Page 1
वार्षिक-पाठ्यक्रम: सत्रम–् 2023-24
कक्षा– अष्टमी र्वषयः–संस्कृतम्
पाठ्यवस्तु अर्िगमोद्देश्यार्ि सहायकशैर्क्षक–अिुदेशाः अर्िगमसम्प्रार्तः
-श्लोकानाां -सस्िरगायनम,् श्लोकान्ियः, -सांस्कत तभाषायाां वस्ितानाां
गायनक्षमताया: विकास: शब्दािथवििेचनम,् भािस्पष्टीकरणम।् विविधमल्ू याधाररतानाां श्लोकानाां
। -श्लोकाधाररत–प्रश्नोत्तराणामभ्यासः ज्ञानम् ।
-श्लोके आगतानाां कततथपदानाां वियापदानाां
-पाठ्यपस्ु तके पयाथयपदानाां विलोमपदानाां विशेषण- -जीिनानुभिे
रथम: पाठ:- वस्ितनीवतश्लोकानाां विशेष्यपदानाां च चयनम।् नैवतकमल्ू यानाां सांस्कत तश्लोकोद्धरणस्य
सभ
ु ार्षतार्ि गणु ािबोधस्य विस्तार: । वनदेश:। कौशलसपां ादनम।्
-श्लोकलेखिम् – पाठे र्स्थतािां
श्लोकािां कण्ठस्थीकरणम् ,
लेखिाभ्यासश्च।
- -छात्राः लघिु ाक्यानाां
-छात्रेषु किाकिन- आदशथिाचनम,् अनिु ाचनम,् कावठन्यवनिा रचनाभ्यासे वनपणु ाः भिवन्त।
कौशलस्य विकास: रणम,् शब्दािथज्ञानां, वलङ्गज्ञानम्
र्ितीयःपाठः अभ्यासकायथम् च।
- “र्िलस्य -पाठे वस्ितस्य -पाठे आगतानाां कततथपदानाां, वियापदानाां,
वाणी ि चातयु थगणु स्य अव्ययपदानाां,पयाथयपदानाां विलोमपदनाां च
कदार्प मे ज्ञानप्रदानम् । चयनम।् नैवतक- मल्ू यानाां वनदेश:।
श्रुता” ❖ िातुरूपार्ण– गम,् अस,् पा (लट्-
-सांस्कत त सावित्यां प्रवत ऌट्-लोट्-लङ्-विवधवलङ्-लकारे ष)ु ।
अनरु ागोत्पादन ।
❖ पुिरावतििम–् षष्ठी–सप्तमीकक्षायाां
पवठताः लकाराः पररवशष्टेन पनु ः
आितथयन्त।ु षष्ठी–कक्षायाः पररवशष्टात्
1
Page 2
पठ्, गम,् स्िा धातरूु पाणाम् अभ्यासः।
सप्तमी–कक्षायाः पररवशष्टात्
धातरूु पाणाां– कत ,चर,् िस,् पा धातनू ाां
आित्तथनम।्
आदशथिाचनम,् अनिु ाचनम,् शब्दािाथः
❖ छात्रेषु सरलािाथः अभ्यासकायथम् च। -छात्राः आधवु नक-यन्त्राणाां
गद्यपठनक्षमताया: विषयेण सि सांस्कत तभाषायाः
विकास: । गर्तर्वर्िः–एटीएम मध्ये कुत्र िैज्ञावनकपक्षेन पररवचताः
सांस्कत तभाषायाां वनदेशाः प्राप्निु वन्त इवत भिवन्त।
ततृ ीयः ❖ वनबांधलेखनक्षमता लेखनीयम।
्
पाठः - या: विकास:।
❖ सङ्गणके किां सांस्कत तभाषा उपयोगी?
“र्िजी ❖ निीनयन्त्राणाां इवत पञ्चिाक्येषु लेखनीयम।्
भारतम”् सांस्कत ते नामावन
एिञ्च व्याििाररक- ❖ पाठे आगतानाां नतू नशब्दानाां
अनप्रु योगस्य पररचयः अिथज्ञानम्िाक्यप्रयोगश्च। -सवन्धपदप्रयोगे वनपणु ाः भिवन्त।
सामर्थयथसांपादनम।् ❖ सर्धि: - दीघथसवन्ध:,गणु सवन्ध:
❖ पिु रावतििम–् सवन्धपाठनात् प्राक्
षष्ठी–सप्तमीकक्षायाां पवठत–
िणथसांयोजन–िणथविच्छे द–प्रवियायाः
पनु राितथनम् ।
चतुथि: पाठ:
-सांस्कत ते गीतगायन- गीतस्य गवत -यवत-लय-भािावभनय- आरोि-अिरोिपिू थकां गवत-यवत-
-
कौशलस्य विकास: । अनसु ारां सस्िरगायनाभ्यास:, श्लोकानाां लय-भािावभनय- पूिथकां
सदैव पुरतो
र्ििेर्ह -सांस्कत ते गीतस्य भािािथस्य ज्ञानम,् वलांगज्ञानम,् सांस्कत तगीतगायनस्य सामर्थयथम् ।
चरणम् भािग्रिण क्षमताया: अभ्यासकायथञ्च । यटू ् यबू वलांक-
अवभिधथनम् । लोट्- विवधवलांगलकारपदानाम् https://youtube.com/watc
-नतू नशब्दानाां ज्ञानां अभ्यास:। h?v=msVIo-
अनप्रु योगञ्च । LTJp4&feature=share
2
Page 3
-सस्ां कत त भाषायाम् -आदशथिाचनम,् अनिु ाचनम,् -आरोि-अिरोि:
पञ्चम: पाठ: अवभनयशैल्या: कावठन्यवनिारणम,् शब्दािथज्ञानां, पिू थकां गवत-यवत-लय-
कण्टके िैव अिगमनम।् वलङ्गज्ञानम् अभ्यासकायथम् च। भािावभनय- पिू थकां
कण्टकम् सांस्कत तगद्यपठनस्य सामर्थयथम् ।
सांस्कत ते किापठन- -पाठे आगतानाां कततथपदानाां, वियापदानाां,
कौशलस्यावभिधथनम् । अव्ययपदानाां, पयाथयपदानाां विलोमपदनाां
च चयनम।् नैवतक- मल्ू यानाां वनदेश:।
पाठे वस्ितानाां मल्ू यानाम्
अिगमनां व्यििाररके
जीिने अनप्रु योग: ।
-सांिादानाां भािानक ु ूल
पठनस्यभ्यास:। -सिां ादशैल्याम् आदशथिाचनम,्
िवमः पाठः - -सस्ां कत ते नाट्यशैल्या: अनिु ाचनम,् अभ्यासकायथम,् -भावषकक्षमतायाः ितवद्धः
“सत- पररचय:। नैवतकमल्ू यानाां वनदेश:। आत्मविश्वासश्च।
भर्गधयः” -पाठे वस्ितसप्तभवगनी ❖ अपर्ठतगद्ांशः- एकपदेन,
प्रदेशस्य विशेषताां प्रवत पणू थिाक्येन यिावनदेशां िा
अवभज्ञताया: िधथनम् । प्रश्नोत्तराणाम् अभ्यासः कारणीयः।
-पत्रे सरलसांस्कत त-
भाषायाां -मजां षू ाया:सिायतया सरलपत्र- -मजां षू ाया: सिायतया सरलपत्र-
पत्रलेखिम् भािावभलेखनस्य लेखनस्याभ्यास:। लेखनस्य सामर्थयथम् ।
अभ्यास: ।
● मध्यावर्ि: पाठ्यक्रमस्य पुिरावृर्ि: ।
● पाठ्यक्रम: 15 र्सतम्प्िर 2023 पयिधतं पण
ू ं कारणीयम् ।
मध्यावर्ि-परीक्षा
पाठ– अर्िगमोद्देश्यार्ि र्वषयवस्तु अर्िगगमसम्प्रार्तः
पररचयः
3
Page 4
सस्िरगायनम,् श्लोकान्ियः,
दशमः -सांस्कत तश्लोकानाम् शब्दािथवििेचनम,् भािस्पष्टीकरणम।् -सदाचारस्य ज्ञानां
पाठः - उच्चारणक्षमताया: प्राप्नोवत।
“िीर्त- विकास: । श्लोकाधाररत–प्रश्नोत्तराणामभ्यासः -छात्रः सत्यमागथरतः
िविीतम”् ,वशष्ट: ,अवभिादनशीलः
-श्लोकस्यािथस्य ज्ञानां श्लोके आगतानाां कततथपदानाां वियापदानाां ,आज्ञाकारी च भिवत।
एिञ्च जीिने अनुप्रयोग: । पयाथयपदानाां विलोमपदानाां विशेषण-
विशेष्यपदानाां च चयनम।् नैवतकमल्ू यानाां -श्लोकािथव्याख्याकरणे
-श्लोके वस्ितानाां मल्ू यानाम् वनदेश:॥ समिथः भिवत।
अिबोध: एिञ्च
सावित्यानरु ाग: । अिुरयुक्तव्याकरणम् - कारकपररचयः। -नतू नशब्दान् ज्ञात्िा तेषाां
विभविप्रयोगस्य सामान्यवनयमाः। िाक्यप्रयोगे समिथः
भिवत।
एकादशः अभ्यासकायथम।् नैवतकमल्ू यानाां वनदेश:। िाक्यवनमाथणस्य क्षमताय ाः
पाठः - -सांस्कत ते ितवद्धः।
❖ विशेष्य-विशेषणशब्दानाां मेलनम।्
गद्यपठन-क्षमताया: वकम,् तत् इवत सिथनामशब्दस्य वत्रषु
“सार्वत्री विकास:। वलङ्गेषु सिथविभविषु च प्रयोगः
िाईफुले” अभ्यासश्च।
-नतू न सांस्कत तपदानाां
पररचय:। वाक्यमेलिम् – कतत-थ कमथ-विया-यग्ु म-
पदावन।
स्त्रीवशक्षा–विषयकं
सम्प्रत्ययानाां ज्ञान- प्रदानम।्
-सांस्कत ते अवभनय
िादश:पाठ:- शैले:पररचय: सांपादनम् । -सांिादशैल्याम् आदशथिाचनम,् -भािानसु ारे ण सांिादानाां
क: रक्षर्त क: अनिु ाचनम,् अभ्यासकायथम,् भािानक ु ू लां
रर्क्षत: -छात्राणाां सिां ादपठन - नैवतकमल्ू यानाां वनदेश:। िाचनाभ्यास:।
कौशलस्य अवभिधथनम्
-पाठस्य कें द्रीयभािान म् -गवत-यवत-भािानसु ारे ण सांिादानाां -अिाथिगमनञ्च ।
अवभगमनम।् पाठनभ्यास:।
4
Page 5
-पाठस्य सिाथि:थ , अभ्यासकायथञ्च ।
-सस्ां कत ते गद्यपठन एिञ्च -आदशथिाचनम,् अनिु ाचनम,् सस्ां कत तभाषायाां वनवितां
शद्ध
ु ोच्चारण-कौशलस्य अभ्यासकायथम।् विशालसावित्येन
चतुदिशः सांपादनम् । पररवचताः भिवन्त।
पाठः - -प्राचीनभारते विज्ञानस्य समतवद्धकिनम्
“आयिभटः” -प्राचीने भारतीय तिा नैवतकमल्ू यानाां वनदेश:।
ज्योवतषचायथ: आयथभटस्य
पररचय: । ❖ र्चत्रािाररतररक्तस्थािपूर्ति:–
लघ–ु सरल–िाक्यप्रयोगेन
-प्राचीन भारतीय वचत्राधाररतिाक्यपवू तथः विधेया।
ज्योवतविथज्ञान सम्बद्ध-
तर्थयानाां ज्ञानम्
● पाठ्यक्रमं 31 जिवरी 2024 पयिधतं पूणं कारणीयम् ।
● पाठ्यपुस्तकम-् रुर्चरा (तृतीयो भाग:)
● वार्षिकपरीक्षादृष्ट्या सकलपाठ्यक्रमस्य पुिरावृर्ि: ।
● वार्षिकपरीक्षा सकलपाठ्यक्रमात् भर्वष्यर्त ।
वार्षिक-परीक्षा
5