Edudel Syllabus 2025 Class 6 Sanskrit

वार्षिक–पाठ्यक्रमः कक्षा –षष्ठी
सत्रम–् 2024-25 र्वषयः–संस्कृ तम्

पाठ्यवस्तु सहायकशैक्षिक–अनुदेशााः अक्षिगम–उद्देश्याक्षन अक्षिगमसम्प्राप्तयाः गक्षतक्षवियाः
शब्दपरिचयः - I र्चत्रमाध्यमेन शब्दपरिचयः - चषक:, • पर्ु लिङ्गशब्दान् छात्राः • पर्ु लिङ्गशब्दान् वणिमािागीतम-् 2 यटू ् यबू –सहायतया र्शक्षणीयम।्
सौर्चकः, शनु कः इत्यादीनां जानीयःु , एतदथं र्शक्षकः सविनामशब्दान् कमिं र्वकसर्त सतु दि–सिर्स…..
प्रथमार्वभक्तौ र्त्रषु वचनेषु अभ्यासः। गर्तर्वध्याधारितं जानर्तत। • http://youtu.be/vij97ix2JwY;

अर्भनयमाध्यमेन सविनामपरिचयः – र्शक्षणं कुयाित् । • वणिर्नमािणर्वर्धं https://youtu.be/MIIqt8CiRQis;
एतत,् तत,् र्कम् इर्त एतेषां पर्ु लिङ्गे • संज्ञासविनामशब्दानां जानर्तत।
प्रथमार्वभक्तौ र्त्रषु वचनेषु अभ्यासः। परिचयः प्रदास्यर्त। • संज्ञा–

र्चत्राधारितरिक्तस्थानपर्ू ति: – तािः, • वणिसंयोजने वणिर्वच्छे दे सविनामशब्दानाम्
भलिक ू ः इत्यार्दर्चत्राणां बािाः छात्रान् र्नपणु त्वं पृथक्किणे नैपण्ु यं
नामिेखनं करिष्यर्तत। र्वधास्यर्त। प्राप्नवु र्तत।
पनु िाविोकनम-् वणिमािायाः
अभ्यासः।

1

शब्दरूपपरिचयः शब्दरूपार्ण – बािकः, िामः, िता, •र्क्रयापदपरिचयः - अस,् • धातरू ु पार्ण र्त्रषु • अकािातत–आकािातताः र्वर्वध धातरू ु पाणां
र्क्रयापदपरियः जि, अर्भनयमाध्यमेन कृ , खेि,् पठ्, धाव,् हस् वचनेषु जानर्तत। बोधनाय र्वर्वधर्क्रयानां गर्तर्वर्धमाध्यमेन बोधो
वाक्यिचनाभ्यासः, अभ्यासकायिम।् इत्यादीनां धातूनां िट्िकािे वाक्यर्नमािणे दक्षः कािर्यष्यर्त। पंस्त्र
ु ीनपंसु कर्िङ्गशब्दानाम्
प्रथमपरुु षे र्त्रषु वचनेषु भवर्त। उदाहिणेन बोधः काियेत।् यथा–नायकः, िजकः,
अभ्यासः। कपोतः, कतया वन, धन, इत्यादयः।
शब्दपरिचयः - II र्चत्रमाध्यमेन शब्दपरिचयः - दोिा, • आकािातताः र्वर्वध– स्त्रीर्िङ्गशब्दरूपार्ण अर्भनयमाध्यमेन सविनामपरिचयः – एतत,् तत,् र्कम्
घर्टका, चार्िका, चटका इत्यादीनां स्त्रीर्िङ्गशब्दानाम् सविनामशब्दरूपार्ण तथा इर्त एतेषां स्त्रीर्िङ्गे प्रथमार्वभक्तौ र्त्रषु वचनेषु
प्रथमार्वभक्तौ र्त्रषु वचनेषु अभ्यासः। उदाहिणमाध्यमेन बोधः जानर्तत। अभ्यासः।
कािर्यष्यर्त। यथा– वार्चका,
कतया, र्शर्क्षका इत्यार्द।
शब्दपरिचयः- III अर्भनयमाध्यमेन सविनामपरिचयः-तत,् • नपंसु कर्िङ्गशब्दान् छात्राः नपंसु कर्िङ्गशब्द- गर्तर्वधयः – अर्स्त, नार्स्त, आम,् न, र्कम्
एतत,् र्कम् इर्त नपंसु कर्िङ्गे जानीयःु , एतदथं र्शक्षकः रूपार्ण सविनाम- प्रश्नोत्तिाभ्यासः।
प्रथमार्वभक्तौ र्त्रषु वचनेषु अभ्यासः। गर्तर्वध्याधारितं र्शक्षणं कुयाित।् शब्दरूपार्ण र्चत्रमाध्यमेन शब्दपरिचयः - खर्नत्रम,् सत्रू म,् यानम,्
धातरू ु पार्ण वाक्यिचनाभ्यासः, अव्ययशब्दान् च ज्ञात्वा किवस्त्रम,् फिम,् भवनम् इत्यादीनां प्रथमार्वभक्तौ र्त्रषु
अभ्यासकायिम।् प्रयोगे समथाि: भवर्तत। वचनेषु अभ्यासः। अर्भनयमाध्यमेन र्क्रयापदपरिचयः -
पठ् (िट्, िृट्, िङ्- िकािे ष)ु
र्चत्राधारिता र्शक्षकः र्चत्राधारिता वाक्यिचनायाः तार्किक–र्चततनं समस्या– भाषायां िेखनकौशिस्य क्रीडाङ्गणे गत्वा प्रकृ त्यार्दकं कमप्येकं र्वषयमाधृत्य
वाक्यिचना अभ्यासं काियेत।् समाधानम् कौशिान् र्शक्षयेत।् अर्भवृर्धः भवर्त। छात्राः एकम–् एकं वाक्यं िचर्यत्वा वदेयःु ।

2

र्वद्याियः आदशिवाचनम,् अनवु ाचनम,् र्वद्यार्थिनः भाषायाः स्वकीयं परिचयं सामर्ू हक–गर्तर्वर्धः –यथा– मम माता देवता, चटका
शब्दाथिज्ञानम,् अभ्यासकायिम।् वाचनकौशिे दक्षाः भवेयःु । र्वद्याियस्य च परिचयं चटका िे चटका यटू ् यबू –सहायतया र्शक्षणीयम,्
गर्तर्वधयः –‘मम परिचयः’ इर्त र्वषये संस्कृ तभाषायां वक्तंु अनततिं ते स्वयमेव गायने कुशिाः भवर्तत।
मम नाम ----। भवतः/ भवत्याः/ समथािः भवर्तत। https://youtu.be/LzzzZDzGlgg
र्वद्याियस्य/र्नवासस्थानस्य/जनकस्य https://youtu.be/9AK-VLzJl4Y
नाम इत्यादीर्न वाक्यार्न वदेयःु । https://youtu.be/3d-64p0pd04
वृक्षाः सस्विगायनम,् शब्दाथिज्ञानम,् छात्राः श्लोकानां र्शक्षकानुगणु ं पयािविणसंिक्षणे वृक्षाणां छात्रान् वृक्षिोपणाय र्शक्षकः प्रेियेत।् ग्रीष्मकािे यदा
अर्भनयपूविकं कण्ठस्थीकिणम् सस्विं श्लोकान् गायेयःु । अनततिं महत्त्वं जानर्तत। पश–ु पर्क्षणः आतपात् त्रस्ताः भवर्तत। तदा वृक्षाः एव
ियाभ्यासः, अभ्यासकायिम।् कण्ठस्थीकिणं च कुयिःु । श्लोकान् स्मिर्तत। तेषाम् आश्रयः भर्वतंु शक्यः। छात्राः एतेन प्रेिणा
शब्दपरिचयः - इकािाततः उकािाततश्च। संगह्य
ृ वृक्षािोपणं कुयिःु ।
मध्यावर्ध: पाठ्यक्रमस्य पनु िावृर्त्त: ।
पाठ्यक्रम: 13 र्सतम्बि 2024 पयिततं पणू ं कािणीयम् ।
मध्यावर्ध-पिीक्षा
पाठपरिचयाः क्षवषयवस्तु अक्षिगम–उद्देश्याक्षन अक्षिगमसम्प्राक्षप्ताः गक्षतक्षवियाः
बकस्य आदशिवाचनम,् अनवु ाचनम,् शब्दाथिज्ञानम,् छात्राः तार्किकर्चततने क्षमाः िोचककथामाध्यमेन छात्राः संख्यागीतम् यटू ् यूब–सहायतया र्शक्षणीयम,्
प्रतीकािः अभ्यासकायिम।् भवेयःु । अव्ययशब्दान् जानर्तत। एकम् एकम् आगच्छ–२। द्वे–द्वे स्वागतम–् २। त्रीर्ण–
तत्समपदानाम् अभ्यासः - र्सयाि-श्रृगािः, गद्यर्वधायां पठनकौशिं च त्रीर्ण उपर्वश–२। चत्वारि–चत्वारि कुशिं र्कम?् –२
कौआ-काकः इत्यादयः। प्राप्नवु र्तत। पञ्च–पञ्च कः र्वशेषः?–२ षड्–षड् कृ पया वद–२
संख्या – 1 त: 20 पयिततम।् छात्राः मातृभाषायाम् सप्त–सप्त दग्ु धं र्पब–२ अष्ट– अष्ट पनु र्मििाम–२ नव–

3

एकतः चत्वारि पयिततं र्त्रषु र्िङ्गेषु अतयासु भाषासु च संख्यां नव नमस्ते–२ दश–दश ओम–् ओम–् २ ॥
अभ्यासः। पञ्चतः आिभ्य सामातयम।् जानर्तत। तस्य पनु िावतिनं गर्तर्वर्धः– र्शक्षकः छात्रैः सह र्मर्ित्वा र्द्वतीता–
कािणीयम् तृतीया–चतथु ी–र्वभर्क्त आधारिता कामर्प गर्तर्वर्धं
सम्पादयेत।् येन छात्राः उर्लिर्खत–र्वभक्तीनां
सामातयप्रयोगे दक्षाः भवेयःु ।
सर्ू क्तस्तबकः पद्यपाठः, सस्विगायनम,् शब्दाथिज्ञानम,् पद्यवाचने समथािः भवर्तत। पद्यर्वधायां पठनकौशिं च गर्तर्वर्धद्वािा श्लोकानां स्मिणं करिष्यर्तत।
/ियाभ्यासः, अभ्यासकायिम।् प्राप्नवु र्तत।
क्रीडास्पधाि आदशिवाचनम,् अनवु ाचनम,् पञ्चमी–षष्ठीर्वभक्त्योः र्त्रषु कथायाः िसास्वादं कुविर्तत।
शब्दाथिज्ञानम,् अभ्यास कायिम।् र्िङ्गेषु शब्दानां प्रयोगे पञ्चमीर्वभक्तौ िाम: िव: उमा र्शव:
• पञ्चमी- षष्ठीर्वभक्त्योः अभ्यासः। समथािः भवेयःु । धातनू ां षष्ठीर्वभक्तौ च र्त्रषु र्शव: पत्रु : गणेश: सीता पर्त िाम:
• यथा, िामः-िामात-् िामस्य। सीता- िृट्िकािे रूपार्ण ज्ञात्वा वाक्ये र्िङ्गेषु शब्दानां प्रयोगे दष्ु यतत: भित: देवकी वसदु वे
सीतायाः-सीतायाः प्रयोगं कुयिःु । समथािः भवर्तत। धातूनां वसदु वे : कृ ष्ण: कै के यी दशिथ
यथा - िामस्य पत्रु ः िवः। िवस्य र्पता िृट्िकािे रूपार्ण ज्ञात्वा दशिथ: र्पता िाम: गातधािी पत्नी धृतिाष्
िामः। उमायाः पर्तः र्शवः। र्शवस्य वाक्ये प्रयोगं कुविर्तत। िावण: मेघनाद: मतदोदिी िावण:
पत्नी उमा। एवमेव अतयपदानामर्प
स्फोिकपत्रमाध्यमेन अभ्यासः र्शक्षकः छात्रान् पृथक् पृथक् र्पत्रा सह पत्रु ेण सह च
कािणीयः। सम्बध्य इमातशब्दान् अतयानर्प शब्दान् पृच्छे त।् ।
• िृट्िकािे वाक्यप्रयोगः परिवतिनाभ्यासश्च

यथा - पठर्त-पर्ठष्यर्त। वदर्त-वर्दष्यर्त। चिर्त-
4

अव्ययार्न – अर्प, च, एव, वा, न, पुन: चर्िष्यर्त।
छात्रः हसर्त - छात्रः हर्सष्यर्त। बािकः पठर्त -
बािकः पर्ठष्यर्त। एवमेव अतयवाक्यानाम् अभ्यासः
कािणीयः।
दशमः आदशिवाचनम,् अनवु ाचनम,् शब्दाथिज्ञानम,् छात्राः तार्किकर्चततने क्षमाः
• समस्यासमाधानकौशिे र्शक्षकः समस्यासमाधानकौशिम् आधृत्य
त्वमर्स अभ्यासकायिम।् भवेयःु । समस्यासमाधान– दक्षाः भवर्तत। तार्कि क– गर्तर्वर्धमेकं सम्पादयेत।्
एकपदेन पणू िवाक्येन प्रश्नानाम् अभ्यासः कौशिे दक्षाः भवेयःु । र्चततने दक्षाः भवर्तत।
कािणीयः। बहुर्वकलपात्मक–प्रश्नानां चचाि
छात्रैः सह किणीया।
र्वमानयानं सस्विगायनम,् शब्दाथिज्ञानम,् अर्भनयपवू िकं कण्ठस्थीकिणे दक्षाः भवेयुः। सस्विगायनपूविकं पद्यपाठे समहू ाधारित–गर्तर्वर्धः– छात्राः अपर्शष्ट–कगिदने
िचयाम कण्ठस्थीकिणम/् ियाभ्यासः, समथािः भवर्तत। र्वमानं िचयेयःु । पाठे आगतार्न अव्ययपदार्न प्रत्येकं
अभ्यासकायिम।् इकािाततस्य उकािाततस्य र्वमाने समहू ानसु ािं सवे छात्राः र्िखेयःु ।
िङ्िकािे परिवतिनाभ्यासः वाक्यप्रयोगश्च। च शब्दानां प्रयोगः पठ्-
पठर्त-अपठत,् र्िखर्त-अर्िखत,् गच्छर्त- र्िख-् प्रभृर्तर्क्रयारूपैः सह
अगच्छत।् कतंु समथािः भवर्तत।
बािकः गृहं गच्छर्त। - बािकः गृहं
अगच्छत।्

5

अहह आः च •आदशिवाचनम,् अनवु ाचनम,् शब्दाथिज्ञानम,् छात्राः तार्किकर्चततने क्षमाः समस्यासमाधानकौशिे र्शक्षकः समस्यासमाधानकौशिम् आधृत्य
अभ्यासकायिम।् भवेयःु । समस्यासमाधान– दक्षाः भवर्तत। तार्कि क– गर्तर्वर्धमेकं सम्पादयेत।्
एकपदेन पणू िवाक्येन प्रश्नानाम् अभ्यासः कौशिे दक्षाः भवेयःु । र्चततने दक्षाः भवर्तत।
कािणीयः। बहुर्वकलपात्मक–प्रश्नानां चचाि
छात्रैः सह किणीया।
❖पाठ्यक्रम: 31जनविी 2025 पयिततं पणू ं कािणीयम् ।
❖ वार्षिकपिीक्षादृष्ट्या सकिपाठ्यक्रमस्य पन
ु िावृर्त्त:।
❖ वार्षिकमल
ू याङ्कनं सकिपाठ्यक्रमात् भर्वष्यर्त।
वार्षिक-पिीक्षा

6