ऩेभ्म् धित्वा लरिन्तु -
27. 'रामायणम ्' - - - - -वाल्मीक्रकना लऱणखतम ्।
(क) अदय (ख) ऩरु ा (ग) इनत (घ) इनत
28. शग
ृ ाऱ् - - - - - - - -भ्रमनत ।
(क) इतततत् (ख)इव (ग) तदा (घ) चेत ्
29. मेघ्- - - - - - - गजानत।
(क) तदा (ख) उचचै् (ग) ्चत ् (घ)पवना
30. अहॊ - - - - - - - - पवदयाऱयॊ गलमष्यालम।
(क) अत्र (ख) पवना (ग) ्चत ् (घ) श्व्
(अऩठित-गद्माांश्) (12 अङ्िा् )
(अत्तमन ् खण्डे केवऱॊ षट्- प्रश्नानाभ ् उत्तयाखण एव दे यानन)
ननदे श् -अधोलरखितां गद्माांशां ऩठित्वा िेवरां षट्- प्रश्नानाभ ् उत्तयाखण एव दे मानन - (2x6=12)
“मम पप्रयॊ ऩत
ु तकॊ रामायणम ् अत्तत । अत्तमन ् ग्रतथे मयाादाऩरु
ु षोिमतय श्रीरामतय जीवनतय वि
ृ ॊ
वतात।े अतय ऱेखक् महपषा वाल्मीक्रक् आसीत ् । स् आददकपव् आसीत ्, अत् ततय रचना
आददकाव्यम ्' इनत कृथवा पवदवाॊस् तमरत्तत। एतत ् काव्यम ् अनष्ु टुऩ ् छतदलस ननबदधम ्। अत्र श्ऱोकानाॊ
सॊख्या चतपु वंशनतसहस्रॊ वतात,े तेन रामायणॊ 'चतपु वंशनतसाहस्री- सॊदहता' इनत नाम्ना अपऩ पवदवदल ्
तमयाते । इदॊ कपवना नारदमन
ु े् प्रेरणया ब्रह्मण् वचनेन च र्चतम ्। रामायणे 'बाऱकाण्ड-
अयोध्याकाण्ड - अरण्यकाण्ड- क्रकत्ष्कतधाकाण्ड-सत
ु दरकाण्ड- यद
ु धकाण्ड-उिरकाण्ड इनत सप्त- काण्डानन
वतातते। केचन ् पवदवाॊस् बाऱकाण्डम ् उिरकाण्डॊ च अवाततरकालऱकॊ प्रऺेऩॊ मतयतते। तत्र श्रीरामतय
प्रमख
ु त् महाऩरु
ु षरूऩेण वणानॊ वताते ।"
एिऩदे न उत्तयत-
(31) रामायणे कतय महाऩरु
ु षतय जीवनतय वि
ृ ॊ वतात?े
(32) रामायणॊ केन अतयेन नाम्ना पवदवदल ् तमयात?े
(33) रामायणे कनत काण्डा् सत्तत?
(34) कपवना रामायणॊ कतय प्रेरणया र्चतम ् ?
(35) आददकपव् क् कथ्यते?
झारखण्ड शैक्षिक ऄनुसंधान एवं प्रक्षशिण पररषद, रााँची [वाक्षषिक परीिा] [सत्र : 2023- 2024] Page 4 of 9
Page 5
(36) ' ऱेखक् महपषा् वाल्मीक्रक् आसीत ्' अत्र क्रक्रया-ऩदम ् क्रकम ् अत्तत?
(37) 'एतत ् काव्यम ्' अनयो् ऩदयो् पवशेषण-ऩदॊ क्रकम ् अत्तत?
(38) 'केचन पवदवाॊस् बाऱकाण्डम ् उिरकाण्डॊ च अवाततरकालऱकॊ प्रऺेऩॊ मतयतते।'
अत्तमन ् वाक्ये 'मतयतते' इनत क्रक्रया-ऩदतय कत-ाृ ऩदॊ क्रकम ् अत्तत?
(अत्तमन ् खण्डे केवऱॊ षट्- प्रश्नानाभ ् उत्तयाखण एव दे यानन) (18 अङ्िा्)
ननदे श् - गद्माांशां ऩद्माांशां ि ऩठित्वा िेवरां षट्-प्रश्नानाभ ् उत्तयाखण एव दे मानन - (3x6=18)
“बहूतयऩथयानन मे सततीनत सथयम ् । तथाप्यहमेतत्तमन ् ऩत्र
ु े पवलशष्य आथमवेदनामनु वालम। यतो दह
अयमतयेभ्यो दब
ु ऱ
ा ् । सवेष्वऩथयेषु जननी तल्
ु यवथसऱा एव। तथापऩ दब
ु ऱ
ा े सत
ु े मात्ु अभ्य्धका कृऩा
सहजैव" इनत सरु ल वचनॊ श्रुथवा श
ृ ॊ पवत्तमततयाखण्डऱतयापऩ रृदयमरवत ्। स च तामेवमसातथवयत ्-"
गचछ वथसे ! सवं रॊ जायेत । अ्चरादे व चण्डवातेन मेघरवैश्च सह प्रवषा् समजायत। ऱोकानाॊ
ऩश्यताम ् एव सवात्र जऱोऩप्ऱव् सञ्जात्। कृषक् हषाानतरे केण कषाणापवमख
ु ् सन ् वष
ृ ौ नीथवा
गह
ृ मगात ् ।"
ऩण
ू व
ष ाक्मेन उत्तयत-
(39) सवेष्वऩथयेषु जननी कीदृशी वनत ?
(40) कुत्र जऱोऩप्ऱव् सञ्जात् ?
(41) कतय वचनॊ श्रथु वा श
ृ ॊ पवत्तमततयाखण्डऱतयापऩ रृदयमरवत ् ।
(42) कीदृशे सत
ु े मात्ु अभ्य्धका कृऩा वनत?
ननदे श् - श्ऱोकॊ ऩदठथवा प्रश्नानाम ् उिराणण लऱखत -
“ उदीरयतोऽथष् ऩशन
ु ावऩ गह्
ृ मते, हमाश्ि नागाश्ि वहस्न्त फोधधता् ।
अनक्
ु तभप्मह
ू नत ऩस्डितो जन्, ऩये ङ्धगतऻानपरा ठह फद्
ु धम् ॥"
(43) उदीररतोऽथा् केनापऩ गह्
ृ यते ?
(44) केऽपऩ बो्धता् वहत्तत ?
(45) कीदृशी दह बद
ु धय् वत्तत?
(46) 'अश्वा्' इथयथे श्ऱोके क्रकॊ ऩदॊ प्रयक्
ु तम ्?
झारखण्ड शैक्षिक ऄनुसंधान एवं प्रक्षशिण पररषद, रााँची [वाक्षषिक परीिा] [सत्र : 2023- 2024] Page 5 of 9
Page 6
(20 अङ्िा्)
(अत्तमन ् खण्डे केवऱॊ ितण
ु ाां प्रश्नानाभ ् उत्तयाखण एव दे यानन) (4x5=20)
(47) ननदे श् - अधोलऱणखतॊ नाटयाॊशॊ ऩदठथवा प्रश्नानाम ् उिराणण लऱखत -
“काक्- रे ऩर त
ृ ्! अहॊ यदद तव सततनतॊ न ऩाऱयालम तदहा कुत्र तय्ु पऩका् ? अत् अहम ् एव
करुणाऩर् ऩक्षऺसम्राट काक् ।
गज् - समीऩत् एवागचछन ् अरे ! अरे ! सवां वातां शण्ृ वतनेवाहम ् अत्रागचछम ् । अहॊ पवशाऱकाय्,
बऱशाऱी, ऩराक्रमी च। लसॊह् वा तयात ् अथवा अतय् कोऽपऩ । वतयऩशन
ू ् तु तद
ु ततॊ जततम
ु हॊ तवशण्
ु डेन
ऩोथनयथवा मारनयष्यालम। क्रकमतय् कोऽप्यत्तत एतादृश् ऩराक्रमी । अत् अहमेव योग्य् वनराजऩदाय ।
वानर् - अरे ! अरे ! एवॊ वा (शीघ्रमेव गजतयापऩ ऩच
ु छॊ पवधूय वऺ
ृ ोऩरर आरोहनत ।) "
ऩण
ू व
ष ाक्मेन उत्तयत -
(क) काक् कतय सततनतॊ ऩाऱयनत ? करुणाऩर् कथॊ च?
(ख) गज् आथमन् पवषये क्रकॊ कथयनत ?
(48) अधोलरखित - श्रोिस्म अन्वमां भांजूषामा् ऩदानन धित्वा लरिन्तु -
“ क्रोधो दह शत्र्ु प्रथमो नराणाॊ, दे हत्तथतो दे हपवनाशनाय ।
यथात्तथत् काष्ठगतो दह वत्ह्न् , स एव वत्ह्नदा हते शरीरम ् ॥"
अन्वम् - नराणाॊ दे हपवनाशनाय (i) - - - - - - शत्र्ु दे हत्तथत् (ii)-----------( वनत) यथा (iii)- - - - - - -
त्तथत् (iv)---------काष्ठम ् एव दहते (तथैव शरीरतथ् क्रोध्) (v)-------- दहते।
भांजष
ू ा - (वत्ह्न्, प्रथम्, काष्ठगत्, शरीरॊ , क्रोध्)
(49) अधोलरखित-श्रोिस्म बावाथां भांजूषामा् उधित - ऩदानन धित्वा लरिन्त-ु
“ववधित्रे िरु सांसाये नास्स्त किस्चिस्न्नयथषिभ ् ।
अश्वश्िेद् धावने वीय् बायस्म वहने िय् ॥“
ावाथा: अत्तत यत ् अत्तमन ् पव्चत्रे (i)---------------क्रकत्ञ्चदपऩ वततु (ii) - - - - - - - -
नात्तत। यत् यदा धावनतय कायं वनत तदा (iii)-----------प्रयोग् क्रक्रयते, ऩरततु यदा ारवहनतय कायं
क्रक्रयते तदा (iv) - - - - - ----- (v) - - - - - ----- वनत ।
भचजष
ू ा - (सॊसारे , अश्वतय, ननरथाकम ्, खर्, उऩयोगी )
(50) ये िाांकित-ऩदे षु आधत्ृ म प्रश्न-ननभाषणां िुरुत -
झारखण्ड शैक्षिक ऄनुसंधान एवं प्रक्षशिण पररषद, रााँची [वाक्षषिक परीिा] [सत्र : 2023- 2024] Page 6 of 9
Page 7
(क) ऩतङ्गा् अम्बरऩथम ् आऩेददरे ।
(ख) चातक् वने वसनत।
(ग) बि
ू म्ऩिायणां पवचारणीयॊ नतष्ठनत।
(घ) तयायधीश् फांकिभिन्र् आसीत ् ।
(ङ) ऩत्र
ु ां रष्टुॊ स् प्रत्तथत्।
(51) ऩयीऺा-शुल्ि- ऺभाऩनाथषभ ् प्रधानाध्माऩिां प्रनत लरखितां ऩत्रां प्रदत्त-भांजूषा- सहामतमा
ऩूयमत-
सेवायाम ्,
प्रधानाध्याऩक- महोदया् ,
क-ख-ग पवदयाऱय्, राॉचीनगरम ् ।
पवषय्- शुल्क-ऺमाऩनाथाम ् आवेदन-ऩत्रम ् ।
महाशय,
(i) ---------- ननवेदनम ् इदम ् अत्तत यत ् (ii) --------- वत् पवदयाऱयतय एक: ननधान् (iii)---------
अत्तम। मम जनक: एक: ननधान: (iv)-------- -अत्तत। जनकतय वापषाक् (v) - - - - - - अनत तयून्
अत्तत । अत्तमन ् (vi)---------वत्ृ ष्ट् न जाता। वष्ृ टे ् अ ावात ् (vii)----------- अपऩ ऺेत्रे न
जातम ्। गह
ृ े सप्त-सदतया् सत्तत । अत एव गह
ृ तय (viii)----------- अनत दयनीया अत्तत ।
एतदथाम ् मम वापषाक ऩरीऺाया् (ix)------------ ऺम्यताम ् । यतो दह शुल्कॊ दातुम ् असमथा्
अत्तम । वताम ् (x)-----------छात्र्, शु म
कऺा- दशमी ।
भांजष
ू ा - ( त्तथनत्, सपवनयॊ, छात्र्, अहम ्, आय्, कृषक्, अतनम ्, वषे, आऻाकारी, शल्
ु कम ्)
(52) धित्रां दृष्टट्वा प्रदत्त-भांजूषा-सहामतमा सांस्िृते ऩचि-वाक्मानन लरिन्तु -
झारखण्ड शैक्षिक ऄनुसंधान एवं प्रक्षशिण पररषद, रााँची [वाक्षषिक परीिा] [सत्र : 2023- 2024] Page 7 of 9
Page 8
भचजूषा - (नौका, तीरे , जऱम ्, जना्, भ्रमत्तत, आधनु नकयुगतय, समद
ृ धे्, पवशाऱ वनानन, प्रसतना्,
शाततम ्, सत
ु दर, सागरे )
अथवा
'पवदयाऱयतय प्राथाना स ा ' इनत पवषयमाधथृ य प्रदि - मॊजष
ू ा - सहायता एकम ् अनच
ु छे दॊ
लऱखत-
भचजूषा- (छात्रा्, पवदयाऱयतय प्राङ्गणे, एकत्रत्रता्, उऩत्तथता्, समाचारॊ , प्रश्नोिरीॊ, कपवतावाचनॊ,
सुपवचारम ्, कथयत्तत, अनुशासने, अतते, रात्ष्ियगानॊ, प्राचायातय ाषणम ्
झारखण्ड शैक्षिक ऄनुसंधान एवं प्रक्षशिण पररषद, रााँची [वाक्षषिक परीिा] [सत्र : 2023- 2024] Page 8 of 9
Page 9
झारखंड शैक्षिक ऄनुसंधान एवं प्रक्षशिण पररषद्, रााँची
उत्तराक्षण (MCQ) 2023-24
( मोडल-प्रश्न-पत्र)
किा - दशमी क्षवषयः- संस्कृिम् पण
ू ाां कः- 30
(उत्तयाखण)
1.(ख) तथापऩ 2. (क) चऱदननशम ् 3. (घ) ऩवनम ्
4. (क) वषाा +ऋत्ु 5. (ख) जन+तऱ ् 6.(क) बऱवती
7. (क) बऱी 8. (ख) वदतत् 9. (ख) महाथमान्
10. (ख) गङ्गाया् समीऩॊ 11. (क) धूत-ा शग
ृ ाऱ् 12.(ख) राम-ऱक्ष्मणौ
13.(क) ऩश्यनत 14. (ख) ऩत
ु तकम ् 15. (घ) हतयते
16. (क) अहम ् 17. (ख) क्रक्रयते 18. (ख) खादालम
19. (क) जन् 20. (ग) शो ना 21.(ख) सीतया
22.(ख) सऩाद-ऩञ्च- वादने 23. (ग) साधा-षड्-वादने 24. (घ) ऩादोन-अष्ट-वादने
25. (क) एक-वादने 26. (ख) सऩाद-चतव
ु ाादने 27. (ग) इनत
28. (क) इतततत् 29 (ख) उचचै् 30.(घ) श्व्
झारखण्ड शैक्षिक ऄनुसंधान एवं प्रक्षशिण पररषद, रााँची [वाक्षषिक परीिा] [सत्र : 2023- 2024] Page 9 of 9