Page 1
Class 10 Sanskrit Sample Paper 2023
Page 2
अभ्यास-प्रश्नपत्रम् (2022-23)
कक्षा - दशमी
विषय – सस्ं कृ तम् (122)
समय-होरात्रयम् वािषर्क परी�ा अङ् का:-80
सामान्यविदेशा :
➢ अस्मिन् प्रश्नपत्रे प्रश्ना: सस्ति ।
➢ अस्मिन् प्रश्नपत्रे चत्वार: खण्डा: सस्ति ।
➢ उत्तरलेखनाि् पूवं प्रश्नक्रिाांक: अवश्यां लेखनीय: ।
➢ उत्तरास्ि सांमकृ िेन एव लेखनीयास्न ।
प्रश्नपत्र-मवरुपि्-
• खण्ड: (क) अपवितािबोधिम् – 10 अङ् का:
• खण्ड: (ख) रचिात्मक – काययम् - 15 अङ् का:
• खण्ड: (ग) अिुप्रयुक्त- व्याकरणम् – 25 अङ् का:
• खण्ड: (घ) पवितािबोधिम् - 30 अङ् का:
प्रश्न -1 अधोविवखतं गद्ांशं पवित्िा प्रदत्तप्रश्नािां उत्तरावण संस्कृ तेि विखत- 10
राजमथानां क्षेत्रफलदृष्ट्या भारिमय बृहत्ति: राज्य: अस्मि ।अमय राजधानी जयपुरि् अस्मि ।अमय नगरमय िुख्यिागगषु
स्नस्िगिास्न भवनास्न स्कस्चचि रक्तवस्िगयास्न, अिः अमय अपरां नाि “गुलाबी नगरी” इस्ि प्रस्सद्धि् । जयपुरमय
वामिुकार: स्वद्याधर -शास्त्री आसीि् । 1727 ििे वषे िहाराजा- सवाई -जयस्सांह नृपेि अमय नगरमय मथापना कृ िा ।
अमय पूवगस्िस्श सूयगिांस्िरि् गालवऋषे:च आश्रि: अस्मि । िध्ये “जांिर - िांिर” वेधशाला अस्मि ।यत्र खगोलस्वज्ञानमय
स्वद्यास्थगन: शोधां कुवगस्ति । उत्तरे आिेर- राजभवनां स्वश्वप्रस्सद्धां अस्मि। 2013 ििे वषे आिेर राजभवनां यूनेमको इस्ि
पररषि् “स्वश्वधरोहर” इस्ि घोस्षिि् अकरोि् ।
अ- एकपदेि उत्तरत (के ििं प्रश्नद्वयम्) 1x2=2
i. भारिमय बृहत्ति: राज्य: क:?
ii. राजमथानमय राजधानी कुत्र अस्मि?
iii. जयपुरनगरमय मथापना कस्मिन् वषे अभवि्?
आ- पण
ू यिाक्येि उत्तरत-(के ििं प्रश्नद्वयम्) 2 x 2 = 4
I. स्कि् “स्वश्वधरोहर” इस्ि घोस्षिि्?
II. जयपुरमय पूवगस्िस्श स्कि् अस्मि?
III. जयपरु मय वामिक ु ार क: आसीि् ?
Page 3
इ-अस्य अिुच्छे दस्य कृ ते उपयुक्तं शीषयकं सस्ं कृ तेि विखत- (1)
ई – यथाविदेशम् उत्तरत –(के ििं प्रश्नत्रयम्) 1x3=3
1.“खगोलस्वज्ञानमय स्वद्यास्थगन: शोधां कुवगस्ति” इस्ि वाक्ये स्क्रयापिां स्कि्?
A. कुवगस्ति C.स्वद्यास्थगन:
B. शोधां D .खगोलस्वज्ञानमय
2.“राज्य” इस्ि स्वशेष्यपिमय स्वशेषिपिां स्कि्?
A. अस्मि C. भारिमय
B. बृहत्ति: D. राजमथानि्
3.राज्ञा इस्ि पिमय स्कां पयागयपिां गद्याांशे प्रयुक्ति्?
A. नृपेि B.नगरमय
C. िध्ये. D.अमय
4.“अकरोि्” इस्ि स्क्रयापिमय किृगपिां स्कि्?
A.घोस्षिि् B.आिेर
C.पररषि् D.राजभवनि्
खण्ड -ख
रचिात्मकं काययम् (15अङ् का:)
प्रश्न -2 वमत्रं प्रवत अधोविवखतं पत्रं मंजूषापद सहायतया पूरवयत्िा पुिः विखत- 1/2 x 10= 5
िहाराज-सांमकृ ि-स्वद्यालय:
छात्रावास:
स्िस्थ: ………...
स्प्रय स्ित्र! …1………….
समनेहां निमिे ।
अत्र सवं कुशलि् । भवान् अस्प कुशली इस्ि ितये । गिसप्ताहे अमिाकां…2…………….. सांमकृ ि- सांभाषि-
स्शस्वरि्………3…… आसीि् । िशस्िनास्न यावि् वयां समां कृ ि- सभां ाषिमय………4…….. अकुिग: । ित्र
लघुनास्िकाया:………5………….. अस्प अभवि् ।अहां िु स्विषू कमय………6……… कृ िवान्, सवेजना:
हस्सत्वा………7………. अकुवगन् ।अहि् इिानीं सवगिा सांमकृ िेन एव………8…….. । भवान् अस्प सांमकृ िेन
सभां ाषिमय………9…….. करोिु ।स्पिरौ………10…………. प्रिािाचजस्लां स्नवेियिु ।
भवि: स्ित्र
कश्यप:
Page 4
मञ्जूषा
अभ्यासि्, अस्भनयि्, स्वद्यालये, प्रस्ि, सौरभ!, अस्भनय:, करिलध्वस्नि्, आयोस्जिि्, विास्ि, अभ्यासि्
प्रश्न -3 प्रदत्तवचत्रं दृष्ट्िा मज
ं षू ायां प्रदत्तशब्दािां सहायतया पञ्चिाक्यवि सस्ं कृ तेि विखत- 1 x 5 = 5
मञ्जषू ा
पङ् के -उत्पतन:, किलि्, राष्रीय- पुष्पि्, कोिलि्, जलज:, िडागेषु, सिुां रि्, रक्त- नील- पीिविेषु, शोभायिानि्, सज्जायाि्,
, िेवानाि्
अथिा
मंजूषाप्रदत्तशब्दािां सहायतया विम्िविवखतं विषयम् अवधकृ त्य न्यूिावतन्यूिं पंचवि:संस्कृ तिाक्यै: एकम् अिुछेदं
विखत- 1 x 5 = 5
Page 5
“जिम् एि जीििम्”
मञ्जूषा
जलि्, जीवनमय, अतनास्न, फलास्न, मनानाय, कृ स्षकाये, स्सचचनि्, आधार:, िहत्वपूिगि्
प्रश्न -4 अधोविवखतावि िाक्यावि सस्ं कृ तिाषया अिद्
ू विखत- (के ििं िाक्यपञ्चकम्) 1 x 5 =5
I. सांमकृ ि भाषा स्वश्व िें प्रस्सद्ध है । Sanskrit language is famous in the world.
II. हि खेलने नहीं जाएांगे । We will not go to play.
III. चद्रां गप्तु भारि का राजा था । Chandragupta was the king of India.
IV. िैंने स्ित्र को पत्र स्लखा । I write a letter to a friend.
V. स्हिालय सभी पवगिों िें ऊांचा है । Himalaya is the highest of the all mountains.
VI. उसके स्वद्यालय के चारों ओर वृक्ष है । There are trees around his her school.
VII. स्ित्रों! िुि सब पढो। Friends you all read.
खण्ड ग
अिुप्रयुक्तव्याकरणम् (25अङ् का:)
प्रश्न -5 अधोविवखतेषु िाक्येषु रेखांवकतपदेषु संवधं संवधच्छे दं िा कुरुत- (के ििं प्रश्नचतुष्ट्यम्) 1 x 4 =4
I. सस्विा रक्त:+चामििये िथा ।
II. आरस्क्षिा यिक्त
ु ां िि् विगयास्ि।
III. नय िाि् अमिातनगराि् ।
IV. िानवाय जीवनां कािये नो जीवन+ िरिि्।
V. कुसुिावस्ल: सिीरचास्लिा मयातिे वरिीया।
प्रश्न -6 अधोविवखतिाक्येषु रेखांवकतपदािां समासं विग्रहं िा प्रदत्तविकल्पेभ्य: वचत्िा विखत – (के ििं
प्रश्नचतष्टु ् यम्) 1 x 4 =4
I . सिलां धरािलां जािि् ।
क ) िलेन सस्हिि् ख ) स िलां
ग) सहां िलि् घ) िैल सस्हिि्
Il. िेहस्मथिो िेहमय स्वनाशनाय ।
क) िेहनाशाय ख) िेहस्वनाशि्
ग )िेहस्वनाशनाय घ) िेहां स्वनाशाय
III. शरीरमथो िहान् ररपु: ।
क) शरीरां स्मथि: ख) शरीरे स्मथि:
Page 6
ग )शरीर मथो घ) शरीरे ि मथो
IV. ििेवाहू: िहात्िान: ।
क )िहान् आत्िा येषाि् ख) िहा आत्िान:
ग) िहा आत्िा घ) िहि् आत्िन:
V. िि: प्रस्वशि: कुशश्च लवश्च ।
क) कुशलवि् ख) कुश:लव:
ग) कुशा लव: घ) कुशलवौ
प्रश्न -7. अधोविवखतिाक्येषु रेखांवकतपदािां प्रकृ वत-प्रत्ययौ संयोज्य वििज्य िा उवचतम् उत्तरं
विकल्पेभ्य: वचत्िा विखत – (के ििं प्रश्नचतुष्ट्यम्) 1 x 4 =4
1. सित्वस्िस्ि िथ्यि: ।
क) स+ित्व ख) सि्+त्व
ग) सि्+क्त्वा घ)सि्+त्व
II. जननी िल्ु यवत्सल+ िाप् ।
क) िल्ु यवत्सलि् ख) िल्ु यवत्सला
ग) िल्ु यवत्सलाि् घ) िुल्यवत्सलय
III. पाषाि +ङीप् सभ्यिा स्नसगे ।
क) पाषािी ख) पाषाि:
ग) पाषािाि् घ) पाषािि्
IV. अवक्र+िल् यथा स्चत्ते ।
क) अवक्रिा ख) अवक्रिि्
ग) अवक्रा घ) अवक्र:
V. प्रथििविीिाग वसिु िीि् ।
क) वसु + िल् ख) वसु + ििुप्
ग) वसु + िीि् घ) वसु + त्व
प्रश्न -8 िाच्यािुसारम् उवचतपदै: ररक्तस्थािावि पूरवयत्िा अधोविवखतं संिादं पुिः विखत- (के ििं
प्रश्नत्रयम्) 1 x 3 =3
I. ………….सत्यि कस्थिि् ?
क) त्वया ख)युवयो:
Page 7
ग) त्वि् घ)यूयि्
II. काक: स्पकमय सांिस्िां ……।
क) पाल्यिे ख)पास्लिि्
ग) पालयस्ि घ)पालयि:
III. …………….कोsस्प खग एव वनराज: किुगस्िष्यिे मि।
क) सवै:खगै: ख) सवै:खगान्
ग) सवै:खगा: घ) सवं खगै:
IV. ………………प्रवषग:सिजायि ।
क) िेघरवां ख) िेघरवाि्
ग) िेघरवै: घ) िेघरवेषु
प्रश्न -9 कािबोधकै : अधोविवखत -िाक्यावि पूरयत- (के ििं प्रश्नचतुष्ट्यम्) 1 x 4 =4
I. प्रािः(9:30)……………….. वािने प्राथगना ।
II. प्रािः(11:00)…………... वािने प्रस्ियोस्गिाया: आयोजनि् ।
III. िध्याह्ने(12:15)………….. वािने पाररिोस्षक- स्विरिि् ।
IV. अपराह्णे (1:45) …………...िुख्यास्िथे: भाषिि् ।
V. ििनिां रां(2:30)……………. वािने प्रीस्िभोजि् ।
प्रश्न -10 मञ्जूषायां प्रदतै: उवचतै: अव्ययपदै: अधोविवखत -िाक्ये षु ररक्तस्थािावि पूरयत – (के ििं प्रश्नत्रयम्)
1 x 3 =3
1. कुश: लव:………... प्रस्वशि: ।
2. स्कां वयि्…………. कुशलप्रश्नमय भाजनि् ।
3. अहि्………….. कुश इत्यात्िानां श्रावयास्ि ।
4. यत्र हरीस्ििा………….. शुस्च पयागवरिि् ।
मञ्जूषा
ित्र, अस्प ,अत्र ,च
प्रश्न -11. अधोविवखतिाक्येषु रेखाङ् वकत-अशुद्धपदाय उवचतं पदं वचत्िा िाक्यवि पुिः विखत-
(के ििं प्रश्नत्रयम्) 1 x 3=3
I. स: गृहमय स्नष्क्रम्य बस्हरागच्छि् ।
क) गृहौ ख) गृहाि्
Page 8
ग) गृहयो: घ) गृहौ
II. चौरमय पािध्वस्नां प्रबुद्ध: अस्िस्थ: ।
क) पािध्वस्न: ख)पािध्वनीनाि्
ग) पािध्वनौ घ) पािध्वस्नना
III. गुिी गिु ां जानस्ति ।
क) जानीि: ख) जानास्स
ग) जानास्ि घ) जानीव:
IV. िि: प्रस्वशि: प्रकृ स्ििािा ।
क) प्रस्वशस्स ख) प्रस्वशस्ि
ग) प्रस्वशाि: घ)प्रस्वष्यस्ति
खण्ड -घ
पवितािबोधिम् (30 अङ् का:)
प्रश्न -12.अधोविवखतं गद्ाश
ं ं पवित्िा प्रदत्तप्रश्नािाम् उत्तरावण सस्ं कृ तेि विखत- (5)
अस्मि िेउलाख्यो ग्राि: । ित्र राजस्सांह नाि राजपुत्र: वसस्ि मि । एकिा के नास्प आवश्यककायेि िमय भायाग बुस्द्धििी पुत्रद्वयोपेिा
स्पिुगगहृ ां प्रस्ि चस्लिा । िागे गहने वने सा एकां व्याघ्रां ििशग । सा व्याघ्रिागच्छतिां दृष्ट्वा धाष्टयागि् पुत्रौ चपेिया प्रहृत्य जगाि -
कथिेकैकशो व्याघ्रभक्षिाय कलहां कुरूथ ? अयिेकमिावि् स्वभज्य भज्ु यिाि् । पश्चाि् अतयो स्द्विीय: कस्श्चि् लक्ष्यिे । इस्ि श्रत्ु वा
व्याघ्रिारी कास्चस्ियस्िस्ि ित्वा व्याघ्रो भयाकुलस्चत्तो नष्ट: ।
अ .एकपदेि उत्तरत-( के ििं प्रश्नद्वयम्) 1 /2 x 2 =1
I. ग्रािमय नाि स्कि् ?
II. राजपुत्रमय नाि स्कि् आसीि् ?
III. को भयाकुलस्चत्तो नष्ट: ?
आ. पूणयिाक्येि उत्तरत—( के ििं प्रश्नद्वयम्) 1 x 2 =2
I. सा िागे स्कां ििशग ?
II. पश्चाि् स्कां लक्ष्यिे ?
III. बुस्द्धििी कां प्रस्ि चस्लिा ?
इ . विदेशािुसार उत्तरत--( के ििं प्रश्नद्वयम्) 1 x 2 =2
I. “गहने वने” अनयो: पियो: स्वशेषिपिां स्कि् ?
II. “पत्नी” इस्ि पिमय पयागयपिां स्कां प्रयक्त
ु ि् ?
III. “ििशग” इस्ि स्क्रयापिमय किृगपिां स्कि् ?
Page 9
प्रश्न -13. अधोविवखतं पद्ांशं पवित्िा प्रदत्तप्रश्नािाम् उत्तरावण संस्कृ तेि विखत-(5)
रे रे चातक! सािधाि मिसा वमत्र! क्षणं श्रूयता-
मम्बोधा: बहिो वह सवन्त गगिे सिेSवप िैतादृशा: ।
के वचद् िृवष्टविरार्द्ययवन्त िसुधां गजयवन्त के वचद् िृथा,
यं यं पश्यवस तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूवह वदिं िच: ।।
अ .एकपदेि उत्तरत-( के ििं प्रश्नद्वयम्) 1/2 x 2 =1
I. अम्भोिा: कुत्र सस्ति ?
II. के गजगस्ति ?
III. अम्भोिा: के न आद्रगयस्ति
आ. पण
ू यिाक्येि उत्तरत—( के ििं प्रश्नद्वयम्) 1 x 2 =2
I. अम्भोिा: कुत्र सस्ति ?
II. के वृथा गजगस्ति ?
III. कीदृशां वच: िा ब्रस्ू ह ?
इ . विदेशािुसार उत्तरत—( के ििं प्रश्नद्वयम्) 1 x 2 =2
I. “िीनां वच:”अनयो: पियो: स्वशेषिपिां स्कि् ?
II. “आकाशे” इस्ि पिमय पयागयपिां स्कां प्रयक्तु ि् ?
III. “गजगस्ति” इस्ि स्क्रयापिमय किृगपिां स्कि् ?
प्रश्न -14 .अधोविवखतं िाट् यांशं पवित्िा प्रदत्तप्रश्नािाम् उत्तरावण संस्कृ तेि विखत- (5)
काक: -आि् सत्यां कस्थिि् त्वया । वमिुिः वनराज: भस्विुां िु अहिेव योग्य: ।
स्पक: - (उपहसन) कथां त्वां योग्य: वनराज: भस्विुां, यत्र - ित्र का-का इस्ि ककग शध्वस्नना वािावरिि् आकुलीकरोस्ष । न रुपां न
ध्वस्न: अस्मि । कृ ष्िविं िेध्यािेध्यभक्षकां त्वाां कथां वनराजां ितयािहे वयि् ?
काक: -अरे ! अरे ! स्कां जल्पस्स ? यस्ि अहां कृ ष्िविग: िस्हग त्वां स्कां गोराङ् ग: ? अस्प च स्वमिृयगिे स्कां यि् िि सत्यस्प्रयिा िु जनानाां
कृ िे उिाहरिमवरूपा – “अनृिां विस्स चेि् काक: िशेि्” इस्ि प्रकारे ि अमिाकां पररश्रि: ऐक्यां च स्वश्वप्रस्सद्धि् । अस्प च काकचेष्ट:
स्वद्याथी एव आिशगच्छात्र: ितयिे ।
अ .एकपदेि उत्तरत-( के ििं प्रश्नद्वयम्) 1/2 x 2 =1
I. का का इस्ि ध्वस्न क: करोस्ि ?
II. काकमय विं स्कि् ?
III. कमय पररश्रि: स्वश्वप्रस्सध्ि:?
आ. पूणयिाक्येि उत्तरत—( के ििं प्रश्नद्वयम्) 1 x 2 =2
I. काक: कीदृशीं ध्वस्नां करोस्ि ?
II. अनृिां विस्स चेि् स्कां भवस्ि ?
Page 10
III. स्कां स्वश्वप्रस्थिि् ?
इ . विदेशािुसार उत्तरत—( के ििं प्रश्नद्वयम्) 1 x 2 =2
I. “स्वद्याथी” इत्यमय स्वशेषिपिां स्कि् ?
II. “असत्यि्” इस्ि पिमय पयागयपिां स्कां प्रयुक्ति् ?
III. “ितयिे” इस्ि स्क्रयापिमय किृगपिां स्कि् ?
प्रश्न -15 रेखांवकतपदावि आधृत्य प्रश्नविमायणं कुरुत (के ििं प्रश्नचतुष्ट्यम्) 1 x 4 =4
I. स्विूढधी: अपक्वां फलां भुङक्ते ।
II. जनके न सुिाय स्वद्याधनां िीयिे ।
III. वमिुिः आरक्षी चौर: आसीि् ।
IV. चौर: कारािडां ां लप्समयिे ।
V. सवे पस्क्षि: सज्जायै गतिुि इच्छस्ि ।
प्रश्न -16. मंजूषात:समुवचतपदावि वचत्िा अधोविवखतश्लोकस्य अन्िय पूरवयत्िा पुिः विखत – 1 x 4 =4
यत् प्रोक्तं येि के िावप, तस्य तत्िाथयविणयय: ।
कतुंु शक्यो ििेद्ेि, स वििेक इतीररत: ।।
अतवय: - येन………….. अस्प यि् प्रोक्तां िमय……………..येन किुं शक्य:…………..स:……………इस्ि ईररि: ।
मञ्जषू ा
भवेि्, के न , ित्त्वाथगस्निगय: , स्ववेक:
अथिा
मञ्जूषाया: सहायतया श्लोकस्य िािाथे ररक्तस्थािावि पूरवयत्िा पुिः विखत- 1 x 4 =4
अिक्रता यथा वचत्ते तथा िावच ििेद् यवद ।
तदैिाहु: महात्माि: समत्िवमवत तथ्यत: ।
भावाथग: -यथा अवक्रिा स्चत्ते……….., अवक्रिा यस्ि वास्च अस्प…………….. ििा एव…………….. िथ्यि:
ििेव…………….. इस्ि आहू: ।
मञ्जषू ा
िहात्िान:, सित्वि्, भवेि्, िथा
Page 11
प्रश्न -17 अधोविवखतं कथाशं समुवचत- क्रमेण विखत- 1/2 x 8 =4
I. तयायाधीश: आरक्षिे कारािडां ि् आस्िश्य िां जनां ससम्िानां िुक्तवान् ।
II. कश्चन स्नधगन: जन: भूरर पररश्रम्य स्कांस्चि् स्वत्ति् उपास्जगिवान् ।
III. तयायाधीश: आरस्क्षिि् अस्भयुक्ति् च िां शवां तयायालये आनेिुि् आस्िष्टवान् ।
IV. िौ तयायालये मव -मवपक्षां पुनः मथास्पिवतिौ ।
V. रक्षापुरुष: िि् अस्िस्थां चौरोSयि् इस्ि प्रख्याप्सय कारागृहे प्रास्क्षपि् ।
VI. स: स्पिा पुत्रमय रुग्ििाि् आकण्यग व्याकुल: जाि: पुत्रां द्रष्टटां च प्रस्मथि: ।
VII. स:पाश्वेस्मथिे ग्रािे रास्त्रस्नवासां किुं कस्श्चि् गृहमथां उपगि: ।
VIII. उभौ शवि् आनीय एकस्मिन् चत्वरे मथास्पिवतिौ ।
प्रश्न -18 अधोविवखतिाक्येषु रेखांवकतपदािां प्रसंगािुकूिम् उवचताथुं वचत्िा विखत (के ििं प्रश्नत्रयम्) 1 x 3 =3
I. एक: शरीरे ि िबु गल: जवेन गतिुि् अशक्तश्चासीि् ।
क) बलेन ख) कृ षके ि
ग) क्षेत्रेि घ) िीव्रगत्या
II. िे चक्षु: नािनी ििे ।
क) पािि् ख) नास्सका
ग) हमिौ घ) नेत्रि्
III. स्नधगन: जन: भूरी पररश्रम्य ।
क) क्षेत्रे ख) पररश्रिि्
ग) पयागप्ति् घ)अल्पि्
IV. िां तयायालयां नीिवान् ।
क) विस्ि ख) मथापयस्ि
ग) आगच्छस्ि घ) अनयि्