CBSE Class 12 Sample Paper 2021 for Sanskrit Core

आदर्शप्रश्नपत्रम –् 2020-21
कक्षा – द्वादशी (XII)
् न्द्रिकम)् कोड सं. – (322)
संस्कृतम (के

समयः – होरात्रयम ् सम्पूर्ाशङ्ाः – 80

सामान्यन्द्रिदेशााः –

• कृ पया सम्यक्तया परीक्षणं कुर्वन्त ु यत अन्द्र ्
् िि प्रश्नपत्रे 12 पृष्ठान्द्रि मन्द्रु ितान्द्रि सन्द्रन्त।
• कृ पया सम्यक्तया परीक्षणं कुर्वन्त ु यत अन्द्र ्
् िि प्रश्नपत्रे ु ााः प्रश्नााः सन्द्रन्त।
19 प्रमख
्
• अस्य प्रश्नपत्रस्य पठिाय 15 न्द्रिमेषााः न्द्रिर्ावन्द्ररतााः सन्द्रन्त। अन्द्रिि कालार्र्ौ के र्लं प्रश्नपत्रं पठिीयम ्
उत्तरपन्द्रु िकायां च न्द्रकमन्द्रप ि लेखिीयम।्

प्रश्नपत्रस्वरूपम –्
अ – भागाः बहुन्द्रर्कल्पात्मकाः 40 अङ्ााः
आ – भागाः र्ण विात्मकाः 40 अङ्ााः

्
(i) अन्द्रिि प्रश्नपत्रे द्वौ भागौ िाः।
(ii) अ – भागाः बहुन्द्रर्कल्पात्मकाः अन्द्रि।
(iii) आ – भागाः र्णविात्मकाः अन्द्रि।
् र्ं प्रश्नस्य क्रमाङ्ाः अर्श्यं लेखिीयाः।
(iv) उत्तरलेखिात पू
(v) प्रश्नसङ्ख्या प्रश्नपत्रािस ्
ु ारम अर्श्यमे
र् लेखिीया।
्
(vi) सर्ेषां प्रश्नािाम उत्तरान्द्रण संस्कृतेि लेखिीयान्द्रि।
(vii) प्रश्नािां न्द्रिदेशााः ध्यािेि अर्श्यं पठिीयााः।

1

अ - भागाः
बहुन्द्रर्कल्पात्मकााः प्रश्नााः 40 अङ्ााः
अनप्रय ु क्तव्याकरर्म
ु ्
1. अर्ोन्द्रलन्द्रखत-र्ाक्येष ु रेखान्द्रङ्तपदािां समन्द्रु चतं सन्द्रिपदं सन्द्रिच्छेदपदं र्ा प्रदत्तन्द्रर्कल्पेभ्याः 1x6=6
न्द्रचितु – (के र्लं प्रश्नषट्कम)्
्
(i) कस्य स्वजिशब्दाः+मे लज्जाम उत्पादन्द्र यष्यन्द्रत।
(क) शब्दो मे (ख) शब्दमे (ग) शब्दिे
ु रम ।्
(ii) देन्द्रि प्रत्यत्त
् यत्त
(क) प्रत + ु रम ् (ख) प्रन्द्रत + उत्तरम ् (ग) प्रत्य+उत्तरम ्
(iii) अपूर्ाःव खल्वस्य आयासाः।
(क) खलु + अस्य ् अस्य
(ख) खल्व + ्
(ग) खल+र्स्य
्
(iv) अन्य याः+ िृप याः ि एर्म आप्तम।्
(क) अन्ययिपृ याः (ख) अन्ययरिृप याः (ग) अन्ययिपृ व याः
्
(v) मोिम उपगतित्र भर्ाि।्
(क) उपगताः + तत्र ् तत्र
(ख) उपगतस + (ग) उपगत + तत्र
(vi) भोजिान्ते र्ान्द्रर न्द्रर्षार्िम।्
(क) भोजि + ् आन्ते (ख) भोजि + अन्ते (ग) भोज+िान्ते
ु
(vii) ि + एके ि अन्द्रप समं गता र्समती।
(क) ि यके ि (ख) िेकेि (ग) िायके ि

2. अर्ोन्द्रलन्द्रखत-र्ाक्येष ु रेखान्द्रङ्तपदािां समन्द्रु चतं समिपदं न्द्रर्ग्रिर्ाक्यं र्ा प्रदत्तन्द्रर्कल्पेभ्याः 1x5=5
न्द्रचितु – (के र्लं प्रश्नपञ्चकम)्
(i) यस्यााः भताव शक्रसमाः अन्द्रि।
(क) शक्रे ण समाः (ख) शक्रस्य समाः (ग) शक्रे समाः
्
(ii) साः अश्र्पृष्ठात अर्तारयत।्
(क) अश्र्ात पृ् ष्ठात ् (ख) अश्र्स्य पृष्ठात ् (ग) अश्र्ं पृष्ठात ्
्
(iii) लक्ष्मणाः सक्रोर्म अर्दत।्
(क) क्रोर्ेि सन्द्रितम ् ्
(ख) क्रोर्ात सि (ग) क्रोर्स्य सन्द्रितम ्
ु न्द्रिता एषा भृकुन्द्रटाः न्द्रियती इर् व्यर्न्द्रिता।
(iv) ललाटपटसं
(क) ललाटपटस्यु संन्द्रिता (ख) ललाटपटात ु सं ् न्द्रिता (ग) ललाटपटेु संन्द्रिता
2

् तक्रम्य पृच्छ।
(v) तन्द्रिमन्द्रप इच्छाम अिन्द्र
(क) यथेच्छम ् (ख) इच्छामिन्द्रतक्रम्य (ग) यथा इच्छाम ्
(vi) जिाः कामं च क्रोर्ं च लोभं च त्यजेत।्
(क) कामक्रोर्लोभम ् (ख) कामक्रोर्लोभााः (ग) कामक्रोर्लोभाि ्
(vii) राजकुमारी मदालसा सर्वन्द्रर्द्यास ु न्द्रिष्णाता जाता।
(क) सर्वन्द्रर्द्यान्द्रिष्णाताः (ख) सर्वन्द्रर्द्यान्द्रिष्णाता (ग) सर्वन्द्रर्द्यन्द्रिष्णाता

3. अर्ोन्द्रलन्द्रखत-र्ाक्येष ु रेखान्द्रङ्तपदािां समन्द्रु चतं संयोन्द्रजतं न्द्रर्भान्द्रजतं र्ा प्रकृ तत प्रत्ययं 1x6=6
प्रदत्तन्द्रर्कल्पेभ्याः न्द्रचितु – (के र्लं प्रश्नषट्कम)्
् भन्द्रितम।्
ु ादयता मया एर्म अन्द्र
(i) भर्ताः ि ययवमत्प
(क) अन्द्रभ+र्ा+क्त (ख) अन्द्रभ+न्द्रि+क्त ् त
(ग) अन्द्रभ+ न्द्रित +क्
ु न्द्रिरीक्षमाणाः असीत।्
ु ण्ु डीं स्किे न्द्रिर्ाय न्द्रिपणं
(ii) दौर्ान्द्ररकाः भश
्
(क) न्द्रिर+इक्ष ्
+माणाः ् +अण
(ख) न्द्रिर+ईक्ष ् ् ् +शािच
(ग) न्द्रिर+ईक्ष ् ्
् अिीयर।्
(iii) यान्द्रि अिर्द्यान्द्रि कमावन्द्रण तान्द्रि स ेर् +
(क) सेर्िीयान्द्रि (ख) सेर्िीयम ् (ग) सेर्िीयाः
(iv) अिं बलर्ाि न्द्र् सद्धाः सखी
ु च अन्द्रि।
(क) बल+र्ाि ् (ख) बल+मतपु ् (ग) बल + आि ्
(v) भगर्ि! ् संन्यास + इि ् तरु ीयाश्रमसेर्ीन्द्रत प्रणम्यते।
(क) संन्यासी (ख) संन्यान्द्रसन्द्रि (ग) संन्यासन्द्रि
(vi) एषा न्द्रियती इर् व्यर्न्द्रित + टाप ।्
(क) व्यर्न्द्रिताः (ख) व्यर्न्द्रितम ् (ग) व्यर्न्द्रिता
(vii) या च मया पत्रु र्ती।
ु
(क) पत्रर्त ् ङीप ्
+ (ख) पत्रु + ङीप ् ु त + ङीप ्
(ग) पत्रर्न्द्र

4. ्
समन्द्रु चतम उपपदन्द्र ु (के र्लं प्रश्नत्रयम)्
र्भन्द्रक्तरूपं न्द्रचित– 1x3=3
(i) --------------- ि प्रमन्द्रदतव्यम।्
(क) स्वाध्यायेि (ख) स्वाध्यायात ् (ग) स्वाध्यायम ्
्
(ii) सिोदरम अपिाय राज्य ------------ प्रयच्छान्द्रम।
ु
(क) पत्राय ु ्
(ख) पत्रम ु
(ग) पत्रस्य
वु ाः।
(iii) तताः क्रमाद ् राजन्द्रि -------------- सन्द्रत सम्प्राप्तराज्य-सम्पन्द्रत्तमञ्ज
(क) न्द्रदर्ङ्गतेि (ख) न्द्रदर्ङ्गतस्य (ग) न्द्रदर्ङ्गते
3

ु ------------- अिन्तरं तमेर् पादध्वति श्रतु र्ाि।्
(iv) साः पिाः
(क) क्षणात ् (ख) क्षणेि (ग) क्षणाय

पठितावबोधनम ्
5. भान्द्रषककायवम –् न्द्रिदेशािसारम
ु ्
उत्तरान्द्रण न्द्रचितु - (के र्लं प्रश्नषट्कम)् 1x6=6
(i) “कुण्डला – राजकुमारी मदालसा सवशठवद्याठनष्णाता जाता” ‘सवशठवद्याठनष्णाता’ इन्द्रत
ु म?्
पदं किय प्रयक्त
(क) मदालसायै (ख) कुण्डलायै (ग) जातायै
(ii) “र्ैर्वेऽभ्यस्तठवद्यानां यौवन े ठवषयैठषर्ाम”् अत्र “वाध शके ” इत्यस्य ठवलोमपदं
्
ठकम अठस्त?
(क) यौर्िे (ख) न्द्रर्षययन्द्रषणाम ् (ग) अभ्यिन्द्रर्द्यािाम ्
(iii) “रघूणामन्वयं र्क्ष्ये” अत्र ‘र्क्ष्ये’ इन्द्रत न्द्रक्रयापदस्य कतृपव दं न्द्रकम?्
् लदासाः) (ख) रघूणाम ्
(क) अिम (कान्द्र (ग) अन्वयाः
(iv) ‘आकारये अिं कुलगरंु तम्ब ु रु म।् असौ अतिं साक्षीकृ त्य आशीर्वचांन्द्रस र्क्ष्यन्द्रत’ अत्र
ु म?्
“असौ” इन्द्रत सर्विामपदं किय प्रयक्त
(क) अिंये ु
(ख) कुलगरर्े (ग) अकारये
(v) ‘‘भर्न्द्रन्त सम्पदं दयर्ीमन्द्रभजातस्य भारत’’ अत्र ‘अजि’ ु म?्
ुव इत्यथे तक पदं प्रयक्त
(क) सम्पदम ् (ख ) दयर्ीम ् (ग) भारत
ु ौ िरके पतन्द्रन्त’’ अत्र ‘न्द्रर्शेषणपदम न्द्र् कम?्
(vi) ‘‘अशच
ु ौ
(क) अशच (ख) िरके (ग) पतन्द्रन्त
(vii) ‘‘सार्वर्र्णणकाः पञ्चमो गेयर्ेदाः’’ अत्र ‘न्द्रर्शेष्यपदम न्द्र् कम?्
(क) र्र्णणकाः (ख) पञ्चमाः (ग) गेयर्ेदाः

6. अर्ोन्द्रलन्द्रखतेष ु र्ाक्येष ु रेखान्द्रङ्तपदािां प्रसङ्गािस
ु ारं शद्ध ्
ु म उत्तरं न्द्रचितु – 1×4=4
(के र्लं प्रश्नचतष्टु यम)्
(i) ् त आलापाः।
ततियोरेर्म अभू ्
(क) र्ातावलापाः (ख) कलिाः (ग) न्द्रर्र्ादाः
(ii) सवशस्य लोचिं शास्त्रम।्
(क) मख ु म् (ख) िेत्रम ् (ग) कणवम ्
(iii) के र्लं मिाराजन्द्रशर्र्ीरस्याज्ां र्यं न्द्रसरसा र्िामाः।
(क) पालयामाः (ख) न्द्रतरस्कुमाःव (ग) अर्माियामाः
4

(iv) र्ि ु न्द्रिमेषमात्रेण न्द्रर्िाशं भजेत।्
(क) अकिात ् (ख) के र्लम ् (ग) क्षणमात्रेण
(v) मिृ ते आर्श्यकता िान्द्रि अर्लम्बिस्य।
(क) न्द्रर्त्तस्य (ख) सिायतायााः (ग) श्रमस्य

संस्कृतसाठहत्येठतहासपठरचयः
7. समन्द्रु चतस्य रचिायााः कर्ेाः र्ा अन्द्रभर्ािं न्द्रचितु - (के र्लं प्रश्नत्रयम )् 1×3=3
(i) “बद्ध ु चन्द्ररतम”् अस्यााः रचिायााः लेखकाः काः?
(क) कान्द्रलदासाः (ख) अश्र्घोषाः (ग) भासाः
(ii) “अन्द्रम्बकादत्तव्यासाः” अस्य लेखकस्य रचिा का?
(क) भोजप्रबिाः (ख) प्रतापन्द्रर्जयाः (ग) न्द्रशर्राजन्द्रर्जयाः
(iii) “आचायाश वेदकुमारी घई” कं पाठ्ांर् ं ठलठितवती?
(क) मदालसा (ख) प्रतीक्षा (ग) ठवद्यास्थानाठन
ु
(iv) ि यके िान्द्रप समं गता र्समती अस्य पािस्य रचठयता कः?
(क) काठलदासः (ख) बल्लालसेनः (ग) बार्ः

8. ु (के र्लं प्रश्नत्रयम)्
गद्य-पद्य-िाटकस्य च न्द्रर्र्ािां समन्द्रु चतं र्यन्द्रशष्ट्यं न्द्रचित- 1x3=3
(i) “छन्दोरन्द्रितम”् काव्यं तक कथ्यते?
(क) पद्यम ् (ख) गद्यम ् (ग) िाट्यम ्
(ii) “मा न्द्रिषाद प्रन्द्रतष्ठां त्वमगाः शाश्र्तीाः समााः” इन्द्रत उदािरणं कस्य अन्द्रि?
(क) पद्यस्य (ख) िाट्यस्य (ग) गद्यस्य
(iii) “िायकाः” कुत्र अन्द्रिर्ायवाः भर्न्द्रत?
(क) काव्ये (ख) िाट्ये (ग) गद्ये
(iv) िाट्यस्य अपरं िाम न्द्रकम ?्
(क) रूपकम ् (ख) न्द्रर्दूषकम ् (ग) जनाठिकम ्

9. ु (के र्लं प्रश्नचतष्टु यम)्
गद्य-पद्य-चम्पूकाव्यस्य च न्द्रर्र्ािां समन्द्रु चतं र्यन्द्रशष्ट्यं न्द्रचित- 1x4=4
(i) “चम्पूकाव्यम”् कीदृशं भर्न्द्रत ?
(क) गद्यमयम ् (ख) पद्यमयम ् (ग) गद्यपद्यमयम ्
(ii) “पद्यकाव्यम”् अस्य र्यन्द्रशष्ट्यं तक भर्न्द्रत?
(क) गेयता (ख) छन्दाभावः (ग) प्रहसनम ्
5

(iii) “िान्द्रयकायााः ” अन्द्रिर्ायवता कुत्र ि भर्न्द्रत?
(क) िाट्ये (ख) चम्पूकाव्ये (ग) रूपके
(iv) “गद्यकाव्यम”् अस्य र्यन्द्रशष्ट्यं तक िान्द्रि?
(क) लघतु ा (ख) ठ‍लष्टता (ग) छन्दोबद्धता
(v) गद्यं कर्ीिां तक र्दन्द्रन्त?
(क) न्द्रिकषम ् (ख) छन्दाः (ग) रसम ्
आ - भागः
वर्शनात्मकाः प्रश्नाः अङ्ाः 40
अपठितावबोधनम ्
10. ्
अधोठलठितं अपितगद्यांर् ं पठित्वा प्रदत्तान प्रश्नान ् स्कृतेन उत्तरत -
सं 10
ु
अन्द्रखलभारतस्य सञ्चारं कृ त्वा न्द्रर्र्ेकािन्देन ि यके अिभर्ााः ् ि
प्राप्तााः। तेषां न्द्रिष्पीडिात ते
् कं सत्यं यत 'आध्यन्द्र
आन्द्रर्ष्कृ तम इदमे ् त्मकता एर् भारतस्य मेरदण्डाः' इन्द्रत। तादृशाः मन्द्रिमा
भारतस्य र्न्द्रु र न्द्रर्द्यते चेदन्द्रप देशर्ान्द्रसष,ु समाजे, राष्ट्रस्य सर्वक्षत्रे षे ु अन्द्रप कुताः एतार्ाि ्
कलिाः, क्षोभाः, न्द्रर्प्लर्ाः च? एतादृशी भेदभार्िा कुताः? एतस्य न्द्रर्रोर्स्य पन्द्ररिाराः साध्याः
् इन्द्रत
उत ि ?' इन्द्रत न्द्रचन्ताक्रमाः स्वान्द्रमिो मिन्द्रस जाताः। पन्द्ररिारस्य अन्वेषणं करणीयम एर्
्
दृढमतत कृ त्वा साः न्द्रर्चारसमिु म अर्गान्द्र ितर्ाि।् यगु पद ् एर् कन्याकुमायावाः
तरन्द्रङ्गतसमिु ेऽन्द्रप कू र्णदतर्ाि।् यथा कन्द्रित न्द्र् पता माता इर् मृदुतया न्द्रशश ं ु ग्रिीतम ्
ु अजािि ्
्
उत्क्षेपणान्द्रदकं कृ त्वा न्द्रशशिु ा सि क्रीडन्द्रत तथयर् तरङ्गााः अन्द्रप पातिोत्पातिपूर्ं तम इतिताः
अघूणयव ि।् ि के र्लं बाह्यतरङ्गााः, राष्ट्रस्य दुाःन्द्रिन्द्रतरूपााः आन्तन्द्ररकन्द्रचन्तातरङ्गााः अन्द्रप तस्य
्
न्द्रचत्तम अमथ्नि ।् त्रयाणां समिु ाणां सङ्गमे दीघवकालं तरणं कृ त्वा साः एकस्यां न्द्रशलायाम ्
उपान्द्रर्शत।् भारतीयपरम्परायााः दृश्यान्द्रि, भारतेन्द्रतिासस्य उन्नत्यर्ित्योाः च दृश्यान्द्रि
क्रमशाः तस्य न्द्रचत्तादशे प्रन्द्रतन्द्रबन्द्रम्बतान्द्रि अभर्ि।्
(अ) एकपदेन उत्तरत - (के वलं प्रश्नचतष्टु यम)् ½×4=2
(i) ठवरोधस्य पन्द्ररिारस्य कक करणीयम?्
(ii) स्वान्द्रमिो मिन्द्रस कः जाताः?
(iii) ठववेकानन्दः कस्यााः तरन्द्रङ्गतसमिु ेऽन्द्रप कू र्णदतर्ाि?्
(iv) भारतेन्द्रतिासस्य कयोाः दृश्यान्द्रि प्रन्द्रतन्द्रबन्द्रम्बतान्द्रि अभर्ि?्
(v) न्द्रपता का इर् न्द्रशशिु ा सि क्रीडन्द्रत?
(आ) पूर् शवाक्येन उत्तरत - (के वलं प्रश्नद्वयम)् 2×2=4
(i) भारतस्य सञ्चारं कृ त्वा स्वान्द्रमिा के प्राप्तााः?
6

्
(ii) के स्वान्द्रमिाः न्द्रचत्तम अमथ्नि ?्
(iii) समिु ाणां सङ्गमे स्वामी तक कृ तर्ाि?्
ु दस्य समठु चतं र्ीष शकं ठलित।
(इ) अस्य अनच्छे 1×1=1
्
(ई) यथाठनदेर्म उत्तरत - (के वलं प्रश्नत्रयम)् 1×3=3
ु
(i) “तेि ि यके अिभर्ााः ्
प्राप्तााः” इत्यन्द्रिि र्ाक्ये ‘तेि’ इन्द्रत सर्विामपदं किय
ु म?्
प्रयक्त
(ii) “कू र्णदतर्ाि”् इन्द्रत न्द्रक्रयापदस्य कतृपव दं तक प्रयक्ु तम?्
्
(iii) “एतार्ाि कलिाः” इत्यियोाः पदयोाः तक न्द्रर्शेषणपदम?्
(iv) “उन्िन्द्रताः” इन्द्रत पदस्य न्द्रर्लोमपदं गद्यांशात न्द्र् चत्वा न्द्रलखत।

रचनात्मककायशम ्
11. ् शाः उदयपरेु र्सन्द्रत। भर्ाि उदयप
भर्ाि सर्े ् ु
रस्य सौन्दयं िष्टु ं स्वन्द्रमत्रं चिेशम ् ½×10=5
ु न्द्रलखत ु -
आमन्त्रयन्द्रत। अत्र मञ्जूषापदािां सिायतया इदं पत्रं सम्पूय व पिाः
न्द्रदिाङ्ाः...................
10/15, न्द्रिरण्यिगरी
(i) ........................
ु ् (ii) ..................... !
न्द्रप्रय सहृद
शभु ं भर्त।ु
न्द्रिर्ेदिम ् इदमन्द्रि यत ् अत्र सवं कुशलं र्तवत,े भर्ताः कुशलताम ् इच्छान्द्रम। न्द्रमत्रर्र! इदम ्
उदयपरिगरम ु ् अतीर् (iii) ......................... र्तवते । इदं िगरं मिाराणा-उदयतसि-
राजान्द्रर्राजेि (iv) ............................... आसीत।् इदं प्रतीयते यत एतत
् ्
िगरं र्रायााः
(v) .................................. अन्द्रि। इदं सरोर्राणां िगरमन्द्रप कथ्यते। यताः अत्र अिेके
ु
(vi) ........................ सन्द्रन्त । अिेि अत्र ग्रीष्मस्य अिभर्ाः अन्द्रप ि भर्न्द्रत। न्द्रिकटे एर्
मिाराणा-प्रताप-मिाभागािां िरणं कारयन्ती (vii) …..............अन्द्रप र्तवत।े अत्र भून्द्रमाः
रक्तर्णाव अन्द्रि । समीपे एर् न्द्रितं र्यष्णर्-सम्प्रदायस्य प्रन्द्रसद्धं (viii) ............... िाथद्वारा
ुव ् आगच्छन्द्रन्त। एकन्द्रलङ्ग-मिादेर्स्य
अन्द्रप अन्द्रि। यत्र जिााः अिर्णिशं तीथवयात्रां कतम
(ix)................... आयव-समाजस्य प्रर्तवकस्य मिर्णष-दयािन्दस्य संिरणं कारयन्द्रत। यत्र
मिर्णषाः दयािन्दाः सत्याथवप्रकाश-मिाग्रन्थं रन्द्रचतर्ाि ्। न्द्रमत्र ! मम अतीर् अन्द्रभलाषा र्तवत े
्
यत भर्ाि ्
अर्श्यमे ्
र् अस्य िगरस्य (x) .................... अत्र शीघ्रम आगच्छे त।् अिं त्वां
समिे क्षेत्र े िेष्यान्द्रम । शीघ्रं स्वागमिस्य सूचिां यच्छत ु भर्ाि ।्
7

भर्दीयं न्द्रमत्रम ्
मञ्जूषा सर्ेशाः

देर्ालयाः, िल्दीघाटी, चिेश, िान्द्रपतम ,् दशविाथवम, ्
ु
उदयपरतः, सरोर्रााः, स्वगवम, ् सौन्दयवयक्त
ु म, ् तीथवम ।्

12. मञ्जूषाप्रदत्त-पदसिायतया अर्ोन्द्रलन्द्रखतां कथां पूरयत - ½×10=5

भारतीयः योगी सर्वत्र (i) .................., न्द्रर्श्र्े सर्वन्द्रदक्षु स्वस्य योगबलात ् अध्यात्मज्ािं
प्रसान्द्ररतर्ाि ् स्वान्द्रमन्द्रर्र्ेकािन्दाः। न्द्रर्देशषे ु तेि प्राप्तााः (ii) ............ असङ्ख्यकााः। स्वामी
मिािौकया चीिदेश ं प्राप्नोत।् तत्र (iii) .......... चीिेतरजिािां प्रर्ेशाः न्द्रिन्द्रषद्धाः इन्द्रत साः
जािान्द्रत ि। तथान्द्रप इतरमतेष ु न्द्रर्द्यमािााः उिृ ष्टााः अंशााः (iv) ............ इन्द्रत न्द्रर्या साः
बलात ् मन्द्रन्दरमेकं प्रन्द्रर्ष्टर्ाि।् सपन्द्रद न्द्रद्वत्रााः रक्षकााः (v).............. उपरध्य न्द्रितााः।
स्वान्द्रमिाः ु
(vi) ..............किि न्द्रद्वभाषाज्ाः अिर्ादकाः आसीत।् यदा साः
अन्द्रप (vii) ........ उद्युक्ताः तदा स्वामी तं गृिीत्वा 'मिोदय ! योगी इन्द्रत पदं (viii) ...........
् भर्ीयते 'इन्द्रत अपृच्छत।् (ix)............. तत पदं
कथम अन्द्र ् त्वरया उच्चायव अपगताः। क्षणान्तरे
् िश्य ' अिं भारतदेशात आगताः
स्वामी रक्षकाि उन्द्र ् योगी अन्द्रि' इन्द्रत उच्चयाः अर्दत।् आश्चयं
िाम ! (x) ................ चीिरक्षकााः स्वान्द्रमिं िमस्कृ तर्न्ताः सिृ तर्न्ताः च।
मञ्जूषा-
मन्द्रन्दरेष,ु पूज्यते, ज्ातव्यााः, सािाय्याथवम, ् स्वान्द्रमिम, ्
ु
अिर्ादकाः, ु
प्रिरणोद्युक्तााः, चीिभाषया, अिभर्ााः, पलायिे।

अथर्ा
अधोठलठितसंवादे ठरक्तस्थानाठन पूरयि।ु 1x5=5
र्यद्याः ु कक जातम ?् ज्वरः अठस्त ठकम ?्
- आगच्छ पत्र।
राजीर्ाः - ............................................................।
वैद्यः - एवम।् ज्वरः न अठस्त । उदरे पीडा वतशत।े ह्यः कक भठक्षतम?्
राजीवः - ………………………………………..।
वैद्यः - अहो! आपर्े आलुकस्य वटका: िाठदताः। कक न जानाठस? अधनु ा बठहः
् र्ं स्वीकरोत।ु
िाद्यवस्तूठन न िाठदतव्याठन। एतत चू
राजीर्ाः - .......................................................................।

8

वैद्यः ु
- अरे नठह! कटुाः नाठस्त। पनरठप औषधेः कृ ते स्वादः न गर्नीयः।
राजीवः - ………………………………………………।
वैद्यः ्
- ठदने ठत्रवारम एकचमसमात्रम ्
उष्णजले न ग्रहीतव्यम।्
राजीवः - …………………………………………… ।
वैद्यः ु आगमनस्य आव‍यकता एव न भठवष्यठत । स्वास्थ्यं प्रठत भठवष्ये
- पन:
ु ।्
जागरुकः भव। आरोग्यं परमं सिम
राजीवः - धन्यवादः। प्रर्माठम।

13. ् च्छे
“भारतीयााः कृ षकााः” इन्द्रत न्द्रर्षयमन्द्रर्कृ त्य पञ्चर्ाक्यन्द्रमतम अि ु द ं न्द्रलखत। 1×5=5
(मञ्जूषाप्रदत्तपदािां सिायता अपेन्द्रक्षता चेत गृ ् िीतव्या अन्यथा स्वयं न्द्रचन्तन्द्रयत्वा
्
स्वतन्त्ररूपेण लेन्द्रखतव्यम।)
मञ्जूषा-
अन्द्रि, अिाकम, ् र्षावजलम, ् बीजान्द्रि, कृ न्द्रषक्षेत्रषे ,ु पशर्ाः, अन्िम, ् न्द्रचन्तिीयदशा, च,
कृ षकााः, र्पन्द्रत, आर्न्द्रु िकसार्ि याः, सर्वकाराः, र्िाभार्ेि, पन्द्ररश्रमम, ् कत्तवव्यम, ् रक्षणम।्
अथवा
ु कुरुत -(के वलं वाक्यपञ्चकम)्
ठनम्नठलठितवाक्येष ु के षाञ्चन पञ्चवाक्यानां संस्कृतेन अनवादं 1×5=5
1. पिले भारत न्द्रर्श्र्गरु किलाता था।
India was formerly called Vishwaguru.
2. राजिाि र्ीरों की जन्मदान्द्रयिी भून्द्रम िय।
Rajasthan is the birthplace of heroes.
3. सान्द्रित्य में समाज प्रन्द्रतन्द्रबन्द्रम्बत िोता िय।
Society is reflected in literature.
4. थोड़ा जाििे र्ाला व्यन्द्रक्त िी न्द्रिरन्तर बोलता रिता िय।
Only a man with little knowledge speaks continuously.
5. ु
गणर्ाि ् क्त िी गण
व्यन्द्र ु को जािता िय।
Only the learned can perceive the meritorious.
6. मााँ बच्चे से प्यार करती िय।
A mother loves her child.
7. इसका प्रयास न्द्रिश्चय िी प्रशंसिीय िय।
His/Her effort is certainly praiseworthy.

9

पठितावबोधनम ्
14. ्
अधोठलठितं गद्यांर् ं पठित्वा तदाधाठरतान प्रश्नान ् स्कृतेन उत्तरत –
सं 3
परा ु संज्ञो राजा ठचरं प्रजाः पयशपालयत।् तस्य वाधशक्य े भोज इठत पत्रः
ु धाराराज्ये ठसन्धल ु
ु ामात्यानाहूयानजं
समजठन। सः यदा पञ्चवार्षषकस्तदा ठपता ह्यात्मनो जरां ज्ञात्वा मख्य ु मञ्ज
ु ं
महाबलमालोक्य पत्रंु च बालं संवीक्ष्य ठवचारयामास यद्यहं राज्यलक्ष्मीभारधारर्समथं
ु
सहोदरमपहाय राज्यं पत्राय प्रयच्छाठम, तदा लोकापवादः। अथ वा बालं मे पत्रंु मञ्ज
ु ो
ु
राज्यलोभाठद्वषाठदना मारठयष्यठत तदा दत्तमठप राज्यं वृथा पत्रहाठनवं र्ोच्छेदश्च इठत ठवचायश
ु ाय दत्त्वा तदुत्सङ्गे भोजमात्मानं मम
राज्यं मञ्ज ु ोच। ततः क्रमाद ् राजठन ठदवङ्गते
शु ो मख्य
सम्प्राप्तराज्यसम्पठत्तमञ्ज ु ामात्यं बठु िसागरनामानं व्यापारमद्रु या दूरीकृ त्य तत्पदेऽन्यं
ठनयोजयामास। अथ कदाचन सभायां ज्योठतः र्ास्त्रपारङ्गतः कश्चन ब्राह्मर्: समागम्य
्
राजानम आह - देव! लोकाः मां सवशज्ञ ं कथयठि। तठिमठप यथेच्छं पृच्छ।
(अ) एकपदेन उत्तरत - (के वलं प्रश्नद्वयम)् ½×2=1
ु
(i) राज्ञः पत्रस्य नाम ठकम?्
(ii) राजा कस्मै राज्यभारं दत्तवान ?्
(iii) सभायां ज्योठतः र्ास्त्रपारङ्गतः काः समागताः?
(आ) पूण वर्ाक्येि उत्तरत – (के र्लं प्रश्न यकम )् 2×1=2
ु ामात्यािाहूय तक न्द्रर्चारयामास?
(i) राजा मख्य
वु ाः न्द्रकमकरोत?्
(ii) सम्प्राप्तराज्यसम्पन्द्रत्तमञ्ज

15. ्
अधोठलठितं पद्यं पठित्वा तदाधाठरतान प्रश्नान ् स्कृतेन उत्तरत -
सं
स्वायत्तमेकान्तगणं ु न्द्रर्र्ात्रा न्द्रर्न्द्रिर्णमतं छादिमज्तायााः।
न्द्रर्शेषताः सर्वन्द्रर्दां समाजे न्द्रर्भूषणं मौिमपन्द्रण्डतािाम॥्
(अ) एकपदेि उत्तरत - (के र्लं प्रश्नद्वयम)् ½×2=1
(i) मौिं के ि न्द्रर्न्द्रिर्णमतम ?्
(ii) अपन्द्रण्डतािां कृ ते मौिं न्द्रकम?्
(iii) के षां समाजे मौिं भूषणम ?्
(आ) पूण वर्ाक्येि उत्तरत - (के र्लं प्रश्न यकम)् 1×2=2
ु न्द्रर्र्ात्रा न्द्रर्न्द्रिर्णमतम?्
(i) कीदृशं गणं
(ii) मौिमपन्द्रण्डतािां कुत्र न्द्रर्भूषणम ?्

10

16. ्
अधोठलठितं नाट्ांर् ं पठित्वा तदाधाठरतान प्रश्नान ् स्कृतेन उत्तरत –
सं 3
ु रोठदतव्ये काले सौठमठत्रर्ा धनग
सीता - आयशपत्र! ु हृ श ीतम।् अपूवःश िल्वस्यायासः।
रामः ु
- सठमत्रामातः! ठकठमदम?्
लक्ष्मर्ः - कथं कथं ठकठमदं नाम।
ु र्ोच्यासन े नृप।े
क्रमप्राप्ते हृते राज्ये भठव
इदानीमठप सन्देहः कक क्षमा ठनमशनठस्वता॥
रामः ु
- सठमत्रामातः! अस्मद्राज्यभ्रंर्ो भवत उद्योगं जनयठत। आ: अपठण्डत: िलु
भवान।्
्
भरतो वा भवेद ् राजा वयं वा नन ु तत समम।्
यठद तेऽठस्त धन‍लाघा ु स राजा पठरपाल्यताम॥्
लक्ष्मणाः – ि शक्िोन्द्रम रोषं र्ारन्द्रयतम ु ।् भर्त ु भर्त।ु गच्छामिार्त।् (प्रन्द्रिताः)
(अ) एकपदेन उत्तरत - (के वलं प्रश्नद्वयम)् ½×2=1
(i) रोन्द्रदतव्ये काले सौन्द्रमन्द्रत्रणा तक गृिीतम?्
(ii) रामस्य राज्यभ्रंशाः लक्ष्मणस्य तक जियन्द्रत?
(iii) लक्ष्मणाः कं र्ारन्द्रयतं ु ि शक्िोन्द्रत?
(आ) पूर् शवाक्येन उत्तरत - (के र्लं प्रश्न यकम)् 2×1= 2
्
ु लाघा अठस्त चेत लक्ष्मर्ः
(i) धन‍‍ कक पठरपाल्यताम?्
(ii) रामः लक्ष्मर्ं कक बोधयठत?

17. ु न्द्रलखत –
अर्ोन्द्रलन्द्रखतस्य पद्यस्य भार्ाथं मञ्जूषाप्रदत्तपदयाः पूरन्द्रयत्वा पिाः ½×4=2
इदमद्य मया लब्धन्द्रममं प्राप्स्ये मिोरथम।्
ु विम॥्
इदमिीदमन्द्रप मे भन्द्रर्ष्यन्द्रत पिर्
भार्ाथ वाः –
् ढाः अज्ािन्द्रर्मोन्द्रिताः जिाः (i) ………… भर्न्द्रत, न्द्रकन्द्रञ्चद ्
श्रीकृ ष्णाः कथयन्द्रत यत मू
अल्पमन्द्रप प्राप्य (ii)………..… भर्न्द्रत यत ् अद्य मया इदं प्राप्तम ् अताः अिम ्
अन्यम ् अन्द्रप स्वमिोरथं शीघ्रमेर् (iii) …..…………. यत ् न्द्रकन्द्रञ्चद ् मम अन्द्रि
तत त् ु मम अन्द्रि एर् परम अन्यत
् ् (iv)…………..… च मम एव भठवष्यठत।
सर्ं
मञ्जूषा –

प्राप्त ं ु समथवाः, अन्द्रतलोलुपाः, र्िमयश्र्यवम, ् आत्मान्द्रभमािी।

11

अथवा

् द्ध
प्रदत्त-भार्ाथ वत्रयात श ु ं भार्ाथं न्द्रचत्वा न्द्रलखत- 1×2=2
(क) ‘दीघ वप्रयासिे कृ तं र्ि ु न्द्रिमेषमात्रेण न्द्रर्िाशं भजेत।’्
(i) बहुप्रयत्नेि सान्द्रर्तं र्ि ु न्द्रर्िाशं गच्छन्द्रत।
(ii) मिता प्रयत्नेि सान्द्रर्तं कायं क्षणमात्रेण न्द्रर्िश्यन्द्रत।
(iii) अन्द्रत प्रयत्नेि कृ तं कायं भजिं करोन्द्रत।
ु दोषेष ु यत्नाः समिाि
(ख) ‘सून्द्रक्तरसं न्द्रर्मच्य ु ्
खलािाम ।’्
ु
(i) दुष्टािां प्रयासाः सर्चिं ु ष ु भर्न्द्रत।
त्यक्त्वा दोषेष/व्यसिे
ु
(ii) सज्जिािां सर्चिं त्याज्यं भर्न्द्रत।
्
(iii) खलाः िराः दुष्टताम आचरन्द्रत।

18. अधोठलठित-अन्वये ठरक्तस्थानाठन पूरयत - ½×4=2

शयशर्ेऽभ्यिन्द्रर्द्यािां यौर्ि े न्द्रर्षययन्द्रषणाम।्
ु
र्ाद्धवके मन्द्रु िर्ृत्तीिां योगेिान्ते तित्यजाम ्
॥
अन्वयाः –
शयशर्े (i) ………..…..…. (रघर्ंु न्द्रशिां) यौर्िे (ii) ………………. र्ाद्धवके
्
(iii) …………...अन्ते योगेि (iv) ..................... (रघूणाम अन्वयं र्क्ष्ये)।
अथर्ा
प्रश्नपत्रात न्द्र् भन्नं पाठ्यपिकस्य
ु श्लोकमेकं न्द्रलन्द्रखत्वा तस्य भार्ाथं न्द्रलखत- 2x1=2

19. ‘क’ िम्भस्य र्ाक्यांशस्य ‘ख’ िम्भस्य र्ाक्यांशिे सि मेलिं कुरत - ½×4=2
‘क’ िम्भाः ‘ख’ िम्भाः
(i) परीक्षाथवमद्यु तोऽन्द्रि (क) पत्न्ााः सियोगाः अन्द्रिर्ायवाः।
(ii) लक्ष्म्ााः रक्षाथवम ् (ख) मम सखीन्द्रर्चारााः।
(iii) अठप श्रतु ाः भवठभः (ग) अिन्तपारो गभीरि।
(iv) ज्ािोदन्द्रर्ि ु (घ) गृििाश्रमप्रयोगशालायाम।्

------------------ ------------------

12